Санарип академия

Грамматика

• морфология
• синтаксис

Синтаксис

• Сөз айкашы менен сүйлөмдүн түзүлүшү, алардын маанисин үйрөтүлөт.

Сөз айкашы

• Сөз айкашы маани берүүчү эки же андан ашык көп сөздөн жасалат да, анда негизги жана багыныңкы сөздөр болот.

Сөз айкашынын бөлүнүшү

• 1. Этиштик
• 2. Атоочтук

Сөз айкашындагы сөздөрдүн байланышуу жолдору

• Ыкташуу

• Башкаруу
• Таандык
• Ээрчишүү

Сүйлөм

Түзүлүшүнө карай экиге бөлүнөт

Жөнөкөй Татаал

Жөнөкөй сүйлөм айтылыш максатына карай:

• Суроолуу
• Буйрук
• Жай
• Илептүү

Жөнөкөй сүйлөм түзүлүшүнө карай:

• Эки тутумдуу ( ээ жана баяндооч)
• Бир тутумдуу (ээ же баяндооч)

Эки тутумдуу сүйлөмдөрдүн бөлүнүшү

Жалаң Жайылма

Бир тутумдуу сүйлөмдөр

• Атама (Ээ)
• Жактуу (Баяндооч)
• Жаксыз (Баяндооч)

Атама сүйлөм

• Затты, окуяны, мезгилди атап көрсөтөт. Мындай сүйлөм атооч жөндөмөдөгү сөздөн жана сөз айкашынан жасалат . Мисалы: Күз. Алыстан ак карлуу тоолор көрунөт.

Жактуу сүйлөм

• Бир тутумдуу сүйлөмдүн бир түрү. Бул сүйлөмдө ээ катышпайт да, сүйлөм этиштик баяндоочтон түзүлөт. Баяндоочко I, II жактын жак мүчөсү уланат же ал этиштин буйрук, шарттуу , каалоо-ниет ыңгайларынан болот.

Жаксыз сүйлөм

• Бир тутумдуу сүйлөмдүн бир түрү. Жактуу сүйлөм сыяктуу бул суйлөмдө ээ катышпайт, баяндооч гана бар.
• Баяндооч III жактагы этиштен же башка сөз түркүмүнөн болот.

Татаал сүйлөм

• Тең байланыштагы татаал сүйлөм
• Багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөм

Тең байланыштагы татаал сүйлөм

• Бири-бирине багынбаган, тең укуктагы жөнөкөй сүйлөмдөрдөн түзүлөт.

Мисалы:

• Көп жашаган билбейт, көптү көргөн билет.
• Күн бүркөлдү да, бийик тоолорду ак булут каптады.

Тең байланыштагы татаал сүйлөм

Байламталуу Байламтасыз

Байламтасыз тең байланыштагы сүйлөмдүн түрлөрү

• Мезгилдеш
• Себептеш
• Каршылаш маанилүү
• Божомол маанилүү
• Салыштырма
• Түшүндүрмөлүү
• Шартташ

• Автобуста кетип баратам, жанымда бир абышка отурат.
• Эртең мен бара албайм: жумуштарым бар.
• Жакшы сыйлайт, жаман сынайт.
• Окуучу теманы унутуп калганбы, айтор, сынакты абдан начар тапшырды.
• Мага акча керек, сага товар керек.
• Адам проблеманы өзү жаратат: ишин убагында аткарбайт, көп уктайт.
• Сабагыңды абдан жакшы оку - келечектеги жашооң жагымдуу болот.

Байламталуу тең байланыштагы татаал сүйлөмдүн түрлөрү

• Байланыштыргыч байламталуу (жана, да, ары ж.б.)
• Каршылагыч байламталуу ( а, ал эми, бирок, антсе да ж.б.)
• Божомолдогуч байламталуу (же, же болбосо ж.б.)
• Себеп-натыйжалагыч байламталуу (анткени, себеби, ошондуктан ж.б.)

• Биз кечке катуу иштейбиз жана кечинде баспай калабыз
• Биз кечке иштейбиз, бирок кечинде такыр чарчабайбыз.
• Менин оюмча, ал бүгүн кечигет, же такыр эле келбейт.
• Бул жерде жашоо оңой эмес, ошондуктан ар бир мүнөтүңдү туура пайдаланууң керек.

Багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөм

• Баш жана багыныңкы сүйлөмдөн түзүлөт.
• Баш сүйлөм ойдун негизин билдирет.
• Багыныңкы суйлөм анын ар түрдүү белгисин билдирет.

Мисалы:

• Мээнет кайсы жерде болсо, ошол жерде береке болот.
• Ашуу бек болгондуктан, Жолой менен Алтын көкул Раушан Кашкарды көздөй бет алышты.

• Багыныңкы сүйлөмдун турлөрү:

• Мезгил
• Орун
• Салыштырма
• Максат
• Карама-каршы
• Сан-өлчөм
• Себеп
• Сын-сыпат
• Шарттуу

Сүйлөм мүчөлөрү

Баш мүчөлөр

Айкындооч мүчөлөр

Баш мүчөлөр

Ээ

Баяндооч

Сүйлөмдүн грамматикалык негизин түзөт

Сүйлөмдүн ээси

Сүйлөмдөгү ойдун негизин ээлеп, атооч жөндөмөнүн суроолоруна жооп берген сөздөр

Мисалы: Жамийла да унчукпай калды.

Сүйлөмдүн баяндоочу

Баяндооч – ээнин кыймыл-аракетин, абалын билдирүүчү сүйлөмдүн баш мүчөсү.

Баяндооч эмне кылды? эмне кылып жатат? эмне кылат? эмне болду? кантти? ким? эмне? канча? нече? кандай? деген суроолорго жооп берет.

Мисалы: Биз жакшы окуйбуз.

Ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкчанын коюлушу

1.Ээ да, баяндооч да зат атоочтон же сан атоочтон болсо

Мисалы: Төрт жерде төрт –он алты. Макал-атасы-сөз.

2. Ээ зат атоочтон же, баяндооч кыймыл атоочтон же тескерисинче болсо

Мисалы: Менин милдетим -элге кызмат кылуу.

3. Баяндооч заттык маанидеги сын атоочтон болсо

Мисалы: Булардын арасынан мага жакканын-жашылы.

Кайсы учурда сызыкча коюлбайт?

Заттык маанидеги сөздөн болгон баяндоочко кызматчы сөз кошулса, же жак жана суроо мүчөлөрү уланса сызыкча коюлбайт.

Мисалы: Сен окуучусуң.

Азамат окуучубу?

Нурбек окуучу эле.

Сүйлөмдүн айкындооч мүчөлөрү

Бышыктооч

Аныктооч

Толуктооч

Сүйлөмдүн айкындооч мүчөлөрү

• Айкындооч мүчөлөр баш мүчөлөрдү аныктап, тактап, толуктап турат. Алар толуктооч, аныктооч, бышыктооч болуп ажыратылат.

Аныктооч

Кыргыз тилинде аныктоочтор аныктагычтан мурда келет жана заттын сын-сыпатын, санын, таандык экенин көрсөтүп, кандай? кайсы? качанкы? канча? деген суроолорго жооп берет.

Толуктооч

Баяндооч менен байланышып, кыймыл-аракет багытталган заттын атын билдирип, кимге? эмнеге? кимди? эмнени? кимден? эмнеден? кимде? эмнеде? деген суроолорго жооп берет.

Толуктооч

Тике толуктооч Кыйыр толуктооч

Тике толуктооч -кыймыл-аракеттин таасирине толук дуушар болгон затты көрсөтүп, дайыма табыш жөндөмөдө турат.

Кыйыр толуктооч - кыйыр түрдө багытталган затты көрсөтүп, дайыма барыш, жатыш, чыгыш жөндөмөдө турат.

Бышыктооч

Сүйлөмдүн баяндоочу менен байланышып, кыймыл-аракеттин түрдүү белгисин билдирип, канча? нече? кантип? кандай? эмне үчүн? эмне себептен? деген суроолорго жооп берет.