Tema: Wolfram elementi.

Tema: Wolfram.

Meýilnama:

1.Wolfram elementiniň açylyşy.

2.Fiziki häsiýeti.

3.Himiki häsiýeti.

4.Izotoplary.

5.Alnyşy.

6.Ulanylyşy.

7.Wolfram elementiniň önümleri.

Wolfram (latyn Wolframiumyndan alnan, “möjek-şlak” manysyny berýär) wolfram ilkinji gezek açylanda metal magdanlarynda zyýanly goşundy hasaplanypdyr we açylandan 100 ýyl soň wolfram düýbünden ulanylmaýar.D.I Mendeleýewiň VI topary elementi döwürleýin ulgam; seriýa belgisi 74, atom massasy 183,84; kyn suwuklandyryş bilen kümüş-ak agyr metal. Tebigy wolfram, 180(0,16%), 186(26,35%), 183(14,32%),184(30,68%) we 186(28,49%) bilen bäş sany durnukly izotopyň garyndysyndan durýar.

1781-nji ýylda şwesiýaly himik Wolfram Şele wolframy mineral wolframdan walfram angidrid Wo hökmünde izolýasiýa etdi. 1783-nji ýylda ispan himikleri Eljuar doganlar mineral wolframitden UO3 çykardylar we metalyň özüni almak üçin uglerod bilen azaldyp, wolfram diýip at berildi.Wolfram köp ýyl bäri senagat derejesinde ulanylmaýar. Tebigatda seýrek, Eather gabygynyň mukdary agramy boýunça 140-4%. Mineral görnüşinde esasan wolfram görnüşinde ýüze çykýar. Bulardan wolframit (Fe, Mn) WO we CaWO₄ senagat taýdan möhümdir.

Wolfram kub görnüşinde kristallaşýar, dykyzlygy 19,3 g /sm³, ereýän nokady 3380-10, gaýnadýan nokady 5900^o. 400-500^o derejesinde W-a ep-esli okislenýär, howada, suw bugy ony 600^o-dan ýokary derejede okislenýär. Galogenler, kükürt, uglerod, kremniý we bor ýokary temperaturada wolfram bilen reaksiýa berýär. Wodorod bilen suwuklandyryş temperaturasyna çenlireaksiýa bermeýär, azot bilen 1500^o-dan ýokary nitrid emele getirýär. Adaty şertlerde wolfram hloridiň, sulfatyň. Azodyň we ftor turşulyklarynyň, şeýle hem duz suwunyň täsirine çydamlydyr, olar bilen 100^o-da azajyk reaksiýa berýär. Fror we azot kislotalarynyň garyndysynda çalt ereýär. Wolframyň birleşmelerinde 2-den 6-a çenli walentler bar we has ýokary bahalar durnuklydyr.

Wolfram dört oksidi emele getirýär. Has ýokary oksid, 6-oksid WO₃, aşaky oksid, 4-oksid WO₂ we W,OM bilen iki sany aralyk oksid, W₁₀O₂. Wolfram anangidridi, gidroksidi erginde erände wolfram emele getiýän limon reňkli poroşokdyr. Suwdw we kislotalarda eräp bilmeýän sary poroşokdan ybarat Wolfram kislotasy- H₂WO₄-suwy 118^o bölüp, Wo₃-e geçýär. Wolfram hlor bilen hloridleri we oksokloridleri emele getirýär. Bularyň iň möhümi WC₁₆ we WO₂C12. W kxkxrtli iki sulfide- WS₂ we sulfide WS bilen emele gelýär. Wolfram karbidleri-WC we W₂C, wolfram bilen uglerodyň 1000-1500^o derejesinde birleşmegi netijesinde emele gelýän gaty ereýän birleşmelerdir. Wolframit we sheelet konsentratlary wolfram we onuň birleşmeleri üçin çig mal bolup hyzmat edýär.

Wolfram häzirki zaman tehnologiýalarynda arssa metal we gatyndy hökmünde ylanylýar. Elektrowakum enjamlaryny elektrik lampalarynda, radio elektronikasynda werentgen tehnologiýasynda ýasamak üçin ulanylýar. Wolfram birleşmeleri tehnologiýanyň dürli ugurlarynda ulanylýar.