Тыва дылга класстан дашкаар бөлгүм “Сөстүң чажыды”
Тайылбыр бижик
Сат.Ш.Ч, Салзыёмаа Е.Б. Амгы тыва литературлуг дыл (лексикология болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология).// Сат.Ш.Ч, Салзыёмаа Е.Б. //Кызыл: Тываныё ном \нд\рер чери, 1980. – 259 ар.
Март-оол К.Б. 5-9 класстарга тыва дылды өөредириниӊ методиказы./ К.Б. Март-оол - Кызыл: ТН/Ч, 2002.
Сат Ш.Ч., Биче-оол.М. Д., Эргил-оол И. Ч. Тыва дыл. Башкы училищезиниё сургуулдарынга болгаш эге класстар башкыларынга ==редилге ному / Ш.Ч.Сат, М. Д. Биче-оол, И.Ч.Эргил-оол.- Кызыл: ТН/Ч, 1993. - Ар. 209-211. деп номнарынга үндезилеп тургускан.
Класс: 4
Ук бөлгүмнүң чылда шагы: 34
Неделяда шагы: 1
Бөлгүм 2 кезектиг:
Лексиканың чажыды(1-ги чартык чыл)
Кайгамчыктыг сөстер (2-ги чартык чыл)
1-ги кезек: уруглар сөстүң утказы, чаңгыс болгаш хөй уткалыг сөстер, сөстүң дорт болгаш доора утказы, синоним, антоним, омонимнер болгаш ооң хевирлери, эргижирээн сөстер (архаизмнер), чаа сөстер (неологизмнер) болгаш фразеологизмнер дугайында өөренир;
2-ги кезек: өөреникчилер хүн-бүрүде боттарының ажыглап, таваржып турар сөстериниң кайыын, канчаар келгениниң дугайында сайгарып, өөренип көөрлер.
Бөлгүмнүң сорулгалары:
Кол сорулга: уругларны төрээн дылынга сонуургалын оттуруп, дылынга ынак болурун кижизидер.
Немелде сорулгалары:
Тыва дылдың чажыттары-биле таныштырар;
Лексика дугайында мурнунда өөренген чүүлдерин быжыглавышаан, хандыр өөредир;
Уругларны чамдык лексиктиг билиглер-биле таныштырбышаан, оларны шинчилээр;
Төрээн дылынга ынак болурун кижизидер;
Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр.
Өөреникчилерниң лексика талазы-биле билиглери, мергежилдери база чаңчылдары
4-кү классты доозуп тургаш, уруглар дараазында чүүлдерни билген турар:
Лексиканың кол билиглерин,
Хүн-бүрүде ажыглап турар сөстериниң кайыын келгенин,
Өөренген сөстерин чугаага шын ажыглап билир,
Сөстерге антоним,синонимнер,омонимнерни тып билир,
Омограф, неологизмнер, архаизмнерни аңгылап билир,
Бодунуң бодалын шын, тода илередип болгаш шынзыдып шыдаптар ужурлуг.
4-кү класска
(чылда 34 шак; неделяда 1 шак)
I-ги чартык чыл “Лексиканың чажыды”
| № | Темалары | Сорулгалары | Шагы | Ай, хүнү |
| 1. | Сөстүң лексиктиг утказы | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар; Сөстүң лексиктиг утказы деп билиг-биле таныштырар; Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр;
| 1 |
|
| 2. | Сөстүң хөй уткалыы | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Хөй уткалыг сөстердеп чүл деп билиг-биле таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 1 |
|
| 3. | Сөстүң дорт болгаш доора уткалыы | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Дорт болгаш доора уткалыг сөстер-биле таныштырар, оларны чугаага шын ажыглап билир кылдыр өөредир Уругларның бот-тывынгыр чоруун болгаш сөс курлавырын сайзырадыр
| 2 |
|
| 4. | Синонимнер | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Уругларның ооңмурнунда өөренген синоним дугайында билиглерин быжыглап, оларны шын, уткалыг чугаага ажыглап билир кылдыр өөредир Уругларның бот-тывынгыр чоруун болгаш сөс курлавырын сайзырадыр | 1 |
|
| 5. | Антонимнер | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Антонимнерниң онзагайы-биле таныштырбышаан, антонимнер дугайында билиглерин быжыглап, оон-даа хандыр өөредир. Оларны чугаага шын ажыглап өөредир Уругларның бот-тывынгыр чоруун болгаш сөс курлавырын сайзырадыр
| 1 |
|
| 6. | Омономнер – ийис сөстер | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Омонимнер деп билиг-биле таныштырар Уругларның бот-тывынгыр чоруун болгаш сөс курлавырын сайзырадыр | 1 |
|
| 7. | Омонимнерниң хевирлери | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Омонимнерниң хевирлери (омофоннар, омографтар, омоформалар) – биле таныштырар. Уругларның бот-тывынгыр чоруун болгаш сөс курлавырын сайзырадыр
| 2 |
|
| 8. | Төөгүже хая көрнүп. Архаизмнер. | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Эргижирээн сөстер (архаизмнер) деп билиг-биле таныштырар, оларның онзагайын тайылбырлап, өөредир Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 1 |
|
| 9. | Неологизмнер (чаа сөстер) | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Чаа сөстер азы неологизмнерни уругларга таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 1 |
|
| 10. | Өске дылдардан келген сөстер | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Өске дылдардан үлегерлеттинген сөстер-биле таныштырар болгаш кандыг дылдардан үлегерлеттингенин сайгарып көөр Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 11. | Быжыг сөс каттыжыышкыны (фразеологизмнер) | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Фразеологизм деп билиг-биле уругларны таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 12 | “Лексиканын чажыды”. Түңнел кичээл. | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Чартык чылда өөренген чүүлдерин катаптаар
| 1 |
|
II-ги чартык чыл “Кайгамчыктыг сөстер”
| № | Темалары | Сорулгалары | Шагы | Ай, хүнү |
| 1. | Кайыын келдиң, ат? (аттар дугайында) | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Аттың кайыын келгенин сайгарып көөр. Тыва чон шаандакы үеден кандыг аттар эдилеп чораанын чугаалап, таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 1 |
|
| 2. | Фамилия болгаш адазының ады | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Фамилия болгаш адазының ады деп чүүлдер Россияга болгаш Тывага кажан, канчаар тыптып келгенин уругларга чугаалап, таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 3. | Чылдың үелери. Кыш. Чай. Күс. Час | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Чылдың үелериниң болгаш айларның аттарының тыптып келгенин сайгарып көөр Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 4. | Бөмбүрзек | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Диптер аттарының утказын уругларга тайылбылап, таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр
| 2 |
|
| 5. | Өөреникчи кижиге чүү херегил? | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Өөреникчи кижиге херек херекселдерниң аттарын кайыын, канчаар тыптып, укталып келгенин уруглар-биле кады сайгарып, таныжар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 6. | Ажы-чемим амданныг | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Чемнер аттарының укталганын сайгарар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 7. | Үнүштер. Чүге оларны ынчаар адааныл? | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Чамдык үнүштерниң аттары. Оларны чүге ынчаар адап каанын өөренип көөр Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 8. | Куштар болгаш амытаннар. | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Куштар болгаш амытаннырның аттары. Оларны чүге ынчаар адыынының төөгүзүн чугаалап, таныштырар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр
| 2 |
|
| 9. | Хеп аттары | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Хептер. Оларны чүге ынчаар адаанын сайгарар Уругларның сөс курлавырын сайзырадыр | 2 |
|
| 10. | Түңнел кичээл | Уругларның төрээн дылынга ынакшылын оттурар Чыл дургузунда өөренген чүүлдерин катаптаар | 1 |
|
2 609
27 909 
