?ЛЫ ДИДАКТИКА

?ЛЫ ДИДАКТИКА

Ян Амос Коменскийді? педагогикалы? ?ызметі мен теориясы. (1592-1670жж). Я.А.Коменскийді? ?ыс?аша ??мырнамалы? деректері. Я.А.Коменскийді? к?з?арасыны? ?алыптастыруы. Таби?ат?а с?йкес т?рбиелеу ?а?идасы туралы. Жас кезе?дері. Мектеп ж?йесі ж?не о?ытуды? мазм?ны. Я.А.Коменский о?ыту теориясы туралы. Я.А.Коменский т?рбие м?селелері туралы. Я.А.Коменскийді? педагогикалы? теориясыны? ма?ызы. Я.А.Коменскийді? ?ыс?аша ??мырнамалы? деректері.  

?лы славян педагогі-гуманисі, жа?а педагогиканы? негізін ?алаушы Ян Амос Коменский, оны? отаны чехия хал?ы неміс феодалдарыны? тарапынан ауыр ?лтты? езгіге ?шыра?ан жа?дайда болды. Чехия хал?ы ?з бостанды?ы ?шін к?реске бас к?терді. Феодализмге халы?ты? ?арсылы?ы діни-демократиялы?, сектантты? ?оз?алыс сипатында болды.          Осындай демократиялы? сектатты? ?йымдарды? ішінде Х? ?асырды? басында табориттерді? діни-коммунистік ?ауымы болды, осы ?оз?алысты? атымен аталды (Табор деген ?аланы? аты). Табориттер Чехияда?ы бірден-бір радикалды, гуситтік ?лтты?-діни ?оз?алысты? неміс дворяндары мен католиктік шіркеуге ?арсы ба?ыттал?ан плебейлік ?анаты болып табылады. Табориттерді? айтуынша, жа?ын арада “байлар да, жарлылар да болмайтын” к?н туады, б?рі де те? болады, жекеменшік болмайды, б?рі де орта? болады деген болатын-ды.         Х? ?асырды? бірінші жарытысында табориттер ?ауымы же?іліске ?шырады. Оны? ?алды?тарынан “чех а?айындары” деп аталатын демократиялы? ?ауымдасты? ?йымдасты,оны? ??рамына ?ол?нершілер мен шаруалар кірді. Я.А.Коменский 1592 жылы 28 наурызда Чехияда “чех а?айындары” демократиялы? ?ауым?а жататын жан?яда д?ниеге келді. Б?л ?ауым чех хал?ыны? т?уелсіздігі ?шін к?реске ба?ыттал?ан патриотты? бірлестігі болып табылады.           Я.А.Коменский ата-аналарынан ерте айырылып, ол “чех а?айындары” ?ауымдасты?ыны? ?ам?орлы?ыны? ар?асында ал?ашында бастауыш ж?не орта мектепті бітірді, кейін Гейдельберг университетіне т?сіп, онда математикамен айналысты, Коперникті? ілімін о?ып-?йренді. Европаны? сол кездегі ірі орталы?тарыны? бірі Амстердамда болды. Студент кезіні? ?зінде, Коменский чех тілінде хал?ы ?шін кітаптар жазды. Ол былай деді: “?алымдар ?шін ?ылымды кітаптарда жасырып ?ою?а болмайды, себебі білім б?ріне де ?ол жететіндей т?сінікті болу керек”. Осы демократиялы? идеялына Коменский ?міріні? со?ына дейін берік болды. 1614 жылы отанына орал?аннан кейін, Коменский кезінде орта білім ал?ан мектепте мектеп басшысы болып та?айындалды. Кейіннен “чех а?айындылары” ?ауымы ?здеріні? ?ауымыны? священнигі етіп сайлайды. Коменский мектепке ерекше к?п к??іл б?лді: м??алімдер мен ш?кірттерді? ?арым-?атынасында гуманистік бастаманы талап етті, мектеп т?жірибесіне білімні? ерекше т?сініктілігін ?амтамасыз ететін о?ытуды? т?сілдерін енгізді, о?ушыларды таби?атпен таныстыру?а, оларды? таби?ат?а деген с?йіспеншілігін т?рбиелеуге, оны тану?а ?ызы?уын ?алыптастыру?а, “чех а?айындары” ?о?амыны? м?шелеріні? арасында насихаттау?а, ерекше к??іл б?лді. Б?л кезе?де Коменский бірнеше педагогикалы? е?бектерді жазу?а кіріскен болатынды.           Отызжылды? со?ысты? басталуымен (1618-1648), “чех а?айындары” ?ауымы б?кіл чех халы?мен бірге ?лтты? т?уелсіздік ?шін белсене к?ресе отырып, реакциялы? топтарды? тарапынан ?у?ындала бастады. Осындай ?у?ын-с?ргіннен кейін “чех а?айындары” ?ауымы ж?не оны? жетекшісі Я.А.Коменскийге ?з отанын тастап, уа?ытша Польша?а ?оныс аудару?а тура келді. Осындай ?у?ын-с?ргінні? салдарынан шума ауруынан жолдасы ж?не балалары ?айтыс болды, оны? ?олжазбалары мен ба?алы кітапханасы от?а жа?ылды. Польшаны? Лешно ?аласында орын тап?ан Я.А.Коменский ?з ?ауымынан ?ол ?зе алма?ан ол гимназия басшысыны? міндетін ?зіне алды. Гимназияда та?ы да ерекше табандылы?пен мектеп т?жірибесіне жа?алы?ты, прогрессивті идеяларды енгізуді одан ?рі жал?астырды.      Коменский толы?тай дене жазалауын ж?не бас?а да балалар?а ы?пал ететін ?рескел шараларды, ??р?а? жаттауды алып тастады ж?не ?зіндік іс-?рекеті, к?рнекілікті ке?інен ?олдануды ж?не о?ытуды? т?зімді жолдары мен т?сілдері ке?інен мада?талды.           ?зіні? т?жірибелік педагогикалы? іс-?рекетін ол ?ткендегі ж?не б?гінгі педагогикалы? т?жірибе мен педагогикалы? теорияны зерттеумен, педагогикалы? е?бектерді жасауда к?шейтілген ж?мыстармен ?штастыра білді. 1631 жылы Коменский “Тілдер мен барлы? ?ылымдарды? ашы? есігі” атты о?улы?ын басып шы?арды. Б?л е?бегі авторды? есімін ке?інен танытты. 1632 жылы ол ?зіні? е? негізгі е?бегі “?лы дидактика” чех тілінде жары? к?рді. 1638 жылы ол е?бек сол кездегі ?ылым тілі латын тіліне аударылды. Коменскийді? есімі б?кіл ?лемге ке?інен танымал болды.         “?лы дидактика” педагогика тарихында педагогика ?ылымын теориялы? т?р?ыдан негіздеген, о?ыту теориясы – дмдактикасыны? негізін ?ала?ан ?ылыми е?бек болды. Осы е?бек жары? к?ргеннен кейін Коменскийді ?лемні? к?птеген елдері Англия, Германия, Америка, Швеция ж?не т.б. мектеп ісін ?айта ?йымдастыру ?шін ?з елдеріне ша?ыру?а ?сыныс жаса?ан болатын-ды.           1641-1654 жылдарды? аралы?ында Коменский Англияда, Швецияда ж?не Венгрияда болды, ол онда барлы? ?ылымдарды? энциклопедиясын жасаумен, мектеп реформасын дайындаумен, о?улы?тар ж?не о?ытуды? ?дістемесін жасаумен айналысты. Осы уа?ытты? ішінде ол даярлап ж?не 1648 жылы “Тілдерді? жа?а ?дісі” деп аталатын е?бегі жары? к?рді ж?не негізінен к?рнекілік ?а?идасына негізделіп ??рыл?ан ата?ты о?улы?ы “Д?ниені суреттер ар?ылы бейнелеу” атты даярланды кейіннен 1658 жылы жары? к?рді. Б?л ата?ты о?улы?ы кейін д?ние ж?зіні? барлы? елдерінде аударылып, жары? к?рді. К?птеген ?асырлар бойы е? ??нды о?улы? ретінде есептеліп келді.             1654 жылы Коменский Лешко ?аласына ?айта оралды, біра? швед-поляк со?ысы кезінде Лешко ?аласы 1656 жылы со?ыста ?иратылды. Коменский екінші рет ?зіні? ?олжазбаларыны?, кітапханасыны?, ?з ?з м?лкіні? к?п б?лігінен айырыл?аннан кейін, амалсыз Голландия?а ?айтып кетуге м?жб?р болды, ?міріні? со??ы 14 жылын Амстердамда ?ткізді, онда ?з шы?армаларын басып шы?арды. Я.А.Коменскийді? к?з?арасыны? ?алыптасуы.            Коменскийді? к?з?арасыны? ?алыптасуына кей жа?дайда ?арама-?арсы факторларды? ?сері болды: феодалды? ?о?амны? д?ст?рлері, феодалды? ?о?амны? ?з ішінде ?алыптас?ан капитализмні? ?зімен бірге алып келген жа?алы?ы, “чех а?айындарды?” демократиялы? (ая?ына дейін бірізді болма?анмен) даму ба?ыттары ж?не ?ылымда?ы материалистік лепті? ?сері зор болды.           Сол кезе?дегі материалистік ба?ыттар айт?анда, е? алдымен д?ниені? шексіздігі туралы ілімді (Бруно) Беконны? философиясын, а?ылшын материализмні? негізін салушы ол ?ылыми білімні? негізіне ба?ылауды, т?жірибені индукцияны алды ж?не ол таным ?абылдаудан басталды, бізді? ойымызда т?йсіктерден бас?а еште?е болмайды деп ?йреткен болатын-ды.          Коменскийді? к?з?арасына ?айта ?рлеу д?уірін таби?атты? алдында бас ию, оны? адамны? идеялын к?шті жан мен т?нді жо?ары ?оюды, оны? шы?армашылы? к?штерін, ?абілеттерін, ?ызы?уларын жан-жа?ты дамыту идеялары ?те к?шті ?сер етті. Каменскийді? к?з?арасында?ы ?арама-?айшылы? ж?не екі жа?тылы?ы.М?селен, Коменский к?з?арасында материализм элементтерін а??ару?а болады, сонымен ?атар діни шектеушілікті, тере? гуманизмді ж?не діни талаптарды орындама?аны ?шін ?ата? жазалау шараларын ?олдауын жат?ызу?а болады. Коменскийді? к?з?арасыны? ерекшелігі оны? педагогикалы? е?бектерінде ?зіндік із ?алдырды. Е?бектерінде ?те прогрессивті идеялармен, ережелерімен ?атар жекеленген артта ?ал?ан діни к?з?арастар мен ойлар кездеседі. М?селен, ол д?ниеге даярлы?ты т?рбиені? негізгі міндеттеріні? бірі ретінде ?арастырды. Біра? артта ?ал?ан к?з?арасы емес, алды??ы ?атарлы, прогрессивті озы? к?з?арасы Коменскийді? педагогикалы? теориясыны? сипатын ай?ындайды. Ол ?зіні? м?ні жа?ынан жалпы?а бірдей ж?не ?те алды??ы ?атарлы озы? идея ретінде к?птеген елдерде педагогикалы? теория мен педагогикалы? т?жірибені одан ?рі дамытуда ы?палы ерекше болды.            Гуманизм ж?не демократизм Коменский педагогикасыны? басты негіздері болып табылады. Коменскийді? барлы? ?мірі мен е?бектері адам?а деген ерекше сеніммен, с?йіспеншілікпен ?арау?а негізделді. Адам, оны? к?з?арасы бойынша, б?л “жетілдірілген, керемет ??рылым”, ол таби?аттан ?абілеттіктермен сыйлан?ан, білім беруді? е? жо?ары сатысына к?терілген. Адамны? білім алу?а ???ы, ?рбір адаманы? таби?и ???ы ретінде ?арастырылады. Каменский мектепті “адамгершілікті? шеберханасы” деді.            Каменскийді? айтуынша, барлы? балалар жынысына ж?не тегіне ?арамастан білім алу?а ???ылы. Балалар ?здеріні? ?абілеттілігіне, дарындылы?ына ?арай ?рт?рлі болады. Біра?, ?абілеттілігіндегі ?згешелік Коменскийді? т?сіндіруінше, балаларды? біреулеріне білім беру ?шін айналысу?а ж?не бас?аларымен саба?тан б?лтару?а негіз бола алмайды. Б?л тек ?ана т?рбиешілерді бір сарынды емес, белгілі бір ?лгі бойынша емес, балаларды? жас ерекшеліктеріне ?арай, о?ыту мен т?рбиені? на?тылы ?дістерін аны?тай білуге міндеттейді.           Осы ?а?идаларды басшылы??а ала отырып, Коменский білім алу?а барлы? балаларды? ?олы жетуі ?ажет деп т?жырымдады. Ол былай деп жазды: “Мектептерге тек ?ана байлар мен ау?атты адамдарды? балаларын беру ?ана жеткіліксіз сонымен ?атар барлы?ын беру керек: ата?ты ж?не ата?сыздарды?, байларды? ж?не кедейлерді?, ер балаларды ж?не ?ыздарды барлы? ?алаларда ж?не жергілікті жерлерде селолар мен деревняларда”. Коменский осылай деп жалпы?а бірдей о?ыту ?а?идасын т?жырымдады. Ол ?ыздарды о?ытуды? ?ажеттігі жо? дейтін д?ст?рлі к?з?арас?а ?арсы шы?ты. О?ыту ?рдісінде жалып?а бірдей демократиялы? ?а?идаларды ?сынды.            Коменскийді? негізгі дидактикалы? идеялары сенсуалистік сипатта болды: д?ниені ?абылдау, реализм, к?рнекілік ?а?идасы негізінде тану. Коменскийді? айтуынша, “интеллектіде е? алдымен т?йсіктерден бас?а еште?е жо?”. Б?л Беконны? сенсуалистік философиясына с?йкес келеді. К.Марксті? сипаттауынша, Бекон “а?ылшын материализміні? ж?не б?кіл ?азіргі экспериментальді ?ылымдарды? негізін салушы болды”.  

Таби?ат?а с?йкес т?рбиелеу ?а?идасы.           Коменскийді? айтуынша, д?рыс т?рбие таби?ат?а с?йкес болу керек. Сол кездегі ке? тара?ан о?ытуды? схоластикалы? ?дістеріне ?арсы к?ресе отырып, ?лы педагог-гуманист ?нерде “б?рін барлы? ?ылымдар?а ?йрету” таби?атты? н?с?ауларынан, за?дылы?тарын басшылы??а алу, баланы? дара ерекшеліктерін ескеріп отыру керектігіне ерекше м?н берді. ?айта ?рлеу д?уірінде ?алыптас?ан адам туралы к?з?арастар?а с?йене отырып, Коменский адамды таби?атты? бір б?лігі деп есептеді ж?не таби?атта б?рі де, адамды ?оса есептегенде, таби?атты? б?ріне бірдей, ?мбебап за?дарына ба?ындырыл?ан.          Коменский “жалпы?а бірдей таби?и ?дісті” жасау т?жырымдады, ол негізінен “заттарды? таби?атынан” туындайды ж?не оны? айтуынша, “адам таби?атына” негізделеді деген болатынды. Сонды?тан да, ол ?зіні? педагогикалы? ?а?идаларын негіздей келіп, ол таби?ат ??былыстарын жиі-жиі сілтеме жасап отырды ж?не адам іс-?рекетінен мысалдар келтірді. Мысалы, о?ытуды жалып п?нмен таныстырудан, балаларды? оны т?тас ?абылдауынан бастау ?ажет екендігін, одан кейін о?ып-?йренуді? жеке б?ліктеріне к?шуді д?лелдеу ?шін, Коменский таби?ат барлы?ын да жалпыдан бастап, жекемен ая?тайды: м?селен, ж?мырт?адан балапан шы?ар?анда, ?уелі оны? жалпы белгісі пайда болады, содан кейін барып оны? жекелеген м?шелері дамиды. Осы сия?ты Коменскийді? айтуынша, суретші де солай ?рекет жасайды, ол ?уелі бейнелейтін затты? жалпы белгісін жасайды, ал содан кейін оны? жеке б?ліктерін салады. Біра?, мынаны ескере кетуіміз керек, адамдарды? таби?аты мен іс-?рекетіне жиі сілтеме жасау Коменскийде ?зіні? педагогикалы? ?а?идаларыны? д?рысты?ын д?лелдеу ?шін ?олданыл?ан тек ?ана ?зіндік т?сіл болып табылады. Осындай мысалдар о?ан ?зіні? бай педагогикалы? т?жірибесін ж?не сол кезден алды??ы ?атарлы педагогикалы? т?жірибені д?лелдеу ?шін к?мектесті.           Коменский о?ыту ?рдісіні? таби?атына тере? бойлады. Баланы? психикасымен санаспа?ан схоластикалы? мектепке ?арсы болды, ол о?ыту ?рдісін адам дамуыны? за?дылы?тарын білуге ??ру?а ?мтылды. Ол адамды таби?атты? бір б?лігі ретінде ?арады. Таби?ат?а с?йкес деп, Коменский бойынша, балаларды? жас ерекшеліктерін ескере отырып ??рыл?ан о?ыту ?рдісі болып табылады.             Коменскийді? барлы? педагогикалы? шы?армаларыны? ?не бойына, оны? ішінде негзігі педагогикалы? шы?арма – “?лы дидактиканы? негізіне д?рыс т?рбие барлы? жа?ынан таби?ат?а с?йкес болу керек” деген т?жырым жасалды.           Таби?ат?а с?йкес т?рбиелеу ?а?идасы, Коменскийден бастап, Х?ІІ ж?не ХІХ ?.? педагогиалы? ж?йелерінде ?лденеше рет кездеседі. ?рбір педагогика (Коменский, Руссо, Песталоцци, Дистервег ж?не т.б.) б?л ?а?иданы ?рт?рлі ?арастырды.                Коменскийді? айтуынша, адам таби?атты? бір б?лігі ретінде ?сімдіктер ж?не жануарлыар ж?йесінде, сонымен ?атар адамдар?а ?атысты іске асатын таби?атты? негізгі, жалпы за?дарына ба?ынады. Коменский “мектепті? ж?мыс т?ртібін таби?аттан ?йрену керек” деді. 4. Жас кезе?дері. Мектеп ж?йесі ж?не о?ытуды? мазм?ны.                 Коменский таби?ат?а с?йкес т?рбиелеу ?а?идасын таби?атты? жалпы за?дарына с?йену ретінде т?сінумен ?атар ал жас кезе?дерін, мектеп ж?йесін ж?не кейбір дидактикалы? ?а?идаларды ж?не ережелерді негіздеуге адам таби?атын (туа біткен белгілер) ж?не балаларды? таби?и жас кезе?деріне с?йену кездеседі.         Коменский, адамны? таби?атын ескере отырып, балаларды? жас ?р?айсысы 6 жастан 4 жас кезе?іне б?ліп ?арастырды.        балалы? ша? – ту?аннан бастап 6 жас?а дейін;        жеткіншек ша? – 6 жастан 12 жас?а дейін;     жасты? ша? – 12 жастан 18 жас?а дейін;     ересектік ша? – 18 жастан 24 жас?а дейін.            Балаларды? жас ерекшеліктерін ескере отырып, осындай жас кезе?дерге б?лді: Ол ?р жас кезе?іне сипаттама береді. Балалы? ша?. Баланы? дене жа?ынан тез ?ар?ынмен ?суімен ж?не сезім органдарыны? дамуымен сипатталады; жеткіншек ша?- есі мен ?иялыны?, оны? орындаушы органдары – тілі мен ?олы дамиды; жасты? ша? кезінде к?рсетілген сапаларды? дамуымен ?атар ?те жо?ары де?гейде ойлау де?гейі дамиды ж?не ересектік ша?та – ерік-?айраты мен ?абілеттілігі жан-жа?ты дами т?седі.         ?рбір осы жас кезе?дерге жас ерекшеліктеріне с?йкес Коменский білім беруді? ерекше сатысын ?сынады.            6 жас?а дейінгі балалар ?шін ол аналы? мектепті ?сынады. Ананы? басшылы?ымен мектепке дейінгі т?рбие іске асырылады.            Жеткіншектер (6 жастан 12 жас?а дейін) ?шін ?рбір ?ауымда, жергілікті жерлерде алтыжылды? ана тілі мектебін ?сынады.           Жасты? ша? кезе?індегілер (12 жастан 18 жас?а дейін) ?рбір ?алада латын мектебі немесе гимназия ?сынады.         Ересектер ?шін (18 ден 24 жас?а дейін) ?рбір мемлекетте немесе облыстарда – академия ?сынады.        Сонымен, Коменский балаларды жас кезе?дерге б?луге біры??ай мектепті? демократиялы? ?а?идасын ?сын?ан болатын-ды. ?рбір білім беру сатысы ?шін Коменский о?ытуды? мазм?нын жан-жа?ты талдады.           Аналы? мектеп – мектепке дейінгі т?рбие мен о?ытуды? сатысы, онда негізгі т?рбиеші ана болып табылады. Аналы? мектепте саба? Коменскийді? идеясы бойынша, белгілі ?ата? ба?дарлама бойынша ерекше ?арапайым осы жас кезіндегі балалар?а т?сінікті ?дістемелік т?сілдерді ?олдана отырып ?ткізу ?ажет болды. Аналы? мектепті? ба?дарламасына ?ылымны? барлы? салаларынан ал?аш?ы м?ліметтер енгізілді. Онда балалар су, жер, ауа, жа?быр, ?ар, м?з, тас, темір, а?аш, ш?п ж?не т.б. дегеніміз не екендігін білу ?ажет болды, таби?аттанудан ?арапайым м?ліметтерді ме?геру тиіс болды. Балалар бояуды ажырата білу, аспанны?, к?нні?, айды? не екендігі туралы жа?ырафия ?ылымынан м?ліметтер мен ал?аш?ы т?сініктер берілді.           Коменскийді? айтуынша, аналы? мектеп балаларды адамгершілікке т?рбиелеуге ерекше м?н берді (адамды с?ю, ?лкенге ??рмет, кішіге ізет, т?ртіпті болу, кішіпейілділік ж?не т.б.)            Ана тілі мектебі аналы? мектептен бастал?ан о?ытуды жал?астыра отырып, онда ал?ан білімді ке?іте ж?не тере?дете отырып, адам ?міріне ?ажетті: атап айт?анда, ана тілінде жазыл?анны? б?рін еркін о?у, аны?, тез ж?не д?рыс жаза білу, санай, ?лшей білу, ?н салу ж?не т.б.                Біра? Коменский онымен шектелмеді. Оны? т?сіндіруінше, ш?кірттер мораль ?а?идаларын білу, т?сіну ж?не ?мірде іске асыру?а ?мтылу ?ажет, азаматты? тарих туралы жалпы т?сініктері болуы, космографияны? ж?не жа?ырапияны? элементтерін білу, шаруашылы?тан ж?не саясаттан хабардар болу ?ажеттігіне то?талды.               Демек, б?л сол кезді? ?зінде ана тілін о?ыту?а негізделген бастауыш о?ытуды? ерекше ба?дарламасы болып табылады. Ана тілі мектебіні? орта?асырлы? мектептерден ерекшелігі орта?асырлы? мектептерде барлы? о?ыту ?мірден алша? берілді, тек ?ана латын тілінде о?ытылды, ал ана тілі мектебінде бастауыш мектептегі о?ыту тек ?ана ана тіліні? негізіне с?йенді.              Латын мектебін немесе гимназия ?йымдастыруды Коменский ?рбір ?алада белгіледі. Латын мектебіні? ба?дараламасына орта?асыр мектептеріне т?н “жеті ерікті ?нерлермен” ескі мазм?нымен жа?а мазм?нын ?штастыру?а ерекше м?н берді. Академияда Коменский сол кездегі жо?ары о?у орынары т?жірибесінде ке?інен ?олданыл?ан ?ш факультетті ?йымдастыру?а, діни, за?герлік ж?не д?рігерлік.