Слайд д?ниетану

Су тіршілік к?зі. ХХ ?асыр ?нерк?сіпті? ?ар?ынды дамуымен ж?не халы? саныны? ?суімен сипатталса, ХХІ ?асырды? басында ?орша?ан ортаны ластайтын ?нерк?сіпті? кейбір салалары таза су?а, ?сімдіктерге ж?не т.б. зиянын тигізе отырып, жылдамды?пен дами бастады. Адамзатты? б?гінгі іс ?рекеті, к?нделікті тіршілік жерге, ауа?а, су?а орны толмас жара?аттар салды. Ж?не адамны? таби?ат?а то?таусыз ?сер етуі оны? ?зіні? ?міріне ?ауіп т?ндіреді. Осы т?ста бабаларымыз «Су тіршілік к?зі» деп бекер айтапа?ан. ?йткені адам баласыны? к?нделікті тіршілігін сусыз елестету м?мкін емес. Алайда жарат?анны? берген несібесін есепсіз, ысырапппен пайдалану адам баласын сумен байланысты жа?а проблемалармен бетпе- бет ?шырасу?а ?кеп отыр. Соларды? бірі- халы?ты таза ?рі сапалы ауыз сумен ?амтамассыз ету. ?р т?рлі ж??палы ауруларды басым к?пшілігі ауа, тама?, ауыз су ар?ылы ж??атынын ескерсек, б?л проблеманы? шын м?нінде ?аншалы?ты ?зекті екенін бай?аймыз. Ал ке?ес ода?ы кезінде ?аза?станны? ен даласыны? бір?атар т?сы т?рлі сына?тар ала?ына айнал?анын, сонымен бір мезгілде ?азіргі та?да елімізде і экологиялы? жа?дайды? к?рделенгенін ой?а алса?, б?л проблема салма?ыны? ауыр екенін а??арамыз. Ауыз су тазалы?ы- денсаулы? кепілі.

Су тіршілік к?зі [5 бет] ХХ ?асыр ?нерк?сіпті? ?ар?ынды дамуымен ж?не халы? саныны? ?суімен сипатталса, ХХІ ?асырды? басында ?орша?ан ортаны ластайтын ?нерк?сіпті? кейбір салалары таза су?а, ?сімдіктерге ж?не т.б. зиянын тигізе отырып, жылдамды?пен дами бастады. Адамзатты? б?гінгі іс ?рекеті, к?нделікті тіршілік жерге, ауа?а, су?а орны толмас жара?аттар салды. Ж?не адамны? таби?ат?а то?таусыз ?сер етуі оны? ?зіні? ?міріне ?ауіп т?ндіреді. Осы т?ста бабаларымыз «Су тіршілік к?зі» деп бекер айтапа?ан. ?йткені адам баласыны? к?нделікті тіршілігін сусыз елестету м?мкін емес. Алайда жарат?анны? берген несібесін есепсіз, ысырапппен пайдалану адам баласын сумен байланысты жа?а проблемалармен бетпе- бет ?шырасу?а ?кеп отыр. Соларды? бірі- халы?ты таза ?рі сапалы ауыз сумен ?амтамассыз ету. ?р т?рлі ж??палы ауруларды басым к?пшілігі ауа, тама?, ауыз су ар?ылы ж??атынын ескерсек, б?л проблеманы? шын м?нінде ?аншалы?ты ?зекті екенін бай?аймыз. Ал ке?ес ода?ы кезінде ?аза?станны? ен даласыны? бір?атар т?сы т?рлі сына?тар ала?ына айнал?анын, сонымен бір мезгілде ?азіргі та?да еліміздегі экологиялы? жа?дайды? к?рделенгенін ой?а алса?, б?л проблема салма?ыны? ауыр екенін а??арамыз. Ауыз су тазалы?ы- денсаулы? кепілі. ?аза?станда ауыз су да?дарысы бастал?алы біраз уа?ыт болды. Содан бері су тапшылы?ын жою ?шін бір?атар ба?дарламарды? жобасын жасады?, дабырайтып т?рып «Су – тіршілік к?зі» деген ?ызылды- жасылды жарнамаларды к?ше бойына алаулатып- жалаулатып іліп тастады?. Арнайы за? ?абылдады?. Біра? істелініп жат?ан шараларды? «сіркесі су к?термей» халы?ты? игілігіне жармай отыр?ан жайы бар. Тіпті болма?ан со? б?л іске ?кімет араласты. Ауыз су ба?дарламасын н?тижелі ба?ытта бару ?шін ?осымша 5 млрд. те?ге б?лінді. ?рине республикамызда т?пкір- т?пкіріндегі ара ?ашы?ты?ы бір –бірінен ж?здеген ша?ырым алша? жат?ан елді мекендерді т?гел дерлік таза ауыз сумен ?амтамассыз ету о?ай шаруа емес.Б?л к?рмеуі к?рделі м?селені.

СУ ?ОРЫ – ХАЛЫ? БАЙЛЫ?Ы Су ж?ргізер тіршілікті? тамырын, Су жо? болса тіршілік тамам бауырым Суды? біздер біле т?ра ма?ызын, К?п бол?ан со? ?мытамыз ?адірін. Тірі ж?не ?лі таби?атта ж?ретін т?рлі процестер мен ??былыстарды? адам тіршілігіне ж?мсалатын заттарды? ішінде суды? ма?ызы зор. М?здарды, батпа?тарды ?осып есептегенде, жер бетіні? 77,5% — ын су алып жатыр. Су ?орларына – м?хиттар, те?із, ?зен, к?л, жер асты сулары, м?зды?тар, атмосферада?ы ыл?ал кіреді. Су адамдар мен жануарларды? организміне еніп, онда болатын зат ж?не энергия айналымына тікелей ?атысады. К?птеген процестер тек сулы ортада ?ана ж?ре алады. Белок суда пайда бол?ан ж?не осы ортада дами алады, ал белок тірі клетканы? негізі болып табылады. Жер бетіндегі биологиялы? ?німдерді? 43% — ын, ал оттегіні? 50% — дан к?бін м?хиттар мен те?іздер береді. Су ?оры – халы? байлы?ы, ?кінішке орай жер бетіндегі т?щы суды? ?оры ?те аз. ?зендер мен к?лдердегі т?щы суларды? ?оры, гидросфера ресурсыны? бір пайызына да жетпейді екен. ??рлы? бетіні? ?р т?рлі жерлеріндегі т?щы суларды? ?орлары ?р т?рлі. Мысалы, Аляскада 1 адам?а 2 миллион м3, Жа?а Зеландияда 100 мы? м3, б?ры??ы Ке?естер Ода?ында 18,3 мы? м3, ал ?аза?стан Республикасы т?щы су ?оры тапшы мемлекеттер ?атарына жатады. ?аза?станда 1987 жылы халы? шаруашылы?ына ж?мсал?ан суды? жалпы м?лшері 38 км3-ге жетті. [2] Планетамызда?ы адамзатты? т?щы суды пайдалануы жыл сайын ?сіп келеді. Ал, м?хиттарды?, те?іздерді? т?зды сулары шаруашылы?та мардымсыз болса да ?олданылып ж?р. Бізді? республикамызда су т?щыт?ыш станциясы А?тау ?аласында ?ана бар. Егер ерте кезде, бір адам басына ша??анда, т?улігіне 12-18 литр су пайдаланса, XX ?асырда м?дениеті дамы?ан елдерде оны? шамасы орта есеппен 200-400 литрге жетіп отыр. [1] Су ресурстарыны? “м?хит-атмосфера-жер-м?хит” системасында?ы айналым процестерінде тамаша бір ?асиеті — ?здігінен ?айта ?алпына келу ?абілеті. Сонды?тан таби?атты ?ор?ауды? аса ма?ызды міндеттеріні? бірі таби?и суларды? осы ?асиетін са?тап ?алу?а барынша м?мкіндік жасау. Суды? ?здігінен тазару процесіне ?сер ететін физикалы? факторларды? ішінде ластаушы заттарды? с?йылуы, еруі ж?не араласуы негізгі р?л ат?арады. ?азіргі кезде адамзат ?о?амында 1 жылда т?щы суды? 3000 км3 шамасындайы ж?мсалады. Суды е? к?п пайдаланатын ауыл шаруашылы?ы. Ауыл шаруашылы?ында пайдаланыл?ан суды? т?рттен ?ш б?лігі ?айтарылмайды. Мысалы, 1 тонна бидай ?сіру ?шін барлы? вегетациялы? кезе?де 7000 тонна, ма?та?а 10000 тонна су ж?мсалады. Ауыл шаруашылы?ында ?олданылатын улы химикаттар топыра?тан шайылып, су?а т?седі. Мал шаруашылы?ында т?зілген ?лі органикалы? заттар (к??, шірінді, мочевина) топыра?тан су?а т?сіп, су ж?йелеріне ед?уір ?сер етеді. Органикалы? заттары к?п м?ндай суларда к?к-жасыл, ?о?ыр балдырлар ж?не жо?ары сатыда?ы ?сімдіктер тез к?бейіп, ?леді, н?тижесінде суда?ы органикалы? заттарды? массасы артады, сонды?тан суда оттекті? жетіспеушілігі туындайды. Соны? н?тижесінде су тіршілікке жарамсыз болып, онда анаэробты процестер басым бола бастайды. А?ызында суларды оларды ластаушы заттардан тазарту к?рделі процесс. Олар – механикалы?, химиялы? ж?не биологиялы? болып б?лінеді. А?ызынды суларды тазарту сызбасы. Механикалы? ?дісі – суды т?ндыру ж?не с?зу ар?ылы онда?ы механикалы? ?оспалардан тазарту. К?лемі ?р т?рлі б?лшектер м?лшеріне ?арай ?р т?рлі конструкциялы? торлармен, су бетілік ?оспалар – май, смола, м?най ?ста?ыштар ар?ылы с?зіледі. Химиялы? ?дісте суды тазалау ?шін химиялы? реагенттер, мысалы, хлор, хлорлы ізбес сия?ты ?осылыстар ?олданылады. [5] Хлор суды ?ауіпті бактериялогиялы? ластардан тамаша, п?рменді ?ауіпсіздендіреді. Біра? …со??ы кезде белгілі бол?андай, хлорлан?ан ауыз суы ?алымдар д?лелдегендей бауыр, ?уы?, ас?азан ісіктерін, аллергиялы? аурулар туындатады. Хлор та?ы да бізді? а?замызда?ы а?уыздарды б?зып, тері мен шаш?а жа?ымсыз ?сер етеді. Жаз?а кезе?де, микроа?залар жылдам, ?ар?ынды к?бейетін ша?та су к?бірек хлорланады, осы кезде адам денсаулы?ына ?ауіп к?шейеді. Суды жекелей т?тынуда хлордан ??тылуды? е? тиімді ?дісі – су тазарт?ыш (с?згіш) пайдалану. Егер с?згі жо? болса, онда суды бірнеше са?ат т?ндырып ?ою керек, сонда хлор ?шып кетеді. [4] А?ызынды суды тазартуды? химиялы? ?дістеріні? е? к?п ?олданылатын т?рі – нейтралдау. ?нерк?сіп орындарыны? ?рт?рлі ?ыш?ылдарды б?летін лас суларын нейтралдау ?шін магнезит, доломит, ізбестастар ?олданылады. Суды тазалауды? биологиялы? ?дісі – микроскопиялы? ?сімдіктер мен жануарлар ?сіріп, ?стінен а?ызынды сумен толтырады да т?менгі жа?ынан ?атты ауа а?ынымен ?рлейді, Оттекті? (ауамен ?рлегенде) ж?не органикалы? заттарды? к?п м?лшерінде бактериялар мен микрофауна ?ар?ынды ?сіп, к?бейіп, органикалы? ластаушыларды жай минералды? заттар?а дейін ыдырататын ферменттер б?ле бастайды. Органикалы? заттарды? минералдану процесі ж?реді. Органикалы? заттарды? мол ?орымен ?оректенген бактериялар активті к?бейе бастап, массалары ?л?ая т?седі. Бактерияларды? кесектелген массалары біртіндеп суды? т?біне ш?гіп, ал су тазара береді. Биологиялы? тазалау?а ?атысатын организмдерге ?р т?рлі бактериялардан бас?а балдырлар, са?ырау??ла?тар, е? т?мен сатыда?ы ж?ндіктер, ??рттар ж?не бас?алар жатады. [5] Соларды? бір?атарына то?таламыз. Жамбас??рт – жамбастап жылжып ?оз?алатын ж?ндік. Б?л оны? уа?ытша ?оз?алысы емес таби?и бейімділігі. Жамбас??рттар балы?тарды? с?йікті жемі болумен ?атар, ?те пайдалы ж?ндіктер. Олар т?рлі организмдерді? ?алды?тарымен ?оректеніп, су т?бі тазалы?ын са?тауда ?лкен роль ат?арады. ?о?ыздар. К?п жыл?ы ба?ылаулар бойынша ?о?ыздарды? негізгі ?орегіні? 60%-ы маса личинкалары екен. Арнайы ж?ргізілген т?жірибелерде бір ?ана ?о?ызды? т?улігіне 65-70 маса личинкасын жоятыны осыны д?лелдейді. Су шаяны. Су шаяны а?пайтын то?тау суларда, ?сімдіктері к?п, ?рі ластан?ан ?сімдік шірінділері к?п к?лшіктерде тіршілік етеді. Оларды? негізгі ?орегі – маса, сона мен бас?а да су ж?ндіктері. Лаборатория жа?дайында су шаяндары т?улігіне масаны? 85 личинкасын жоятыны аны?тал?ан. Инеліктер. Суда?ы ж?ндіктерді? ішінде инеліктерді? орны ерекше. Барлы?ы дерліктей жырт?ыштар. Тіршілік ету ерекшелігіне байланысты инеліктерді су насекомдарыны? “?ос мекенділері” деп атау?а болады. ?йткені инеліктерді? личинкалары суда дамиды да, ал ересектеріні? даму кезе?дері су жа?асында ?теді. Ересек инеліктер ?орегін тек ?ана ?шып ?уып барып ?стайды. Оларды? ?ткір тырна?ына к?біне масалар, шыбындар, соналар т.б. зиянды насекомдар ілінеді. Су ж?йелерін тазалайтын балы?тар да бар екен. Ары?тар бойын арамш?птерден