Турэл нютагайм шарай

Мэдүүлгэ

Аймаг _Дулдаргын __ Һургуули Зүдхэлиин дунда һургуули

Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) нэрэ обог__Галсанова_Бутит Гомбоевна__

Холбоо бариха утаһан, e-mail: _zhkola-zsosh2007@mail.ru_

Гэрэй хаяг:__687218, Забайкальский край, Дульдургинский район, с. Зуткулей, ул. Ленина, 34_

Сэнтэйхэн ажалаараа суутайхан нютагни.

«Агинская» үүлтэр – хонин ажалай ерээдүй.

Хониной маараан

Хонгор дайдаарни тараха,

Хоншуухан агаараар

Хангалтаха таламни…

Б-С. Цыденов.

Анха урданһаа хойшо манай Ага нютагай хүдөө ажахын гол һалбари хадаа хони үсхэбэрилгэ болоно гээшэ. Дулдаргын аймагай Зүдхэли нютагай «Родина» ажахыда арбан зургаан жэлэй туршада селекционно ажалай үрэ дүнгөөр «Агинская» гэһэн үүлтэр 2007 ондо бии болгогдоһон намтартай. Шэнэ үүлтэр байгуулгын эхи үндэһэ табигша Зүдхэли нютагһаа гараһан боро тугтай бодонгууд омогой К.И. Скрябинай нэрэмжэтэ Москвагай гүрэнэй ветеринарна академиин кафедрые даажа ябаһан, хүдөө ажахын эрдэмэй доктор Нима Дамдинович Цырендондоков, «Родина» ажахын түрүүлэгшэ Дарима Михайловна Дондокова ба зоотехник – селекционер Дамдинжапов Мижитдоржи гэгшэд племрепродуктор байгуулжа, энэ тодорхой шэглэлтэй ажал ябуулагдажа эхилһэн байгаа.

Забайкалиин нарин нооһото үүлтэрэй эхэ хонидые шэрүүн нооһотой кучугурай, шэрүүбтэр нооһотой казах үүлтэрэй хусануудаар отондо оруулжа, манай нютагай эрхэ байдалда таарама шэрүүбтэр нооһотой хонид бии болоһон байгаа. Шуһа холигдоһон мал хүл жорхой, түргэн, шамбай, турууниинь бүхэ, гэдэһэ доторынь ехэл һайнаар хүгжэнги, томо болоходоо түргэн, хусануудай амидын дунда зэргын шэгнүүр 80-100 кг, харин эхэ хонид 56-60 кг хүрэнэ гээд элирхэйлэгдээ һэн. Мяханһаа гадуур шэрүүбтэр нооһониинь ута, коврово янзын, тон бэлээр гараар ээрэгдэдэг. Нооһоор нэхэхэ дуратай эхэнэрнүүд үндэрөөр сэгнэдэг, үлүү зүйлнүүд гарадаггүй гэжэ мүнөөшье болотороо хэлсэжэ байдаг.

Эдэ хонид эртын түрэлгэ хэхэдэ таарадаг, хурьгаяа голохо гэжэ мэдэдэггүй, хурьганиинь торнижоходоо бэлэн, түргөөр томо болодог, нооһоной, арһанай шанараараа дэлхэйн тон һайн үүлтэрнүүдһээ дутуу бэшэ. Мүн онсо шэнжэнь гэхэдэ, байгаалиин шэрүүн уларилһаа айдаггүй, түхэреэн жэл бэлшээридэ ябадаг, тэжээл хоолһоо ехээр дулдыдадаггүй. Гэхэтэй хамта, үнэгүй аад, дээдэ шанартай мяха, ковер нэхэхэ сагаан нооһо, дулаан шубануудые оёхо хүнгэн бүхэ арһа үгэдэг. Дулаанай элдин сагта ехээр таргалжа, өөхэ һүүл соогоо нөөсэлдэг, тэрэнииень курдюк гэжэ нэрлэдэг. Курдюгай өөхэн хадаа хонидой бэлшээриин муудахада, ехэ саһатайда, уһаар дуталдахада гаргашалагдадаг. Мүн тиихэдэ курдюгай өөхэн, мяханай өөхэнһөө амтатай байдаг, үндэрөөр сэгнэгдэдэг гэжэ ойлгонхойбди.

Мүнөө манай колхоз «Сельскохозяйственный производственный кооператив племзавод «Родина» гэһэн нэрэ зэргэтэй болонхой, ехэл амжалтатайгаар ажаллажа ябана. Хамтын ажахыдамнай арбан хоёр мянга зургаан зуун далан Агын үүлтэрэй хонид хорин нэгэн хонин һүрэг боложо, Зүдхэли нютагаймнай дэбисхэр дээрэ бэлшэжэ ябана. Тэдэнэй арбан табаниинь эхэ хонин, нэгэ һүрэгынь – хуса, бэшэ һүрэгүүдынь залуухан хусанууд, түлгэнүүд болоно.

Энэ олон һүрэг хонидые ажаллажа, түрэлгэдэ амжалта туйлажа ябаһан манай нютагай хонишод тухай хэлэхэ дуран хүрэнэ. Эдэ хэд бэ гэхэдэ, Цырендашиев Гарма, Дармаев Этигэл, Цыдендоржиев Аюр, Дармаев Аюр, Дашипильчинов Дамдин гэгшэд 100 хонинһоо 140 хурьга абажа, Дульдаргын аймагһаа хитад гүрэнэй «Фотон» гэһэн жэжэхэн тракторнуудые шагнал абаһан байнад. Ага тойрогнай хэдэн дахин УАЗ автомашинануудаар шагнаһан. Ахалагша хонишон Базар Дымбрылович Дармаевта РФ-гэй Президент В.Путин «Хани барисаанай» орден барюулаа һэн. Yхибүүн наhанhаа ажалай жолоо шанга адхаhан, хёлго бодонгууд омогой Базар Дымбрылович түрэл нютагтаа аяар 32 жэлэй туршада хонишоноор хүдэлжэ ябана. Һүүлэй үедэ Хайлааhатын адаг гэжэ газарта Агын үүлтэрэй 400 толгой эхэ хонидые харууhалжа, үндэр дүнгүүдые туйлаа. Этигэл, Эрдэм хүбүүдынь гэр бүлөөрөө хамтын ажахын хонин hүрэг бэе дээрээ даажа абаад, эсэгынгээ хэрэг эрхимээр үргэлжэлүүлнэ.

Жэл бүхэндэ үнгэргэгдэдэг можонуудай дундахи Сибириин болон Алас Дурнын үүлтэртэ хонид ба ямаадай харалгада (межрегиональная Сибирско-Дальневосточная выставка племенных овец и коз) манай хамтын ажахы ехэ амжалтануудые туйладаг. Арбаад гаран жэлэй туршада Агын үүлтэрэй хуса, эхэ хонид алтан медальнуудта хүртэнэ.