Улуттук баш кийимдер

Сабактын максаты:

Күтүлүүчү натыйжалар

Когнитивдик: кыргыздын улуутук баш кийимдери жөнүндө тереңирээк билимдерди алышат.

-кыргыздын улуттук баш кийимдери жөнүндө маалыматтарды айтышса;

Социо-маданий: баш кийимдердин ден соолукка тийгизген таасирлери, баш кийимге урмат-сый менен мамиле жасоого тарбияланышат.

-улуттук баш кийимдерди кастарлай алышса;

Кептик: окуучулар баш кийимдер жөнүндөгү маалыматтарды анализдей алышат.

-баш кийимдердин адамдардын жеке турмушундагы орду тууралуу пикирлерин айта алышса.

Сабактын баскычтары

Мугалимдин ишмердиги

Окуучунун ишмердиги

1)Уюштуруу (5 мүнөт)

Бар болуңуздар! Жалпыбыз «Ак калпак» деген ырды угабыз, кошулуп ырдайбыз.

Арыбаңыз!

Ак калпак

Сөзү: Б.Асаналиев

Обону: Т.Имашев

Аткаруучу: Уларбек Узакбаев

Кийгени башка жарашкан,

Суктанып бары карашкан.

Ак калпак калган мураска,

Атабыз Айкөл Манастан.

Кайырма:

Кийебиз, сыймыктап, артактап, ардактап,

Кыргыздын жүзүсүң ак калпак, ак калпак.

Кыргыздын жүзүсүң, жүзүсүң, ак калпак,

Ак калпак ай ак калпак.²

Ак калпак кыргыз белгиси,

Ак калпак киет эр киши.

Алыстан көзгө элестейт,

Ал окшоп тоонун мөңгүсү.

Кайырма:²

Эркиндик элге жеткени,

Арбыды калпак кийгени.

Ак калпак жагып көп элге,

Аралай берсин дүйнөнү.

Кайырма:²

2)Үй тапшырмасын суроо(5-мүнөт)

Окучулардан жекече маалыматтарды суроо, дептерлерин текшерүү

Синоним

Кастарланган-ардакталган

Алкоо-бата

Жүн-тыбыт

Айрып кароо-айырмалоо

Тартуу-белек

Ханыша-канайым

Каада-салт-үрп-адат

Кадырлуу-барктуу

Макал-лакап

Элден безеген –эр эмес, жоодон качкан шер эмес.

Эки төө жөөлөшсө, ортосунда бейажал чымын өлөт.

Көп бар жерде –сын бар, сын бар жерде-чын бар.

Карганы бакса куш болбойт.

Омоним

Ат- жылкы, ысым, мынтыкты же жааны ат

Антонимдер

Уз-чоркок

Жылуу-суук

Ички –тышкы

Жаңылмач

Эшикке чыксаң эчки тебет,

Эчкини энем жеңет.

Эчки энеме келет,

Энеме эчки сүтүн берет.

3)Жаңы тема. (10 мүнөт)

5-мартта Кыргызстанда улуттук баш кийим ак калпактын урматына Ак калпак күнү белгиленет. Бул күн Жогорку Кенештин 2016-жылдын 29 - июнундагы №825-VI токтому менен улуттук баш кийимдин маанисин сактоо жана сыйлоо, улуттук салты колдоо жана элдин кыргыз маданиятына болгон сыймыктануу сезимдерин ойготуу максатында кабыл алынган. Ак калпак күнү официалдуу эмес түрдө 2011-жылы майрамдала баштаган. Күндү белгилөөнүн инициатору катары режиссер Рысбек Жабиров болгон. Анын сөзү боюнча ак калпак, улуттук символ катары кийин муундар тарабынан унутта калбаш керек, ошондуктан ал өзүнүн майрамдык датасына ээ болуш керек деген ойлорун билдирген. Ал эми 5- март калпак күнү байчечекейлер чыгып, жаз күндөрүнүн бири болуп, эң ылайыктуу күн катары кабыл алынган. Жылдан-жылга майрамдык күн массалык популярдуулукка ээ болуп, 2016-жылы официалдуу статус алган.

Ак калпак тарыхы

Ак калпак байыртан эле кыргыз эркектеринин улуттук баш кийими, ата-бабаларыбыздын мурасы катары саналып, өзүнө терең философияны камтыйт. Формасы, оймо-чиймелери, өзгөрбөстөн муундан-муунга өтүп келген. Калпак аркылуу кыргыздар адамдын жашын, коомдогу абалын билишкен. Бүгүнкү күнү дагы бул байыркы улуттук баш кийим өлкөбүздө кеңири колдонулат. Калпакты ардактуу, кадырлуу адамдарга белекке беришип, майрамдарга, жумушка,кыскасы кадимки турмуш-тиричиликте кийишет. Айтмакчы, учурда түрдүү иш-чараларда, майрамдарда ижара калпак тартуулоо салтка айланып барууда. Ал эми Кыргызстан спортчуларынын эл аралык спорт мелдештериндеги параддык формаларына сөзсүз түрдө калпак кирет. Ак калпак - тоолордун жана тазалыктын символу. Анын формасы Кыргызстандын ак кар, көк муз баскан тоо чокуларын элестет. Кыргыздардын "Манас" эпосунда да Кыргыздар калпагы башынан түшпөгөн эл деп айтылат. Калпакка болгон мамиле кыргыздарда өзгөчө десек болот, аны таза кармап, ыргытып

же тегеретишпейт, эки колдоп гана чечүү керек, илгери кыргыздар жерге койбой бийигирээк же жанына коюп алышкан. Кыргыз өз калпагын сатпайт, бирөөгө бербейт, бир гана мурас катары берсе болот. Калпакты жоготсо же бирөөгө берсе анда адам кадыр-баркынан, акылынан жана аброюнан ажыраган болот деп айтылат. Кыргыз калпактары бычылышы боюнча түрдүү болгону менен, негизинен ылдый жагы кең болгон аны төрт кыйыктан тигишкен. Кыйыктарды капталдарынан

тигишпейт, бул калпактын талаачаларын өйдө же төмөн түшүрүүгө мүмкүндүк берген. Салтка ылайык оймолорун жибек жип менен тигишип, талаачаларын кара баркыт менен бастырышкан. Чокусун чачыча менен көркөмдүп, ал калпакта салаңдап турат. Тышкы жөнөкөйлүгүнүн артында кылымдар бою туураланып келген ыңгайлуулук менен тыкандык жатат. Кыргыз маданиятында ак калпак эң демократиялуу баш кийим болгон. Аны бүт эркектер кийишкен - бай-манаптан баштап кедей-кембагалдары, жашы, карысы. Формасы жана түстөрү менен гана айырмаланып турган. Мисалы, ак сөөктөр, ырчылар бийигирээк калпак кийишип, ичке кылдуу жүндөн, кымбат

баркыттан бычылып, өзгөчө оймолор менен кооздолгон. Бүгүнкү күнү Кыргызстандын тикмечилери түрдүү фасондогу калпактарды даярдашат, майрамдык, күнүмдүк, балдарга, карыларга. Калпактын 80дей түрү бар деп айтылат, алар формасы, татаалдыгы, мааниси жана ыңгайлуулугу менен айырмаланышат. Чыныгы ак калпак табигый, жаңы тазаланган, ак ичке кылдуу койдун жүнүнөн дайындалат. Дал ушундай жүндөн жасалган калпак кышкысын сууктан сактап, жайкысын ысыктан коргоп, жаанда суу өткөрбөйт, формасын жоготпойт. Жылда Ак калпак күнү Республикабызда, өгөчө Бишкек шаарында, майрамдык салтанат, атайын иш-чаралар, жарманкелер, концерттер, флэшмобтор өткөрүлөт. Мектептерде маданий-массалык иштер жүрүп, бардык эркектер бул күнү калпак кийишет. Калпактын түрлөрү:

Калпак эмнеден жасалат

Ак калпак күну тууралуу кепке улай, эми калпак эмнеден жасаларын айталы. 19-кылымда калпактарды аялдар кийизден жасашып, эркектер сатышчу. Буйрутма менен калпакты жасатуу үчүн жаш козунун жүнүн беришчү, ошол эле жүн иштин акысы болгон. Учурда кытайлар жасаган синтетикалык калпактар өтө көбөйдү, баасы дагы арзан. Бирок нукура кыргыздын кой жүнүнөн жасалган калпактардын касиеттерине китай калпактары жетпейт. Синтетикалык калпактар кышкысын суук келип, жайкысын бышты ысытып, тердетет. Чыныгы жүндөн жасалган калпактар баасы кымбат, кышкысын жылуу, жайкысын салкын, мындай калпактарды азыр кыргыз тигүүчүлөрү "меринос" породасындагы койлордун жүнүнөн жасап, заманбап тигүүчү машиналарга тигишет.

Калпак жөнүндө ыр

Көк мелжиген мөңгүлүү бийик тоону,

Кичирейтип жасаган калпак кылып.

Тоолор жылып жатабы деп ойлойсуң,

Кыргыздар ак калпакчан бара жатса.

(Автор: Суркеев Бахтыбек)

1)Окуучулар менен иштөө (12 мүнөт)

Оку Окуучулар топ-топко бөлүнүшөт. Колдоруна элечек, шөкүлө, тебетей тууралуу маалыматтар берилет. Ар бир топ өз тобу менен окуп, доскага чыгып башка топтогуларга түшүндүрүп беришет. Мугалим кошумчалайт.

1-топ . “Элечек” тобу

Бул — баш кийимдин бир түрү. Ак кездемеден тегерете кат-кат болуп оролгон аялдардын бул баш кийимин баш кеп, сала коймо, ээк алмай, астыңкы жана үстүңкү тартма, тумарча, бадал сыяктуу негизги түрлөрү бар. «Кеп такыя элечек» чечкенде анын кеби бузулбас үчүн астынан кийилет. Кийип-чечүүнү жеңилдеткен элечектин «сала коймосу» (желке жагы) менен «ээк алмайы» болот. Аны жыкканда ага тирек болуучу мунун «астыңкы тартмасы» (бөлүгү) кыска 25—30 см че келет. «Үстүңкү тартмасы» (же жыгымы) элечектин бардык оромун тыкан кармап турат. Элдик салтта аялдар муну жаш өзгөчөлүктөрүнө ылайык кийишкен.

Улгайгандардын элечеги жөнөкөй оролуп, көлөмдүү көрүнөт. Сыртынан чоң ак жоолук менен жабылган. Жарынан айрылган айымдар, аза күтүү учурунда анын жарымын алып коюшкан. Андан анын аза күтүп, жесир калганын түшунушкөн. Ал эми өлгөн кишинин жакын туугандары аны өткөнчө элечектин ээк алмайынын бир жаагын бошотуп да жүргөн.

Колуктулар кийген элечектин маңдайы шуруланат. Бул «шуру тартма элечек» деп аталат. Элечектер кээде күмүш калдыркан, күмүш желбирөөчтөр менен да чебер кооздолуп, укмуштай кыргакталат. Элечек формасы, кооздолушу жана кийилиши, калк арасында таралыш таржымалы боюнча жергиликтүү өзгөчөлүктөргө ээ. «Каз элечек бош таштап, Катарлап төө көч баштап, Кан-Жайлоо көчкө жарашкан» (Жеңижок) — деп элестүү айткандай бул ак болуш зарыл. Ал койкойто мыкты оролуп, чүчтөдөй чакан элечек болот.

Сурп элечекти «сурп элечек» деп атайт. Сурп — жөнөкөй кездеменин бир түрү. Боёлбогон, агартылбаган жибек кездемени илгери эл «торко» дешчү. Бул элечектин жердигинин милдетин аткарат. Чеберлер театрлардын, филармониялардын артисттери жана өздүк көркөм чыгармачылыгынын ышкыбоз коллективдери мунун жакшынакай үлгүлөрүн сактап, андан ары өнүктүрүүгө зарыл.

Зергерлер жана уздар чач кепти жасайт. Аны кеп чач, баш кеп деп аташат. Бул элечектин астынан кийилүүчү баш кийимдин бир түрү. Чач кеп элечектин ички оромун терден-кирден жана чаңдан сактайт. Муну бөтөнчө байбичелер жылуулук үчүн жоолуктун ичинен да кийип жүрүшкөн. Мындай чач кеп көбүнчө кызыл, жашыл, көк, кара манат менен баркыттан жасалган. Чач кеп маңдайы тегиз, эки жан (каптал) жагынан жаак (кулакчын) түшүрүлүп, артынан (желкесинен) сала коймо (куйрулчук) чыгарылат. Үч кабатталып, башкача айтканда, тышы колдо токулган ак бөздөн тышталып, ичи гүлдүү чыттан астарланат. Ортосуна өрмөктө созулган тасма салынып жасалат. Төбөсү тигилбестен, жип өткөрүп бүрмөлөнгөн же байланган (кездеменин өзүнөн төбө чыгарылган) чач кептин жаактары, маңдайы, сала коймосу сайманын «терс кайык», «илме» («илме дос»), «туура сайма», «басма сайма» деген түрлүрү менен «мүйүз», «ит куйрук», «ийрик», «кыял», «куш канат», «бармак боочу», «кочкерек» өңдүү көркөм оюм-көчөттөр менен кештеленет. Чекесине бермет, шуру, топчу жана башка кооздук тагылып, жылаажын, шамалбак да кадалган. Ал канча белден ылдый карай төгүлүп турган олоң чачты чаңдан жана ар кандай тоскоолдуктардан сактоо эле эмес, кыз-келиндерди артынан караганда шаңдуулук да болуп саналат.

«Күмүштөн чачпак соорунда, Күлгөнүң турат оюмда». Муну чач кап деп айтабыз. Кыз-келиндердин (кээде улгайган аялдардын да) аземдик үчүн чачын ачып-жаба тагынган, топ чачпактан чогу бар кооз жасалгасы. Чачпак үч бөлүктөн турат: Башы (чач байлана турган жагы), ортосу (кутучалар же кутуча кооздуктар асемделип тагылган тарабы) жана учу (чачы же кооз асемдик кадалган жери). Чачпактын жасалышы жана кооздолушу боюнча айлакер зергерлер, кайкач бармак уздар өзүнүн жекече ыкмалары менен көркөмдүктүн жогорку чегине жеткен. Муну жасоодо да жергиликтүү өзгөчөлүктөр байкалат. Чачпактын учу күбөктөлө папиктелет, ал жибектен эшилип, чыйратылган жүн жиптен түймө чачыланат.

Илгери 30 метрдей кездеме (стампул) сарпталса, азыр уз. 20 метр ак кездемени алат. Сурп өңдүү, бирок, жука батистей анча жука эмес жеңил жердик элечек үчүн жакшы болот. Азыркы ак кездемелердин аралашмасы бар. Ошондуктан, оор көрүнөт. Буга негизи кебез кездемелери мыкты келет. Мурун кептакыяны кийип, мунун үстүнө элечекти ороодо кептакыянын төбөсүн бууган жерине бир жарым метр керектейт. Анын бир учун астына карай коюп, кептакыянын эки жаактагы саймасынын үстүндөгү «кулакчыны» деп аталуучу кооздолгон ак кездеменин астын карай астыңкы учун бүктөп, маңдай жаактан ылдый алып келет. Ошол элечектин кулакчыны «түп» деп аталат. Үч метр кездемени артка куйрулчукка кынаптала бүктөп, куйрулчуктун саймасынын жогору жагына жиберилет. Ал «уч» деп аталат. Мында уз кеп такыянын башын (түбүн) бекитип алат. Экинчи, куйрулчуктун саймасын баспагандай кылып, жогору жагынан «түп» кездеменин учу менен жабат. Анда «түп» эки милдетти аткарат: кулакчын жасалат, калган бөлүгү менен «уч» пайда болот. Эки түп үчүн үч метр кездеме керектелет. Анын бир учу кеп такыянын төбөсүнө байланат. Арты үч бүктөлүп, ичине оролгон калың кебез коюп, кездемени түрүп келип, маңдай жакты көздөй оройт. Калган кездемелерди таптап, бырышын керип (үтүктөп), үстүнө ороп, биринчи учу ийне аркылуу бекитилет. Анын маңдайын таңдайлатып оройт.

Ал улам оролот, башкы иймек чоңоюп, астын көздөй ийилип кете берет. Мында төбөсү менен маңдайга кездеме арбын чыгымдалат. Ошондо элечек артынан алдын карай сүйрү, астына ийилген абалды берет. Аны орогон сайын жылып кетпөөсү үчүн ар бир ором ийне менен учуксуз тепчилет. Мында кеминде 25 ийне керектелет.

Оролуп бүткөн элечектин үстүнөн орому чачылып кетпеске артка салмай кыргак менен (1,5—2 эли) өңү кызыл тасма аркылуу бекитилет. Тактап айтканда, кыргак маңдайдан желкени көздөй элечекти тегерете айлантыла байланат, бир учу маңдайга бекитилет.

Элечек кыргагын саймалайт-оймолойт. Мурун күмүш кыргак да болуучу. Манат этегине зер калакчаларын да кадаар эле, кеп такыяга түшкөн көркөм көчөттөр менен зер шөкөттөрү элечектин кооздугуна үндөшө турган. Илгери элечекти дуруя жоолук менен үстүн жапчу. Аны «ала коймо», «сала коймо» деп айтышчу. Азыр дуруя жоолуктун ордуна ак кездеменин четине кызыл чачы кармайт. Аны үч бүктөп, элечектин үстүнө салып коет. Албетте, уяттуу келиндер үстүңкү «ала коймо», «сала коймо» жоолуктун астыңкы учун бетин карай түшүрүүчү.

Бул жердеги маалыматтар ката. Эгер кыргызга куйгон жан болсонуз бул маалыматты колдонбонуз. Анткени колдонуу аркылуу элечекти таанытууга болгон оюнуз ишке ашпайт жана ага кыянаттык кылган болосуз. Келгиле нукура элечекти тараталы.

2-топ. “Шөкүлө” тобу

Кыргыздар да илгертен баш кийимди аздектеп кийип келишкен. Кыргыздын баш кийимдери жылдын төрт мезгилине жараша жана аба-ырайынын шартына карата кийип жүрүүгө шартташкан да мал, аң терилеринен, кийизден жана кездемеден тигилет. Алардын бири: топу болуп саналат.

ТОПУ – жеңил баш кийим. Илгери кыз-келиндер төбөсү бийик жана кууш топу кийишкен. Бара-бара ал ар кыл түстөгү жердиктен төбөсү менен алкагы тегерек жана жапыз тигилип, зер, бермет, шуру, акак менен кооздолуп, үкү тагылган.

Кийин топу бир түстүү кездемеден эле төрт бурч тигиле баштаган. Ал бурч сымал жээги бир бүтүн келип, төбөсүндөгү төрт талаасы саймаланган.

Кыз балдардын топусун “такыя топу” деп да атайт. Ал көбүнчө жашыл, кызыл, көк өңдөгү кыжымдардан, таз баркуттан жасалат. Төбөсү томпок, ортосу учтуураак келип, топуга тегерете көркөм көчөттөр түшөт. Ал кооздуктар “кыял оюм”, “бадам оюм”, “ийрек оюм”, “бычак учу” оюм деп аталат. Же болбосо көркөм көчөт – оюмдардын ордуна акак таш, шуру, бермет өңдүүлөр ийректеле тизилип, алтын-күмүш торчолор менен курчала кооздолот. Мунун “бүрмө топу”, кайырма топу, “макабай топу” деген түрлөрү бар. Бул баш кийимди тигүүдө жана кийүүдө аймактык бөтөнчөлүк байкалат.

ШӨКҮЛӨ – Кыргыздын кыз-келиндери кийген кооз баш кийим. Ал шоңшойгон (конус) түрүндө тигилет. Эгерде кыз бойго жетип, кайын журту калыңын өткөрүп койсо, андай кыздар башынын бош эместигин билдирип шөкүлөнү кийишкен. Эң кызык жери – шөкүлөдөгү чолпу, чач учуктар,  бооруна тагылган тумарчалар кыздын бара турган жеринин канчалык бай жана мансаптуу экендигин билдирип турган. Шөкүлөнүн төбөсү (бийиктиги 22-30 см.), кулакчаны же жаагы (узундугу 18-22 см.),  желкеси (узундугу 33-45 см.), маңдайы (4-6 см.) болот.

Шөкүлө алгач ак кийизден тигилген, кийин ортосуна жүн салынып, сырты кызыл кочкул, жашыл же жашыл кочкул, көк же көк кочкул манат-ноотудан тигиле баштаган. Анан да үстү саймаланып, шуру басылып, чокусуна, капталдарына үкү же тумарчалар тагылган. Турмушка аттанган кыз үч-төрт күндөн кийин шөкүлөсүн төркүнүнө берип жиберет. Ал салт боюнча кийинки сиңдилерине сакталат. Бул баш кийим боз үйдө текчеде турган же болбосо сандыкта сакталган.

ЭЛЕЧЕК – Аны “илеки” деп да айтайт. Негизи бул баш кийим аял затынын ажарын ачат. Ак кездемеден тегерете кат-кат кылып оролгон аялдардын бул баш кийимин “баш кеп”, “сала коймо”, “ээк алмай”, “астыңкы” жана “үстүңкү тартма”, “тумарча”, “бадал” сыяктуу негизги түрлөрү бар.

3-топ. «Такыя» тобу

“КЕП ТАКЫЯ” – элечекти чечкенде анын кеби бузулбас үчүн астынан кийилет. Кийип-чечүүнү жеңилдеткен элечектин “сала коймосу” (желке жагы) менен “ээк алмайы” болот.

Улгайгандардын элечеги жөнөкөй оролуп, көлөмдүү көрүнөт. Сыртынан ак жоолук менен жабылган. Аза күткөн (же жесир) аял кара бүркөгөн элечек кийген. Ал эми өлгөн кишинин жакын туугандары ашы өткөнчө элечектин ээк алмайынын бир жаагын бошотуп да жүргөн.

Колуктулар кийген элечектин маңдайы. Албетте, шуруланат. Бул “шуру тартма элечек” деп да аталат. Элечектер кээде күмүш калдыркан, күмүш желбирөөчтөр менен да чебер кооздолуп, укмуштай кыргакталат.

КЫРГАК - шөкүлөнүн, такыянын, көбүнчө, элечектин эң сырткы курчоосу. Ал ар кыл эндүүлүктө, ар кандай кездемелерден саймаланып да, түрдүүчө асемделип да жасалат.

КЫРГАК – алтын, күмүш, акак таштар менен чөгөрүлүп, негизинен элечекти кооздоо менен катар аны жанып, чубалып калуудан сактаган. Ал көркөмдүгүнө жараша: алтын кыргак. Күмүш кыргак, сайма кыргак, оймо кыргак, оймо кыргак бермет же шуру кыргак, жибек кыргак, кымкап кыргак болуп, уздун жана устанын  чеберчилигине жараша кооздолгон.

ЧАЧПАК – илгертен энелерибиз чачтарына тагып келишкен. Чачпак канчалык оор болсо, ошончолук жакшы. Анткени түз басууга өбөлгө түзөт. Ошондуктан, энелерибизде бел оору болгон эмес экен. Ал алтындан, күмүштөн жасалган. Зергерлер өздөрүнүн чебердигине карап түрлөнтүп, кыраатына чыгарып жасашкан.

4)Бышыктоо

(5 мүнөт)

1. Жогорудагы сөз кылган улуттук баш кийимдерден башка кыргыздын дагы кандай баш кийимдерин билесиңер?

2. Улуттук баш кийимдердин колдонулуш жол-жоболору жөнүндө айтып бергиле?

3. Башка кийимдерге караганда эмне үчун кыргыздар баш кийимдерди ыйык сакташкан жана кийип жүргөнүн белекке берен эмес деп ойлойсуңар?

5) Рефлексия

(2 мүнөт)

Бүгүнкү сабактан кандай маалымат алдыңар?

Сабакта эмнеден кыйналдыңар?

Эртеңки сабакты эмнелерди күтөсүңөр?

6)Үйгө тапшырма (3мүнөт)

Уларбек Узакбаевдын аткаруусундагы “Ак калпак” ырын жаттап....

Улуттук баш кийимдердин сурөтүн тартып келүү...

Колдонмо дептерибизди толутурп келүү..

7)Бааолоо

(3мүнөт)

Окуучулардын аракетине жараша.

«5», «4», «3», «2»

Мугалим үчүн керектүү ырлар.....