СДЕЛАЙТЕ СВОИ УРОКИ ЕЩЁ ЭФФЕКТИВНЕЕ, А ЖИЗНЬ СВОБОДНЕЕ
Благодаря готовым учебным материалам для работы в классе и дистанционно
Скидки до 50 % на комплекты
только до
Готовые ключевые этапы урока всегда будут у вас под рукой
Организационный момент
Проверка знаний
Объяснение материала
Закрепление изученного
Итоги урока
К??н? кеер?л – келн,
Келн? кеер?л – ?лг?р.
Хальмг келн – хальмг улсин чилшго з??р. К??нд hазр-усн, мах-цусн, отг-??мг гиh?д б??дг. К? к??h?н э?крл?д т?рл-садн болдг. «Т?рл?н hолсн к?в?н му, т??н hолсн к??кн му» ги? мана к??кл ?вкнрин келчксн г?н ашлвр б??н?. Келн?с ??рхн юмн уга. «?вкнрин келн», «Ээ?ин келн», - ги? келгдг. Алтн уурган к?к?л?д ?сксн эк?с даву юмн б??хий? Тииг? т?рскн келиг ??д?н ?нрлдг. ?арhсн эк т?рскн келн улсин ?нлhнд ?дл чинрт?. Цагин селг?н гисн г?н утхта ?г. Цагин селг?н? сергл? салькнд б?т??сн, чин?нь геедр? йовсн х??рт? Хальмг келн серг?гд?, к?ч авад, ?слтнь ?ргн урсхулд орад, т?л?лтин шин хаалhдан батр? йовна.
Хальмг к?н ?гд йир дурта. ?гин чинриг ?врт? гидг?р тоомсрлдг. Тер т?л?д чигн хальмг улст ?лг?рм?д олн болна. Олн - ?мтн? з??сн з??р, седкл – санан, к?ц? йовсн керг к??н? туу? ямаран ик! К??н? з?ркн ишкрм, к??нд байр – бах болм йовдлмуд hарч йовсн болхла, тер хамг туу?д ?г?р б?рд?д, ?лд?д йовсмн. Тег?д ?гин цутхл?нь, хурц хамгнь ?лг?рт орсмн. Эн ?лг?рм?дт келн? хурц хамгнь цуглрсн, ухани г?н хамгнь нигтрсн юмн. ?лг?р гисн улсин ахрар келчксн, ?гинь шахчксн, утхинь нигтр?лчксн ухан.
Кен, кез?, альк цагт эв, утхинь олад келчксн цецн ?гм?д болхв – келхд хату. Ямаран учр харhад, юуг батрулхар товчлад келчксн ?гм?диг ?лг?рм?д ги? нер?дсинь – яh? медхв? Зуг негнь ил медгдн?: ?лг?рм?д болн цецн ?гм?д кез?н - кез?н?с нааран ?гин гун товчлвр болн дее? бол? улсин ут туу?д келгд? йовхнь лавта.
?гин к?чн, г?н ухани ашлвр, цецг?рсн с??хн келн – хальмг ?лг?рт болн цецн ?гд б??дг. Тег?д чигн эн ??д?врм?дт ?л? ?г уга, дуту чигн уга гих кергт?.
?лг?р хара келчксн ?г биш. Эн улсин хурц болсн деер?н г?н ухань м?н. ?лг?рм?дт болн цецн ?гм?дт зууhад ?илм?дт олн ?мтн? н?рн х?л?цнь шингргдснь ц??лhвр угаhар медгдн?. ?г болhн ?лг?р болдго ги? келгддг. Келн - ?мтн? ?ирhл?с ??д?, цуг ?згдсн тоотнь ?сн? ?з?р?р hарч, зуркн, уханднь хадгд?, ?й?с ?йд?н дам?? олндан ?лг?р болад, сурhаль – сурhм?д х?вр? ?кл уга м??к нас наслна. ?лг?рм?дт то - тоом?ан уга. Ямаран чигн учрар харhулад, «хар усн деер ?рм б??лhм?р» келчксн ?г дала. Болвчн ?лг?рм?д юмнла з?тк?, к?ч?р итк?лх?р арднь орхш. Эдн аль нег йовдлыг ?ннл? ??д?н темдглн?, эс гихл? - бурушана.
Олн ?илин эргцд эк – эцкнр эвр?ннь к??кдт?н ?лг?р?р дам?ул?, теднд?н сурhм? ?гдг, урдксиннь з??сн з??риг мед?лдг, тег?д эндр ?др чигн ?лг?р эвр?ннь чинр?н гееh?д уга.
?лг?р болн цецн ?г хойрт келн-улсин дадмh. к?ч-к?лсн?, мергн-цецн?, эрдм-сурhулин нань чигн халхин шин?лвр ик?р тогт?. Цуг эн хамгнь ?вк-?вкнр?с урh? йовх баhчудт сурhм? бол? йовхнь лавта.
?лг?рм?д – улсин дамшлт шинг?сн, даршллhтаhар, ахрар товчлад келчксн амн ?гин билгин ??д?врм?д. ?лг?рм?д ухани билг?с ??дснд?н г?н утхта.Эдн к?цц товчлврта амр эс гихл?, давхр з??г?с тогтна.
?лг?рм?д эвр?ннь учр – утхарн, г?н шин??рн олн з?сн. Келхд, мергн - цецн, ча?h – чиирг, з?рмг йовдлын туск ?лг?рм?дт ?вр тодрхаhар келн - ?мтн? туу?нь, санань, к?слнь, х?л?ц - б?рцнь г?н философск ухаhар ?з?лгд??н?. ?лг?р юунла болвчн харhул? келгдн?. Тег?д чигн ?лг?рин туск ?лг?рм?д г?н ухата болн з?в?р соньн: «?гин с?н – ?лг?р, ??лин батнь – шаглар», «?лг?рт - ?кл уга», «Ухаг ?лг?рм?д?с авдг» - ги? келдг. Цуг эннь улсин уханд хадгдад зокалд тохрсмн.
?лг?рм?д ухан - сурhм?арн нигт болсн деер?н даршллhта с??хн ш?лгм?т? ?гин м?рд?дтнь айс орулн айлтта т?л?днь, келхд, келн? ?з?р деер йов? йовхнь эн: «К?н – ахта, девл - захта», «Уулын харцх шовун – улан темц? нисдг, угта эцкин к?в?н ?лг?р б?р?л? келдг», «?нн ?гин – ?з?р хурц», «Сурhулин ашнь - тосн, хар?hуhин ашнь - цусн».
Хальмгудын б??дл - ?ирhлл?, келн - ?мтн? авъяслань таньлдсн талын келн улс ик оньгтаhар соньмс? hольшг, у седклинь ?з?л? темдглцх?н?.Кен эс ирвчн, байрлад, б??с?н хуваhад, чидл уга, т?р? – з?д? йовхдан н?кд – тусан к?ргхнь – нег эркн биш кергнь ги? б??h? юмн. Эн йосна hолтк утхинь ц??лh? келсн ?лг?рм?дчн йир олн: «Даарснд – hал т?л, ?лсснд – хот ке», «Авсар – байждго, ?гс?р - угурдго», «К?н – к??нд ?гдг биш, бийд?н ?гдмн», «Хотын с??г к??нд ?г».Ики кез?н? келчксн олн ?мтн? гиичл?лгч йосинь темдгл??х эд? мет ?лг?рм?д ода бийнь келгдн?.
?лг?рм?д учр угаhар келгдхш. Тег?дчн эдн к?р - к??ндврл?, келгдсн ?гл? бат залhлда б?р? ухаг г??д?л?, ?гин чинриг ??дл?л? эрк??н уга орман олад hарад ирн?. Ол харhдг «Тос цоксн к?н hаран доладг» гидг ?лг?риг келсн к?н шуд hартан наалдсн тосан дола?ах к??н? тускар кел??хн уга. Учрнь холд, г??нд б??н?. К?длмшч, залху уга, хара суудго к?н дангин хота – хоолта, геснь цадхлнг болх гисн утхта.
?лг?рм?д hарhсн олн ?мт?н, б?рд?гч улсан дахад hундл т?рн?, байрлна, наад б?рн?, омг ?гн?: «?алас hарад т??мрт ор?», «С???нь – шорад, санань - шир?д», «??к?р оравчн – ноха идшго, ?вс?р оравчн – ?кр идшго», «Залу к?н – за?hсн талан. залан модн - н??хлсн талан», «Му нерт? ?ирh?р, с?н нерт? ?ксн деер», «Нер ?кх?р – бий ?кг».
Кен к?н болвчн эвр?ннь насндан с? кеh?д, олнд туста йовдл к?ц?h?д, олн-?мтн амул?, байрта с??хн б??хин кергт чидл?н н??лго тусан к?ргсн к??н? нерн кез?д чигн билршгоhинь ?лг?рм?д алдлго темдглн?: «Алтн кед? кевтв чигн - ??гнь х?врдг уга, алдр кумн ?кв чигн – нернь мартгддг уга», «Олн ?мтнд туслхла, алдр нернделгрх, онц бийд?н татхла, му нерн делгрх» ги? келчксн олнд сурhм? бол? йовна.
?гин эрдм аадм экин цагас б?рд?гч улсан дахлда юмн. Теднь – эгл хар улс: х??ч, ?крч, адуч, урч, уяч, дархн нань чигн эрдмт?, ухата, цецн келнд?н билгт? ?мтнь ц??лhвр угаhар медгдн?.Олна дамшллтас ??д?д, хурц ухани билг?р цецг?р?л? келгснд?н ут нас наслна. Цуг эн халхнь ?лг?рм?диг м??кр?л?, ?нинь ??д?н ?ргн?.
?лг?р - ухани булг ги? тоолгддг. ?лг?р келн болhнд б??н?. «К?ч-к?лсч улсин ?мдрлин болн олна б??длин, туу?ин дамшлтыг ?лг?рм?д цецн ?гм?д хойр хамгин тодрха д?рсм?т?h?р кевл? тогтана» ги? А.М.Горький келхл?рн, hанцхн орс ?лг?рин биш, альк чигн келн-улсин ?лг?р, цецн ?гин тускар дигл? герчлсмн. ?лг?р цецн ?г хойр мерг, уха сурhсн деер?н Хальмг келн? кеер?л, чимг бол? с??хнинь ?з?лн?. Хальмг к?н к??нд?н? товчлур болh?, ?гд?н ?лг?р орул? келдг за?та. «Олн ?гин ц?нь с?н, ц?н ?гин товчтань с?н» ги? келдг. ?лг?р?с товчта, тодрха ?г уга.