Рабочая программа по внеурочной деятельности.

Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение

средняя общеобразовательная школа с. Наумовка

муниципального района Стерлитамакский район Республики Башкортостан

РАССМОТРЕНО СОГЛАСОВАНО: УТВЕРЖДАЮ:

на заседании ШМО: Зам.дир-ра по УВР Директор _________/Зайкина А.С../ ________/ Яхина Э.Ф./ МОБУ СОШ с.Наумовка «___»____________20___г. «___»_____________20___г. ___________ / Cергеев А.П./

«____»___________20___г.

Рабочая программа по внеурочной деятельности

по башкирскому (государственному) языку

в 1 классе составлена в соответствии с программой по башкирскому языку

для учащихся I – XI классов школ с русским языком обучения.

Составители: Тикеев Д.С., Тулумбаев Х.А., Давлетшина М.С. – Ижевск, издательство «КнигоГрад».

Составила: учитель башкирского языка и литературы

Динисламова Гульшат Гаяновна

Срок реализации программы - 1 год

Наумовка, 2016-2017 учебный год

Аңлатма яҙыу

Эш программаһы 34 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 1 сәғәт)

Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы:

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф Министрлығы тарафынан раҫланған . Төҙөүселәре : Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн / Ижевск: “Книго Град”. Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа « Наумовка урта дөйөм белем биреү » учреждениеhының « Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.

Түңәрәктә яңы технологиялар ( үҫтереүсе уҡытыу, проблемалы, проектлау) һәм уйындар ҡулланыла.

Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:

​ «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;

​  Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы;

​  «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;

​  Башҡортостан Республикаһының«Мәғариф тураһында» Законы.

Дәрестән тыш эшмәкәрлектең актуаллеге.

Яңы стандарттар буйынса төп иғтибар уҡыусының эшмәкәрлеген үҫтереүгә һәм үҙаллылығына бирелә. Башланғыс мәктәп грамотаға өйрәтеүҙән башлап, етеҙ, аңлап, дөрөҫ һәм тасуири уҡыу, грамоталы яҙыу, дөрөҫ һөйләү, үҙеңде итәғәтле һәм әҙәпле тота белеү күнекмәләрен, уҡыусыларҙың интеллектуаль һәм көслө ихтиярлы шәхес булып үҫеүен тәьмин итергә тейеш. Был бурысты хәл итеүҙә башҡорт теленең, телмәр эшмәкәрлегенең әһәмиәте айырыуса ҙур.

Башҡорт телен өйрәнеү, үҙләштереү уҡыусыларҙы ижади эшкә өйрәтә, тормошҡа әҙерләй. Телде дөрөҫ ҡулланыу – фекерҙе асыҡ, теүәл, матур һәм дөрөҫ итеп әйтә һәм яҙа белеү тигән һүҙ.

Бынан тыш, балаларға уҡыуға ихтыяж үҫтереү, уҡыу эшмәкәрлеген әүҙемләштереү мәсьәләһе лә ҡуйыла. Уҡыусыларҙы үҙ аллы белем алыуға, китап һәм һүҙлектәр, төрлө сығанаҡтар менән эш итергә өйрәтеү ҙә бик мөһим.

Был программала башланғыс кластарҙа башҡорт теле фәне буйынса түңәрәк тематикаһы, уның йөкмәткеһе һәм уҡыусы үҙләштерергә тейеш булған универсаль уҡыу эш төрҙәрк системаһы, метапредмет. Шәхси, предмет һөҙөмтәләре тәҡдим ителә.

Мәктәп алдында, шулай уҡ башҡорт телен өйрәнеүҙе , ҡуйылған иң төп маҡсат – баланы шәхес итеп үҫтереү.

Яңы стандарттар буйынса уҡыусыларға лингвистик (тел), аралашыу (коммуникатив), этнокультура өлкәһенә ҡараған (культурологик) компетентлыҡ булдырыу талап ителә.

Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора: башҡортса телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу, башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик үҙенсәлектәрен аңлау һәм үҙләштереү, бәйләнешле текст менән эш итә белергә өйрәтеү.

Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө:

Программа һөйләшеү, телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тотҡан тематиканы, уҡыу өсөн әҙәби әҫәрҙәрҙе, орфоэпия һәм орфография, элементар грамматик һәм пунктуацион материалдарҙы үҙ эсенә ала. Шулар менән бер рәттән мәҡәлдәр, йомаҡтар, тиҙәйткестәр, көләмәстәр, һанашмаҡтар, уйындар өҫтөндә эш үткәреү ҙә күҙ уңында тотола.

Уҡытыу материалының йөкмәткеһе түбәндәгесә билдәләнде:

1. Грамотаға өйрәтеү һәм телмәр үҫтереү.

2. Грамотаға өйрәтеү һәм уҡыу, яҙыу, телмәр үҫтереү.

Уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләренә талаптар

Уҡыу йылы аҙағында 1-се класс уҡыусылары түбәндәге белем һәм күнекмәләргә эйә булырға, һаналған эштәрҙе үтәй белергә тейештәр:

1.Башҡорт теленең бөтә өндәре һәм хәрефтәре, өн менән хәрефтең айырмаһы.

2. Һүҙгә өн анализы яһау, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар, тартынҡыларҙы айыра алыу, уларҙы дөрөҫ әйтеү, шулар нигеҙендә һүҙҙәр төҙөү.

3. Кем? Нимә? Кемдәр? Нимәләр? һорауҙарына һәм уларға яуап булған һүҙҙәрҙе белеү, телмәрҙә ҡулланыу.

Ни эшләй? Ни эшләне? һорауҙарын ҡуллана белеү.

Ниндәй? Ҡайҙа? Нисә? һорауҙарының мәғәнә үҙенсәлектәрен аңлау, уларға яуап биреү.

Минең, һинең, уның, һеҙҙең, уларҙың алмаштарының мәғәнәләрен төшөнөү, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.

4. Һүҙҙәрҙе ижекләп дөрөҫ, аңлы уҡыу.

5. Әкиәт, шиғыр, хикәйә, йомаҡтар, көләмәстәр тыңлау, уҡыу, кәрәк саҡта яуаптарын табыу һәм йөкмәткеһен һөйләү. Уҡыған, ишеткән, үҙе күргәндәр тураһында бәйләнешле итеп һөйләү.

6. Таныш темаға телдән хикәйә төҙөп һөйләү, уҡытыусы биргән һорауға яуап яҙыу.

7. Яҙма һәм баҫма текстарҙы күсереп яҙыу. Яҙылышы ауыр булмаған һүҙҙәрҙе, 2-3 һүҙҙән торған типик һөйләмдәрҙе тәүҙә күсереп, унан диктант итеп яҙыу.

8. Һөйләм аҙағында нөктә, һорау билдәһе ҡуя белеү.

Уҡыу-уҡытыу программаһында үҙләштереү өсөн планлаштарылған һөҙөмтәләргә ирешеүҙе баһалау

1.​ Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.

Уларға түбәндәгеләр инә:

​ башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;

​ тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);

​ дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;

​ һорауҙарға яҙма яуаптар;

​ тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.

1.​ Башҡорт теленән ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау яҙма эштәре үткәрелә. Ағымдағы яҙма эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы яҙма эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.

1.​ Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау яҙма эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Яҙма эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.

Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана.

Дәрестән тыш эшмәкәрлектең маҡсаты һәм бурыстары:

-​ Туған телдә камил һөйләшеү, фекереңде еткерә белеү, тел һәм телмәр күнекмәләрен тәрән үҙләштереүгә өлгәшеү;

-​ Уҡыусыларҙың төрлө эшмәкәрлекте (уҡыу һәм белем алыу, хеҙмәт, аралашыу күнекмәләрен) үҙләштереүҙәренә ирешеү, универсаль уҡыу эш төрҙәренә өйрәтеү;

-​ Башҡорт халҡының рухи мираҫын өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү;

-​ Дәреслек, өҫтәмә материал, һүҙлектәр, белешмә әҙәбиәт менән эш итеү күнекмәләрен камиллаштырыу;

-​ Башҡорт телен башҡа фәндәр буйынса белем алыу сараһы булараҡ ҡулланырға әҙерләү;

-​ Уҡыусыларҙың логик фекерләү һәләттәрен үҫтереү.

Программа түбәндәге принциптарға таянып төҙөлдө:

-Һәр баланың шәхси үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыу;

-Фәннилек һәм системалылыҡ принциптары;

-Уҡыусыларҙы төрлө яҡлап өҙлөкһөҙ үҫтереү;

-Баланың психик һәм физик һаулығын һаҡлау.

Уҡыу предметына дөйөм характеристика.

Башҡорт теле курсында предмет ярҙамында түбәндәге үҫеш юлдары тормошҡа ашырыла:

-​ Предмет кимәлендә белемгә эйә булыу;

-​ Уҡыу техникаһын үҫтереү, текстарҙы анализлау юлдарына эйә булыу;

-​ Яҙма һәм һөйләү телмәренә эйә булыу;

-​ Тел тураһында белем алыу һәм системалаштырыу;

-​ Орфография һәм пунктуацияны өйрөнеү;

-​ Башҡорт теленең тәрбиәүи потенциалын ҡулланыу;

-​ Телде тойомлауҙы үҫтереү.

Уҡыу йылы аҙағына уҡыусыларҙың әҙерлек кимәленә талаптар

Шәхси үҫеш кимәле

Дәрестән тыш эшмәкәрлекте үткәргәндә , уҡыусыны шәхси үҫеш кимәлен үҫтереү бурыстарын ҡуя:

- телдең һәм телмәрҙең кешеләр тормошондағы әһәмиәтен аңлау;

- тексты эмоциональ ҡабул итеү, үҙеңдең хис-тойғоларыңды белдереү;

- кешеләрҙең хис-тойғоларын аңлау, уртаҡлашыу, бүлешеү;

- уҡылған әҫәрҙең геройҙарына һәм уларҙың эшенә ҡарата үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү.

Метапредмет кимәле

Ойоштороу эшмәкәрлеге:

- уҡытыусы ярҙамында эшмәкәрлек маҡсатын билдәләү;

- дәрестә эш барышын һөйләп барыу;

- дәреслек материалы менән эшләү барышында уйҙы, фаразды әйтеү;

- уҡытыусы тәҡдим иткән план буйынса эшләү;

- коллектив төҙөлгән план буйынса эшләү.

Танып белеү эшмәкәрлеге:

- дәреслектең, матур яҙыу өлгөләренең айышына төшөнөү (тышы, йөкмәткеһе, шартлы билдәләре);

- дәреслектән, текстан, иллюстрацияларҙан һорауға яуап табыу;

- бергәләп йәки үҙ аллы башҡарған эш буйынса һығымта яһай белеү;

- ҙур булмаған текстың йөкмәткеһен һөйләү.

Аралашыу эшмәкәрлеге:

- фекереңде телдән формалаштырыу;

- кешенең телмәрен тыңлау һәм аңлау;

- тыңлай белеүҙең уңышлы аралашыуға шарт булыуын үҙләштереү;

- тексты тасуири уҡыу һәм йөкмәткеһн һөйләү;

- уҡытыусы һәм класташтар менән берлектә тәртип ҡағиҙәләре һәм уларҙы үтәү тураһында килешеү.

Предмет үҙләштереү кимәле:

- тексты һөйләмдәр теҙмәһенән айыра белеү;

- бөтөн һүҙҙәр менән аңлы, дөрөҫ уҡыу;

- тексты ентекле һөйләй белеү;

- хикәйә төҙөү;

- һүҙҙең өндәрен атау, ижеккә бүлеү, өндәр һәм хәрефтәр һанын билдәләү. Дөрөҫ баҫым ҡуйыу, хәреф-өн анализы яһау;

- Һөйләмде, кешенең исемен һәм фамилияһын баш хәреф менән яҙыу;

- Һөйләм аҙағында тейешле тыныш билдәләрен ҡуйып яҙыу;

- баҫма тексты күсереп яҙыу, һүҙҙәрҙе һәм ҙур булмаған һөйләмдәрҙе диктант итеп яҙыу;

- тамырҙаш һүҙҙәрҙең тамырын табыу.

Календарь –тематик план

Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө

Грамотаға өйрәтеү. Әлифба.

I.​ Графика. Өн һәм хәреф. Үпкәнән килә торған һауа ағымының кәртәгә осрауы һәм осрамауына ҡарап, өндәрҙең һуҙынҡыларға һәм тар тынҡыларға бүленеше. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Парлы һәм парһыҙ, яңғырау һәм һаңғырау тартынҡылар. ҡ, к, п өндәренең ғ, г, б өндәре менән сиратлашыуы. Һүҙҙә нисә өн һәм нисә хәреф барлығын билдәләү. Өн һәм хәрефтең бер-береһенә тура килмәгән осраҡтарын билдәләү һәм күрһәтеү. Һүҙҙәрҙе ижеккә бүлеү. Баҫым. Алфавиттағы хәрефтәр тәртибе.

II.​ Һүҙ. Балаларға таныш предметтарҙы: уйынсыҡтар,уҡыу кәрәк-яраҡтары, өҫ-баш кейемдәре, йәнлектәр, үҫемлек һ.б. дөйөм исем аҫтында туплатыу. Һүҙҙәрҙе, мәғәнәләренә ҡарап, кем?нимә? ни эшләй ? ниндәй? һорауҙары буйынса төркөмләү, уларҙы һөйләмдән табып, һорау ҡуйыу,телмәрҙә ҡулланыу.

III.​  Һөйләм. Һөйләмде айырып алыу. Бирелгән һүҙҙәр менән, картиналар һәм һүрәттәр буйынса һөйләмдәр төҙөү. Шиғыр, хикәйә, йыр, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ кеүек жанрҙарҙы айырыу.

I.​ Фонетика. әлифба осоронда «Өн һәм хәреф» темаһы буйынса алған белемдәрҙҙе системаға килтереү. Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр. Нәҙек һәм ҡалын һүҙҙәр, уларҙы тамғалау. Яңғырау һәм һаңғырау тартынҡылар. Ижек. Һүҙҙе ижеккә бүлеү. Һүҙҙе юлдан юлға күсереү.

Һүҙ башында э хәрефе. Һүҙ уртаһында е хәрефе. Й хәрефенең яҙылышы. Йо, йә, йе, йы, йү ҡушымсалары. Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә е, ё, ю,я хәреф-тамғалары. У-ү хәрефле һүҙҙәр.

II.​ Һүҙ. Предметтың атамаһын белдергән һүҙҙәр. Предметтың билдәһен белдергән һүҙҙәр. Предметтың хәрәкәтен (эшен) белдергән һүҙҙәр. Һәм, менән, да-дә, ҙа-ҙә, ла-лә. та-тә. ғына-генә, ҡына-кенә ярҙамсы һүҙҙәре.

Һөйләм. Һорау һөйләм . Өндәү һөйләм. Хәбәр һөйләм. О-ө хәрефле һүҙҙәр. Һөйләмдең сиктәрен билдәләү.

III.​ Орфография һәм пунктуация. Кешенең исем-фамилияларын, хайуан ҡушаматтарын һәм ер-һыу атамаларын ҙур хәреф менән яҙыу. Ярҙамсы һүҙҙәрҙең айырым яҙылыуы.

IV.​  Универсаль уҡыу эш төрҙәре. Уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәнеү. Хәреф һәм өндәрҙе таныу. Ижектәрҙе һәм һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе ҡушып уҡыу. Текстарҙы аңлы һәм тасуири уҡыу.

V.​ Уҡытыусы ҡуйған һорауға тулы һәм асыҡ яуап биреү, дәрестә иғтибар менән тыңлау. Уҡытыусы ҡушҡанды аңларға өйрәнеү. Үҙ-ара һөйләшеү (диалог), һорау. Тел күренештәрен күҙәтеү, сағыштырыу, анализлау һәм һығымта яһау. Үҙ аллы белем алырға өйрәнеү. Уҡытыусы ярҙамында маҡсат ҡуйыу. Эште планлаштырыу һәм уның буйынса эшләү. Тикшереү. Эште баһалау.

Материаль-техник тәьмин ителеү.

1.​ Китапхана фонды.

1.1 Дәреслек: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. . Бүләк: Урыҫ мәктәптәренең 1-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн әлифба. — Өфө: Китап, 2010.

1.2 Методик әсбаптар:

​ Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.

​ Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап.

​ “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. /Толомбаев Х.А., Әбуталипова Р.Ә, Дәүләтшина М.С./ - Өфө.

​ Башҡорт алфавиты һүрәттәрҙә.

​ Ураҡсин З.Ғ., Сиразетдинов З.Ә., Суфьянова Н.Ф. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге: Башланғыс класс уҡыусылары өсөн. – Өфө.

1.3 Предмет буйынса тәҡдим ителгән өҫтәлмә әҙәбиәт:

​ Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап.

​ Әбүбәкирова З.Ф., Әбүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым. – Өфө: Китап, 2007.

​ Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө, 2008.

​ «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары.

​ Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4 – се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма.

​ Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө, 2008.

​ Жемчужины детской башкирской литературы. /Составитель – В.С.Мавлетов/ – Уфа.

​ Туғыҙбаева Ф.Х. Беҙ уҡырға өйрәнәбеҙ: Мәктәпкәсә һәм кесе йәштәге уҡыусы балалар өсөн уҡыу китабы. – Өфө, 2008.

​ Раҡаева Ә.С. Уйнайыҡ уйлап ҡына. – Өфө, 2008.

​ Ураҡсина Р. Тәмле-тәмле-тәмлекәс: Шиғырҙар, йола-уйын күренештәре. – Өфө.

​ Юнысова Г.А. Йәйғор: Балалар өсөн шиғырҙар. – Өфө.

​ Хисаметдинова Ф.Г. Кескәйҙәр өсөн башҡорт теле. – Өфө: Башҡортостан энциклопедияһы.

1.​ Уҡытыуҙа ҡулланылған техник саралар:

​ телевизор;

​ видеоплеер;

​ магнитофон;

​ компьютер;

1.​ Электрон әсбаптар:

​ Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М. С., Сиразетдинов З. Ә. Башҡортса өйрәнәйек. Урыҫ мәктәптәренең 1-4 – се синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы.

​ Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы.

1.​ Класс йыһазы: карточкалар, БР картаһы, сюжетлы картиналар, , БР символикаһы, портреттар, таблицалар, тематик папкалар, альбомдар, төрлө темаға стендтар.