Саид Баюми мектеби

Ноокат району

Тоолос айыл окмоту

Саид Баюми атындагы « Каракечит » орто мектеби.

География

Тема:Нарын облусу

9-класс

кайтарым байланыш.

Текшерген:Султанали уулу .М

Окуучу: Бексарыев Даниель.

Нарын облусу  Кыргызстандын түштүк-чыгышында жайгашып, 1939-жылдын 21-ноябрында Тянь-Шань облусу болуп негизделген. 1962-жылдын 30-декабрында чачыратылып, анын карамагындагы аймактар республикага баш ийген. Ал эми Нарын облусу болуп 1970-жылдын 11-декабрынла кайра негизделген.

1988-жылдын 5-октябрында Ысык-Көл облусу менен биригип, 1990-жылдын 14-декарында кайрадан Нарын облусу болуп калган

Облус чыгышынан Ысык-Көл, түндүгүнөн Чүй, батыштан Жалал-Абад жана Ош облустары менен чектешет. Ал эми түштүк жагынан Кытай менен чектеш. Облустун курамына 5 аймак (район) кирет, алар: Ак-Талаа, Ат-Башы, Жумгал, Кочкор, Нарын райондору.

Административдик борбору жана ички Тянь-Шаньдын эң чоң шаары катары Нарын ш. эсептелет. Шаар 1865-жылы аскер чеп катары, Кашгарга кеткен жолдо жайгашкан айылдан пайда болгон.

Облус жөнүндө жалпы маалымат

аянты 45,2 миң км кв.

калкы 245,3 миң

Нарын өрөөнү. Ак-Шыйрак тоо кыркасы Нарын өрөөнүн экиге бөлүп турат: Алабука жана Тогуз-Торо. Ат-Башы тоо кыркасынын түштүгүндө Аксай жана Чатыр-Көл өрөөндөрү жайгашкан, батышында Арпа өрөөнү. Байбиче-Тоо, Жаман-Тоо, Ак-Шыйрак, Ала-Мышык тоолоруна чукул жантаймалар, кыска капчыгайлар мүнөздүү.

Орто Азиядагы эң ири кербен сарай Өзүңөз билгендей Нарын облусунда Таш-Рабат аталган кербей-сарай жайгашкан. Бул курулма 15-кылымда Орто Азиядан Кытайга баруучу Улуу Жибек жолунда курулган. Ал жер башка өлкөлөрдөн келген соодагерлердин, көпөстөрдүн, элчилердин, саякатчылардын туруктуу сарайы эле. Таш-Рабат өзүнүн чоңдугу менен гана эмес, курулуш таалдыгы менен да айырмаланат.

Нарын табияты Нарын өзүнүн түрдүү флора жана фаунасы менен да айырмаланат. Мында реликтүү сейрек, Тянь-Шань көк карагайы жана туркестан арчасы өсөт. Чычырканак, эфедра, чөп чай, тегерек чөп баш, валериана өсүмдүктөрү аз эмес. Облуста сейрек канаттуулар жана жаныбарлар да мекендешет алар: кара кунас, ителги, бүркүт, көк жору, тоо каз, талаа бүркүтү, суу бүркүт, аркар, кызыл карышкыр, жейрен, аюу, сүлөөсүн, ак илбирс.

Кен байлыктарга бай Облус аймагы кен байлыктарга бай келип, Жетим темир кени Орто Азияда жападан жалгыз кен. Ошондой эле Садык нефелин сиенит, коргошун, цинк жана алтын кендери бар. Кочкор өрөөнүндө ири туз таштарынын кени жайгашкан. Албетте, түрдүү курулуш кендери дагы аз эмес алар: чопо, кум, шагыл, гравий, мрамор. Термалдык жана минералдык булактар да аз

60см чейинки кар Кардын жалпы орточо калыңдыгы Нарын жана Жумгал өрөөндөрүндө 15-20см түзөт, ал эми Арпа өрөөнүндө 60см чейин жетет. Албетте тоолордо 2-3метр калыңдыктагы карлар түшөт бирок мындай кар бардык жакка тегиз түшпөйт.

Дарыя Кыргызстан жана Өзбекстандын аймактары аркылуу өтөт. Кара-Дарыя менен кошулуп Сырдарыяны түзөт. Дарыянын узундугу 807 чакырым, бассейн аянты 59,9 миң чарчы чакырым, Чоң жана Кичи Нарын сууларынын кошулуусунун пайда болот. Таш-Комур, Нарын, Үчкурган шаарлары аркылуу өтөт. Баш жагында аянты 91023,5 гектар болгон Нарын мамлекеттик коругу орун алган. Нарын дарыясынын орточо 15 пайызы Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулат, калганы Өзбекстан жана Казакстанга агып кетет. Суу энергиясынын запасы боюнча Волга дарыясына жакын, Волга дарыясы 6,20 млн киловатт, Нарындыкы 5,94 млн киловатт. Айтып коелу Волга дарыясы жер шарындагы эң ири дарыялардын бири.

Кыргызстандын ири көлдөрүнүн экинчиси Соң-Көл деңиз деңгээлинен 3016 метр бийиктикте жайгашып, узундугу 29 чакырым, туурасы 18 чакырымды түзөт. Максималдуу тереңдиги 13,2 метр. Суунун орточо температурасы -3,5 градус, жайкысын 11 градуска чейин жылып, кышкысын -20 чейин муздайт. Көлдө сентябрь айынан июньга чейин муз тоңуп турат. 1959-жылга чейин көлдө бир дагы балык жок эле, андан кийин биологдор атайын балыктын чабактарын көлгө кое беришкен.

Кыргызстандын бардык суу запастары Нарын облусунда чогулгандай. Чатыр-Көл болсо Кыргызстандын ири көлдөрүнүн катарына кирип, Ак-Сай өрөөнүндө деңиз деңгээлинен 3500 метр бийиктикте, Кытай чек арасынын жанында орун алган. Анын тереңдиги 16,5 метр, ал эми суунун температурасы июль-август айларында 6-16 градус айланасында. Торугартка бараткан туристтер көлдүн жээгине көп токтошот. Бирок, көлдүн айланасындагы жер кыртышы саздак болгонуна байланыштуу ал жакка өтө алышпайт. Ал үчүн чек ара кызматкерлеринин атайын улуксатын алуу зарыл.

1994-жылы Нарында троллейбус транспорту иштей баштаган. Ушуга байланыштуу Нарын шаары троллейбус каттамы бар дүйнөдөгү эң кичинекей шаар. Троллейбустун маршруту бир гана көчө аркылуу өтөт.

Бул көл теги муз-мөңгүлүү, бийик тоолуу Нарын облусунун түштүк-чыгыш жагындагы көл. Көлдүн өңү ачык көк, жашыл сыяктуу болуп, айланасындагы тоолор менен мыкты түстүү айкалышта. Бир караганда голивуд кинотасмаларындагы көлдөрдөй өтө сырдуу жана мистикалык көрүнүшкө ээ. Көл уранды типтеги болуп, тоо жарларынын ортосунда пайда болгон. Тоолор тосуп турганына байланыштуу, көлдүн аркы жээги көрүнбөйт, ал үчүн кайык же кеме менен сүзүп өтүш керек. Көлдүн узундугу 9 чакырым, туурасы 500метрден 2 чакырымга чейин. Көл-Суу кээде жок болуп кетет, кээде пайда болуп калат, ушуга байланыштуу муну сырдуу көл дешсе керек. Көлгө жетүү өтө татаал.