Табигый илимдер

Табигый-илимий сабаттуулукту калыптандыруунун ыкмалары жана жашыл көндүмдөр

Нурланбекова Мимоза Нурланбековна

Табигый-илимий сабаттуулук деген эмне?

Табигый-илимий сабаттуулукту баалоого мамилелер жана тапшырмалардын негизги өзгөчөлүктөрү

Табигый-илимий сабаттуулукту калыптандыруудагы көндүмдөр

Кыргыз Республикасынын мектептик жалпы билим берүүнүн мамлекеттик стандарты

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МИНИСТРЛЕР КАБИНЕТИНИН

2025-жылдын 14-МАРЫНДАГЫ № 131 ТОКТОМУ менен бекитилген

Мектепте билим берүүнүн максаты: окуучулардын туруктуу өнүгүүсүнө көмөктөшүү үчүн зарыл болгон билимдерди жана практикалык көндүмдөрдү алууга даярдыгы үчүн сапаттуу билим берүү жана бардык адамдар үчүн өмүр бою билим алуу мүмкүнчүлүктөрүн жайылтуу.

Бул мектептик билим берүүнүн мамлекеттик стандартында туруктуу өнүгүү үчүн билим берүүдө зарыл болгон бир катар концепцияларды камтыйт, алардын ачкычы «жашыл көндүмдөр» болуп саналат.

«Жашыл көндүмдөр» - туруктуу өнүгүүдө жаратылыш ресурстарын үнөмдөөчү коомду өнүктүрүү жана табигый экосистеманы коргоо, экологиялык коопсуз жашоо ыкмаларын өздөштүрүү, экологиялык көйгөйлөрдү аныктоо, чечүү жана алдын алуу үчүн зарыл болгон билим, баалуулуктар жана мамилелер.

Week 2

This week, you'll discover how even small actions can make a big difference. By the end of the lesson, you'll be excited and ready to make positive changes in your life!

ПРАКТИКАЛЫК "ЖАШЫЛ КӨНДҮМДӨРДҮ"

Табигый экосистемаларды сактоо

Энергияны үнөмдөө

Ар кандай жергиликтүү өсүмдүктөрдүн түрлөрү менен жашылдандыруу

Жылуулуктун натыйжалуулугу

Эмиссияны жана булганууну азайтуу

Таштандыларды кайра иштетүү

Суу булактарын таза сактоо

Өзгөчө кырдаалдарда биринчи жардам көрсөтүү

Табияттагы жеке коопсуздук көндүмдөрү

Кайра жаралуучу энергияны колдонуу

Сактоо жамгыр суусу

"ЖАШЫЛ КӨНДҮМДӨРДҮ" ӨНҮКТҮРҮҮ

Билим берүү көз карандысыз жашоонун башталышындагы этап болбой, адамды өмүр бою коштоп жүргөн үзгүлтүксүз процесске айланат. "Кесип" деген түшүнүктүн өзү эскирип баратат – анын ордуна белгилүү бир маселелерди чечүү үчүн зарыл болгон көндүмдөрдүн жана компетенциялардын ийкемдүү топтому келет. Бул топтому жаңы көндүмдөр менен толукталышы мүмкүн жана "кайра" заманбап чакырыктарга ылайык, башка кесипке, алардын ичинен.

Дүйнө жаңы "жашыл кесиптерге" муктаж жана алар ар кандай даярдыкты жана көндүмдөрдү талап кылат

Табигый-илимий предметтерди окутууга коюлган талаптар

Табигый-илимий билим берүү тармагы изилдөө компетенттүүлүгүн (кубулуштарды илимий түшүндүрүү, илимий суроолорду таануу жана коюу, илимий далилдерди пайдалануу жана баалоо) түзүүгө; жандуу жана жансыз жаратылыштын бирдиктүү жана көп түрдүү касиеттерин, организмде, жаратылыш жамааттарда, айлана-чөйрөдө болуп жаткан мыйзам ченемдүүлүктөр жөнүндөгү көрүнүштөрдү түшүнүүгө; туруктуу өнүгүү принциптерин сактоо, ресурстарды үнөмдөөчү жүрүм-турумду ишке ашыруу, климаттын өзгөрүшүнө жана башка коркунучтарга байланыштуу тобокелдиктерди азайтуу үчүн аракеттердин зарылдыгын билүүгө; жашыл экономиканы куруунун зарылдыгына, ошондой эле жаңы технологиялык чечимдерди иштеп чыгууга жана адамдын берекелүү турмушун камсыз кылуу үчүн интеграциялык мамилени пайдалануу мүмкүнчүлүгүнө багытталат.

Табигый-илимий сабаттуулук  – илимий методдордун жардамы менен изилденип, такталып, байкоолорго жана эксперименттерге негизделген тыянактарга алып келүүчү реалдуу кырдаалдардагы көйгөйлөрдү табигый-илимий билимдерди колдонуу менен аныктоого болгон жөндөмдүүлүк.

Ал тыянактар курчап турган дүйнөнү, адам баласынын ишмердүүлүгүнүн натыйжасында келип чыккан андагы өзгөрүүлөрдү түшүнүү жана тийиштүү чечимдерди кабыл алуудагы мамилелер.

Илимий процесстин көндүмдөрү

• Байкоо
• Салыштыруу
• Классификациялоо
• Приборлорду жана жабдууларды колдонуу
• Баарлашуу
• Логикалык жыйынтыктар
• Гипотезаны түзүү
• Болжолдоо
• Талдоо
• Мүмкүнчүлүктөрдү генерациялоо
• Баалоо

Табигый-илимий сабаттуулуктун компетенциялары

кубулуштарды илимий жактан түшүндүрүү

илимий изилдөөнүн негизги өзгөчөлүктөрүн түшүнүү: илимий маалыматтарды, далилдерди сын көз менен чечмелөө

маалыматтарды изилдөө жана тыянак чыгаруу үчүн илимий далилдерди колдонуу жана баалоо

PISAда табигый илимий сабаттуулук боюнча тапшырмалар төмөнкүдөй параметрлер боюнча классификацияланат:

• тапшырма боюнча баалана турган компетенциялар жана көндүмдөр; тапшырмада камтылган мазмундук тармак же табигый илимий билиминин түрү контекст тапшырманын билим берүүчү деңгээли (же кыйынчылык даражасы)
• тапшырма боюнча баалана турган компетенциялар жана көндүмдөр;
• тапшырмада камтылган мазмундук тармак же табигый илимий билиминин түрү
• контекст
• тапшырманын билим берүүчү деңгээли (же кыйынчылык даражасы)

Табигый-илимий сабаттуулукту баалоого мамилелер жана тапшырмалардын негизги өзгөчөлүк төрү

Компетенция

• Кубулуштарды илимий түшүндүрүү
• Табигый илимий изилдөөлөрдүн өзгөчөлүктөрүн түшүнүү
• Маалыматтарды интерпретациялоо жана тыянак чыгаруу үчүн илимий далилдерди колдонуу

Мазмундук билимдер

• Физикалык системалар
• Жандуу системалар
• Жер жана Аалам жөнүндөгү илимдер

Контекст

• Ден соолук
• Жаратылыш ресурстары
• Айлана-чөйрө
• Коркунучтар жана тобокелдер
• Илим жана технологиянын байланышы

Таанып-билүүчүлүк деңгээл

• Төмөнкү
• Ортоңку
• Жогорку

Табигый-илимий сабаттуулукту баалоодо тапшырманын модели

Көндүмдөрдү баалоо

Билимдин түрү

ТИС

тапшырмасы

Реалдуу кырдаал

Контекст

ТАБИГЫЙ-ИЛИМИЙ САБАТТУУЛУКТУН КӨНДҮМДӨРҮН КАЛЫПТАНДЫРУУ ЖАНА БААЛОО

Тема: ААРЫЛАРДЫН ӨЛҮМ СИНДРОМУ

Дүйнө жүзү боюнча аарылар тукуму кооптуу көрүнүштүн коркунучунда. Бул аары колониясынын өлүм синдрому деп аталат да аарылардын уюктан чыгып кетишинен турат. Уюктан бөлүнгөн аарылар өлүшөт жана ошентип аары колонияларынын өлүм синдрому буга чейин он миллиарддаган аарылардын өлүмүнө себеп болгон.

Окумуштуулар аары колонияларынын өлүмүнүн бир нече себептери бар деп эсептешет .

1-тапшырма: ААРЫЛАРДЫН ӨЛҮМ СИНДРОМУ

Аарыларды өстүргөн жана изилдеген адамдар үчүн колониялык өлүм синдрому эмне экенин түшүнүү абдан маанилүү, бирок бул синдром аарыларга эле таасир этиши мүмкүнбү?

Анын таасирин канаттууларды изилдеген адамдар да байкашкан. Күн карама аарылар жана канаттуулардын кээ бир түрлөрү үчүн азык булагы катары кызмат кылат. Аарылар күн караманын ширеси менен, ал эми канаттуулар анын уруктары менен азыктанышат.

Бул байланышты эске алып, аарылардын жок болушу канаттуулардын популяциясынын азайышына эмне үчүн алып келиши мүмкүн экенин түшүндүрүңүз?

________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

ААРЫЛАРДЫН ӨЛҮМ СИНДРОМУ БОЮНЧА:

1-СУРООГО ЖООП : Гүлдөрдүн чаңдашуусу болбосо күн караманын урук чыгара албастыгын билдирген түшүндүрмө берилет.

Жогорудагы «ААРЫЛАРДЫН ӨЛҮМ СИНДРОМУ» боюнча 1-тапшырманын мүнөздөмөлөрүн (өзгөчөлүктөрүн) аныктаңыз (1/3).

Ар бир мүнөздөмө үчүн бирден жоопту белгилеңиз.

Компетенция

• Кубулуштарды илимий түшүндүрүү
• Табигый илимий изилдөөлөрдүн өзгөчөлүктөрүн түшүнүү
• Маалыматтарды интерпретациялоо жана тыянак чыгаруу үчүн илимий далилдерди колдонуу

Мазмундук билимдер

• Физикалык системалар
• Жандуу системалар
• Жер жана Аалам жөнүндөгү илимдер

Контекст

• Ден соолук
• Жаратылыш ресурстары
• Айлана-чөйрө
• Коркунучтар жана тобокелдер
• Илим жана технологиянын байланышы

Таанып-билүүчүлүк деңгээл

• Төмөнкү
• Ортоңку
• Жогорку

Өзүбүздү текшеребиз:

1-суроо: ААРЫЛАРДЫН ӨЛҮМ СИНДРОМУ

Окуучулар суроого туура жооп берүү үчүн «Гүлдөрдүн чаңдашуусу болбосо урук чыгара албастыгын» билдирген түшүндүрмө бериши керек.

Булсуроого жооп берүү үчүн талап кылынган мүнөздөмөлөр:

Компетенция ,-«кубулуштарды илимий түшүндүрүү» болуп саналат. Анткени, окуучулар түшүндүрүүдө табигый-илимий билимдерин (биологиялык) колдонушуп түшүндүрмө берет.

Мазмундук билим: Жандуу системалар

Контексти : Айлана-чөйрөгө байланыштуу

Когнитивдик (таанып-билүүчүлүк) деңгээли: орто

Тапшырма 2. Imidacloprid таасири

Окумуштуулар аары колонияларынын өлүмүнүн бир нече себептери бар деп эсептешет. Мүмкүн болгон себептердин бири аарыларды уюктун сыртына чыга албай калышына алып келген имидаклоприд деп аталган инсектицид.

Окумуштуулар имидаклопридтин таасири аарылардын өлүмүнө алып келер-келбесин билүү үчүн эксперимент аркылуу изилдөө жүргүзүштү. Кээ бир уюктарда аарылардын тамак-ашына үч жума бою инсектицид кошулган. Ар кандай бал челектерге инсектициддердин ар кандай концентрациялары кошулган, алар бир килограмм тамак үчүн инсектициддин микрограммдары менен өлчөнгөн (мкг/кг). Кээ бир уюктарга инсектицид такыр эле тийген эмес.

Үй-бүлөлөрдүн бири да инсектицидге кабылгандан кийин дароо өлгөн эмес. Бирок, 14-жумада кээ бир уюктар бош болуп калганын байкашкан.

ААРЫЛАРДЫН ӨЛҮМ СИНДРОМУ

2-СУРООГО ЖООП БЕРҮҮ:

Төмөнкү жооп толугу менен кабыл алынат:

Код 1: Окумуштуулар Б.нын тамак-аштагы имидаклоприд концентрациясынын А.га Аары колонияларынын өлүмүнө тийгизген таасирин изилдешкен.

Жооп Код 0: Башка жооптор кабыл алынган жок.

3-суроо: Аарыладын өлүм синдрому

Төмөнкү корутундулардын кайсынысы графикте көрсөтүлгөн натыйжаларга дал келет?

A. Имидаклопридге көбүрөөк кабылган аарылар адатта тезирээк өлүшөт.

B. Имидаклоприд таасирине дуушар болгон аарылар 10 жуманын ичинде өлүшөт.

C. Имидаклопридтин 20 мкг/кг төмөн таасири аарыларга зыян келтирбейт.

D. Imidacloprid дуушар болгон аарылар 14 жумадан ашык жашашпайт.

Ар кандай дозадагы инсектициддин аарылардын өлүмүнө тийгизген таасири

PISA илимий компентенциялары

1. Кубулуштарды илимий жактан түшүндүрүү

2. Илимий изилдөө долбоорлорун иштеп чыгуу, баалоо жана илимий маалыматтар менен далилдерди сын көз менен чечмелөө.

3. Изилдөө, баалоо жана чечим кабыл алуу менен иш-аракет үчүн илимий маалыматты колдонуу.

Максат PISAга даярдануу эмес, функционалдык сабаттуулукту өздөштүрүү

КӨҢҮЛ БУРГАНЫЗДАР ҮЧҮН РАКМАТ! !