аажыТыва чогаал кичээлиниң технологтуг картазы
| Кичээл: | Тыва чогаал |
| Клазы: | 8 «в» |
| Кичээлдиң темазы: | Зоя Байсалова «Тайга ээзи». Чечен чугааның тема, идеязы, дылының уран-чечени. |
| Кичээлдиң хевири: | Чаа тема |
| Башкының ажыл-чорудулгазының сорулгазы: | Өөредиглии: сөстүң лексиктиг утказынга тайылбырны чорудар. Кижизидиглии: аажы-чаңның мѳзү-бүдүштүг болуру, төрээн черинге, бойдуска хумагалыг болуру, күш-ажылга хандыкшыдары. Чугаа сайзырадыы: бижимел, аас чугаага сөстү утказының талазы-биле шын ажыглаарынга чаңчыктырар; бодалын шын, чедимчелиг илередип билирин чедип алыр. |
| Чедип алыр түӊнелдер: | 1.Эртем талазы-биле (дыл): сөстүң лексиктиг утказын медерелдиг билип алыры; 2.Метапредметтиг (эртемнер талазы-биле чедип алыр түӊнелдер): логиктиг боданыышкынын сайзырадыр, аас болгаш бижимел чугаага сөстүң уткаларын чедимчелиг ажыглап билиринге чаңчыктырар. 3 Бот-хуузунда чедип алыр түӊнелдер: уругларны долгандыр турар бойдузунга, төрээн черинге хумагалыг, тыва дылынга ынак болурунга кижизидер, күш-ажылдыӊ үнезин билиндирер. |
| Ажыглаар методтар, аргалар болгаш өөредилгениң хевири: | 1. Беседа; 2. Хайгаарал методу; 3. Бөлүк болгаш бот-тускайлаң ажылдаары; 4. Шинчилеп-тыварының методу; |
| Дерилгези: | 1. 8-ки класстың тыва чогаал ному; 2. Мультимедиа херексели; 3. Портрет чуруктар 4. Презентация |
| Кол билиглер: | Чогаалдың тема, идеязын, дылдың уран-чечен аргаларын тодарадып билири. |
Кичээлдиң чорудуу:
1. Организастыг кезек (психологтуг белеткел)
- Экии, уруглар! Олуруңар! Тыва улустуң үлегер домаанда «Эртежи кижи эзерлиг аътка таваржыр» дээр. Орус чонда бо үлегер домакты мынчаар чугаалап болур «Кто рано встает-тому бог подает! дээр.Υлегер домактың утказынга тайылбырны мынчаар билип болур силер, уруглар:
Бирээде: эрте оттуп келгеш, кичээлге озал чокка келген, эр хейлер!
Ийиде: эртежи кижиниң олчазы-эзерлиг аът болган, а силерниң кичээлден олчаңар, ажыл-үүлеңерниң түңнели-демдек болур. Ынчангаш кичээлге идекпейлиг ажылдаарыңарны күзедим!
2. Онаалга хыналдазы
- Силерниң мурнуңарда чурукта чүү деп амытанны кѳрүп тур силер?
- Столдарда чыдар ажылчын саазында онаалгаларны күүседип бижиңер.
- Синоним деп чүл?
- Бистиң ѳгбелеривис чамдык сѳстерни дорт адап болбас дээр. Ындыг сѳстерни тыва дылда кандыг термин-биле солуур бис?
- Ойзу адаар сөстү адаңар?
- Орус дылче адыг деп сѳс- биле тайга ээзи деп сѳс каттыжыышкынын очулдуруп бижиптиңер.
- Эрткен кичээлде чүү деп чогаалды номчаан бис?
- Автору кымыл? (чогаалчыга презентация).
- Номчаан чогаалывыстың ады тайга ээзи болур адыг-биле харылзаалыг бе?
- Чүге?
3. Ажылдаарының байдалы
- Даштын чылдың кандыг үези-дир, уруглар? Сайгарар чогаалывыста күскү үе кирип турар болганындан, силерниң харыыларыңарны алдын-сарыг бурүлерниң дузазы-биле үнелеп, демдекти салыр бис.
- «Тайга ээзи» деп чогаалдың хемчээли улуг бе?
- Автор чогаалда маадырларның амыдыралындан элээн каш азы чаңгыс болуушкунну киирген бе?
- Ындыг чогаалдың жанрын чүү болур?
- Столдарда чыдар ажылчын саазынга ай-хүнүн бижип алыңар.
Кичээливиске япон эртемден Каори Исикаваның фишбоун «Балык сѳѳгү» деп диаграммазын ажыглаар бис (презентация).
1.Балыктың бажы - шиитпирлээр ужурлуг чугула айтырыывыс, кичээлдиң темазы. Зоя Байсалова «Тайга ээзи». Чечен чугааның тема, идеязы, дылының уран-чечени.
2.Балыктың сѳѳктери чечен чугааның маадырларының ажыл-херектери
3.Балыктың кудуруу шиитпирлээр айтырыывыстың харыызы болур.
4.Темадан чүнү билип алыксап турарыңарны, ажылчын саазында 3 дугаар онаалганың дужунга бижиңер. Силерниң темадан билип алыксаан чүүлүңер бо кичээлде чедип алыр ужурлуг сорулгаңар болур.
5.Ажылчын саазында 4 дугаар онаалганы номчуңар. Фольклор деп чүл? дужунга харыызын бижиир. Фольклорнуң жанрларын аас-биле адаңар.
- «Сѳглээн сѳс – керткен ыяш» аас чогаалының кайы жанрынга хамааржырыл? Бердинген үлегер домак кичээлдиң эпигравы болур.
- Үлегер домактың утказын канчаар билип тур силер?
- чечен чугаада болуушкун кайда болуп турарыл? (Тываның географтыг картазын ажыглап болур. Презентация)
- ол кайы кожуунга хамааржыр?
- чогаалда болуушкун кажан болуп турган?
- чогаалда тоожуушкун кымның арнындан чоруп турарыл?
4. Чаа тема
- Чечен чугаада дүүшкүн чүден эгелээн?
- Чогаалда мѳзүлүг маадыр кымыл?
-«Тайга ээзин» чуруп көргүскен одуругларны ушта номчуулуңар.
- Мѳзү чок маадыр кымыл?
- Чогаалда ѳѳскүдүлге кайыын эгелээнил?
- «Тайга ээзи» Кѳк-Дамбага чүнү берген? Чүге белекти берген?
- «Тайга ээзинге» ужурашкан соонда, Көк-Дамба канчаар чурттай бергенил?
- Чечен чугаада дыңзыгыышкын канчаар эгелээнил?
- Чечен чугааның чештиниишкини канчаар чоруп турарыл?
-Чогаалдың эпилогунда болуушкун канчаар дооступ турарын, ушта номчуур.
-Чечен чугааның темазын тодарадыңар.
-Чечен чугааның идеязын илередиңер.
-Амгы үеде мѳзү-шынар темазы ниитилелде чугула черни ээлеп турар бе?
- Кандыг уран аргаларны автор чечен чугаада ажыглаан? Оларны ажыглаан ужур-дузазы? Чижектерин ушта номчуңар, уруглар.
5. Быжыглаашкын
Тыва Республиканың адалар форумунуң 2-ги чыыжында эр кижиниң мөзү-бүдүжүнге хамаарышкан дүрүмнү хүлээп алган. Оолдар онаалгада дүрүмнү парлап эккелгеннер, 9 дүрүмнү тема-биле харылзаштырып, ушта номчуптуңар, оолдар
6. Рефлексия
Алексей Арапчорнуң «Эр кижиниң чаңгыс сѳстүү» деп шүлүүн аянныг номчуур, Тыва Республиканың эр хиндиктиг кижилериниң дүрүмүнде болгаш шүлүкте, эр кижиниң шынарлыг болгаш мѳзүлүг болурун угааткан.
7. Демдекти салыры
8. Онаалга
37 дугаар арында 5-ки айтырыгны бижимел күүседир.
1 817
40 445 
