В.С.Яковлев-Далан "Дьикти саас", 11 класс

Суруйааччы туһунан тугу билэҕин?

Василий Семенович Яковлев-Далан

• Саха литературатыгар прозаик, публицист, САССР П.А.Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин лауреата, педагогическай наука кандидата, СР. Духуобунаска Академиятын академига, Норуоттар доҕордоһуулара уордьан кавалера Василий Семенович Яковлев-Далан 1928 муус устар 1 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр Яковлевтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.

“ Мин тыа сирин суруйааччытабын. Билбит-көрбүт, олорон кэлбит, орооспут олохпун суруйабын”

«Мин олорбут олоҕум общество тутула уларыйар кэмнэрин баттаста. Тус бэйэбиттэн тутулуга суох норуотум чулуу уонна олус интэриэһинэй дьонун, кинилэр охсуһууларын, дьулуһууларын кытта алтыста».

Далан.

(1928-1996сс.)

• Далан – кылгас эрээри норуоппут түҥ былыргытын кытта ситимнээх улаҕалаах аат. Суруйааччы бэйэтэ быһаарыытынан, сүрүн суолтата «улахан, бөдөҥ» диэн.
• Итини тэҥэ «Харах дала» диэн өйдөбүл баар. Ол аата харах ылар кыаҕа. Түүр-монгол тылларыгар «тала-дала» истиэп диэн суолталаах, харах дала ыларынан киэҥ нэлэмэн сир. Сахаларга ити өйдөбүл таала, толоон диэн тылларга иҥэн сылдьар.
• Далан диэн псевдонимы ол да иһин казахтар, монголлар (буряттар) олус чугастык ылыналлар. Кырдьык, Далан саха бөдөҥ суруйааччыта, кини айымньылара киэҥ эйгэни хабаллар – норуот былыргытыттан күн бүгүҥҥү олоҕор диэри. Ону таһынан уолбат, дьаратыйбат дириҥнэр. Урсун. Норуотун үрдэппитэ. // Чолбон . 1997 с-11 №. -74-75с.

Сүрүн айымньылара:

• “ Дьикти саас”(1978),
• “ Аар тайҕам суугуна”(1980),
• “ Тулаайах оҕо”(1983),
• “ Кэриэн ымыйа”(1988)
• “ Кынаттаах ыралар”(1990)
• “ Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын”(1991)
• “ Тыгын Дархан”(1993),
• “ Дьылҕам миэнэ”(1994)

• (Олох. Кырдьык. Доҕордоһуу. Киһи дьылҕата. Чиэс. Суобас. Көлүөнэлэр ситимнэрэ. Бастакы таптал. Кинигэ. Коллектив. Патриотизм. Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу. Доруобуйа. Харчы. Баай. Үөрэх. Үлэ.)
• Олох сыаннастара олоххо суолталаахтар дуо? Литература киһи олоҕор суолтата. Cыаннастар үйэ тухары сылдьаллар

Далан “Дьикти саас”

Айымньы аата тугу этэрий?

Айымньы аата – айымньы дьиктитэ

• Сэһэн аата “Дьикти саас” – бэйэтин аата да этэринии барыны-бары билэ-көрө, өйдүү, була сатыыр киһи олоҕун дьикти кэмин, дьикти сааһын туһунан кэпсэнэр. “Дьикти саас” – ол аата киһи олоҕун биир дьикти кэмэ: кынаттаах оҕо саас сырдык күннэрэ, бастакы киччим, сэмэй таптал иэйиитэ, уолаттар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара, олоххо миэстэлэрин көрдөөһүннэрэ.

2013c

Айымньы туһунан санаалартан…

• “ Айымньы омос көрдөххө, оскуола олоҕор анаммыт, онус кылааһы бүтэрээри сылдьар оҕолор тустарынан кэпсэммит. Ол гынан баран, сэһэн бүтэһик лииһин сабан баран, биһиги олохпут бэрт үгүс проблемалара, урут да буолбуттар, билигин да бааллар, хойут да буолуохтаахтар бары биир сюжетнай линияҕа түмүллэн бэркэ диэн ситимнэнэн, киэҥ, дириҥ хорутуулаахтык ойууламмытыттан астына түһэҕин” Д.Е.Васильева

“ Дьикти сааска” олох туруорар проблемата

• Сэһэн норуот ааспыт олоҕун кытта дириҥ силистээх. Олох утарсыылара: эдэр көлүөнэни иитии, аҕа уонна оҕо сыһыана, арыгы алдьархайа, ыччат сиэрэ-майгыта сюжетнай сүрүҥҥэ түмүллэн уус-ураннык таҥыллан ойууламмыттар. Айымньыга биир кылаас олоҕор – бүтүн оскуола, колхоз, оройуон ону ааһан бүтүн дойду олоҕо саталлаахтык сырдатыллыбыт.

• «....Бастакы айымньыта «Дьикти сааһа» эмискэ күөрэс гыммытыгар соһуйуу бөҕөтүн соһуйбуппут. Улуус бүттүүнэ үөрүүнэн көрсөн , оскуола, тэрилтэ аайы кэриэтэ ааҕааччылар кэмпириэнсийэлэрин тэрийбиппит. Норуот өс хоһоонугар «эрэйдээх этигэс, буруйдаах булугас» дииллэринии, Баһылай барахсан элбэҕи аахпыта дьиҥ олоҕор эрэйи эҥээринэн тэлбитэ, билиитэ-көрүүтэ сааһыланан кинигэҕэ тиһиллибитэ – норуот баайа, киэн туттуута. Оннооҕор билиҥҥи ыччат Далан суруйууларын ааҕар, киинэҕэ киллэрэ сатыыр. Норуот бүттүүнэ Даланы ааҕара бу дьиҥнээх билинии, махтаныы. »

С.Г.Старостин

• «Дьикти саас» - бүгүҥҥү үөрэнээччи ыччат туһунан бэрт мындырдык, элбэх проблемалары туруоран суруллубут биһиги литературабыт бэлиэ айымньыта.

Литературовед Н.З.Копырин .

Уруок киириитэ:

• Кини – кимий? Суруйааччы аатын таһаарыы.

В.С.Яковлев-Далан – народнай суруйааччы, прозаик, публицист, историк, педагог.

(Суруйааччы олоҕор уонна айар үлэтигэр 5 билэр өрүттэрин этэллэр + уруок бүтүүтэ туох саҥаны билбиттэрин эбэллэр).

Өйтөн суруйуу тутула:

• Киириитэ (5-6 этии):

а) Тиэмэттэн проблеманы таһаарыы (тема-проблема)

б) Проблеманы ырытыы

В) Автор көрүүтүн ырытыы

Г) Бэйэ санаата (сөбүлэһэрин, сөбүлэспэтин)

• Сүрүн чааһа ( Тиэмэни толору арыйыы)

А) Тезис атын суруйааччы айымньытын кытта ситимнээһин

Б) Айымньыттан холобурдар

Б) Олохтон холобурдар

• Түмүк (3-4 этии)

Өйтөн суруйуу ирдэбиллэрэ:

• Суруйуу тупсаҕай тутула (киириитэ, сүрүн чааһа, түмүгэ)
• Абзац (абзац ситимэ, кээмэйин тэҥэ)
• Ис хоһооно: цитататтан (хоһоон,өс хоһооно, интэриэһинэй тэҥнэбили туттуу) саҕалаан ис хоһоону толору арыйыы, олоҕу кытта ситим;
• Тыла-өһө: тылын баайа, тупсаҕайа, ууһа-урана, суруйар истиили тутуһуу.
• Түмүк

Уобараһы оҥоруу схемата:

• Герой төрдө-ууһа
• Тас көрүҥэ
• Тыла-өһө,
• Майгыта-сигилитэ
• Олоҕу көрүүтэ
• Муударай өй
• Чиэһинэй быһыы
• Эйэҕэс майгы
• Дьонугар, доҕотторугар сыһыана
• Таптыыр, билэ-көрө сатыыр хаачыстыбата. Өссө тугу таба көрдүҥ?

Далан “Дьикти саас” сэһэнигэр викторина:

• Сэһэн тугунан саҕаланарый?
• Кылаас салайааччыта кимий?
• Актриса ханнык предмет учууталай?
• Оскуолаларыгар тугу бэлэхтиир буоллулар?
• Оҕолор Кешаны ким диэн ааттыылларый?
• Кини Айтаны кытта бастаан ханна көрсүһэллэрий?
• Балта билигин тугунан үлүһүйэрий?
• Ийэтэ, аҕата тугу үлэлииллэрий?
• Кеша сөбүлээн ааҕар кинигэтэ?
• Кеша дьыл түөрт кэмиттэн хайатын сөбүлүүрүй?
• Оттон Айта?
• Кеша этэринэн, дьон характерын ханнык үҥкүүттэн билиэххэ сөбүй?
• “ Дьикти саас” сэһэнин кимиэхэ анаабытай?
• Сэһэн аатын быһаар.