Жер шарынын суу катмары

Сабактын темасы

Жер шарынын суу кабыгы

План:

• А) Жаратылыштагы суу
• Б) Суунун жер бетинде таралышы
• В) Суунун тиричиликти камсыз кылуудагы мааниси
• Г) Дуйнөлук суу ресурсу жана аларды сарамжалдуу пайдала

Жаратылыштагы суу

• Суу -жер бетиндеги эң көп таралган заттардын бири.Жаратылышта суулар океанды,деңиздерди,көлдөрдү,дарыяларды,мөнгулөрду,атмосфера бууларын,жер алдындагы сууларды,топурактын нымын тузушөт.Суусуз биосферанын жана жер бетинде тиричиликтин болушу мумкун эмес.Жердин географиялык кабыгын калыптандырууда,жер бетинин келбетин тузуудө суунун ролу өзгөчө зор.

Суунун жер бетинде таралышы

• Жер бетинин 71% аянтын океандар менен деңиздер ээлейт.Кургактыктагы көлдөр,суу сактагычтар,саздар жана дарыялардын беттери 5,9млн км кв,башкача айтканда жер бетинин дагы 4% пайызы.Демек,жер бетинин суу каптап турган бөлугунун улушу 75% га жетет экен.Жер бетине тушкөн кундун энергиясынын жана оордук кучунун таасири астында жаратылыштагы суулар узгүлтүксуз кыймыл-аракетте жана суунун дүйнөлук айланышы аркылуу бири-бири менен активдуу байланышта болуп,бирдиктуу системаны тузөт.Суунун айланышына байланыштуу жаратылыш суулары узгултуксуз жаңырып турат.Эң активдуу жаңырып туруучулар: атмосфералык ным жана агын суулар.

Суунун тиричиликти камсыз кылуудагы мааниси

• Тиричиликтеги заттардын жалпы массасынын 2/3 бөлугу суудан турат.Биосферада журуп жаткан заттардын алмашуусунда жана энергиянын агымында суу эң маанилуу компонент болуп саналат.Суусуз организмдерде заттардын алмашуусу журушу мумкун эмес.Адам баласынын дене ткандары да 70% га чейин суудан турат,канынын 79% ы да суудан турат.Тируу организмдердеги биохимиялык реакциялардын бардыгы суунун катышуусу менен журөт.

Дүйнөлук суу ресурстары жана аларды сарамжалдуу пайдалануу

• Гидросферанын эркин сууларынын бардыгы суу ресурстарына кирет.Алар:дарыя суулары,көлдөрдун,жер алдындагы катмарлардын суулары,топурактагы жана атмосферадагы ным,каналдардын суулары жана жасалма көлдөрдун суулары.Адам баласынын чарбачылыгында кеңири пайдалануучу суулардын негизги булагы-агын суулар.Агын суулар бат-бат жаңырып турат.Жылына орто эсеп менен 11-13 жолу жаңырат.Аларды пайдалануу технологиясы да азыраак каражатты талап кылат.Андан тышкары жаңырып туруучу суу объектиси –атмосфералык ным.Ал 9-10 кундө жаңырып турат,бирок атмосфералык нымды адам баласы жөнгө салышы кыйын.

Иштетилген таштанды сууларды жаратылышка чыгаруудан мурда аларды тазалоо,таза сууга кошулуп,алардын сапатын томондотууго же жараксыз кылууга жол бербоо жана өнөр жайда сууну кайталап пайдалануу технологиясын иштеп чыгуу-азыркы учурдагы суу пайдалануунун негизги проблемалары. Дагы бир маанилуу проблемалардын бири мейкиндик боюнча бирдей таралбаган суу ресурстарын жасалма жол менен бөлуштуруу:каналдарын куруп,суу ресурстары жетишсиз жакка дарыялардын сууларын агызуу.Адам баласынын чарбачылыгында суунун маанисин жеткире баалоо кыйын.Суусуз металлды эритуу,нанды бышырууга,электр энергиясын алууга,дыйканчылык кылууга ж.б. Чарбалык иштерди кылууга болбойт.Ошондуктан аларды сарамжалдуу пайдалануу абзел.

Конул бурганынар учун чон рахмат!