План - конспект "Алай девирдин шиират"

Тарсунин тема: «Алай аямдин шиират»

Тарсунин метлебар: аялар алай аямдин шииратдинвекилрин уьмуьрдин ва яратмишунринрекьихъ галаз танишарун;

абурук Ватан, хайи ч1ал к1ан хьунин гьиссер кутун;

аялрин рахунин ч1ал гегьеншарун.

Тадаракар:хрестоматия, ктабрин выставка, шаиррин суьретар, презентация «Алай аямдин шиират», «Шаирдин эдебиятдин карта» презентация, аудиозаписар, проектор, ноутбук.

Тарс тухудай къайда: муаллимдин сугьбет(лекция).

Тарсунин финиф.

1. Тарс тешкилун.

-Квез нисинин хийирар, балаяр. Заз ван хьайивал, куьн лезги эдебиятдал гзаф рик1 алай аялар я. Гьавиляй зун шад я ихьтин ватанперес аялар авай классда тарс гунал.

1. К1валин к1валах ахтармишун.-Балаяр, алатай тарсара куьн Арбен Къардашан яратмишунрикай рахана. Заз исятда куьне шаирдин яратмишунрикай гьихьтин дерин чирвилер къачунат1а ахтармишиз к1анзава.Куь вилик шаирдин эдебиятдин карта ква. Ина ганвай суалрин куьмекдалди чна шаирдин уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ рик1ел хкида.

Презентация «Шаирдин эдебиятдин карта»

1. Шаирдин уьмуьрдин рехъ.

Бажарагълу шаир, гьикаятчи, таржумачи ва тамашиятчи Арбен Къардаш (Арбен МегьединовичКъардашов) 1961-йисан 11-февралдиз ДокъузпарарайондинМиграгърин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьре юкьван мектеб лап хъсан къиметар аваз акьалтIарай жегьил гада 1979-йисуз Москвада А.M. ГорькийдинтIварунихъ галай Литературный институтдизгьахьна. Гьеле мектебда кIелзамайчIавуз шиирар яратмишуналмашгъул хьайи жегьилдикайинститутдаурусрин машгьур шаир Лев Иванович Ошанинарегьбервал гузвай семинардиништиракчи хьана.

МеркездакIелдай йисара Арбен Къардашаз дуьньядин ва урусрин эдебиятдин жавагьиррихъ галаз таниш жедай чIехи мумкинвилер хьана.

1984-йисуз институт куьтягьайла, адаз армиядинжергейризэверна. Анай хтайдалайгуьгъуьниз шаирди Магьачкъалада Дагъустандин ктабриниздательствода лезги редакциядин редакторвиле кIвалахзава.

2.Шаирдин яратмишунрин рехъ.

Адан сифте чIалар гьеле 1976-йисан 17-июндиз Ахцегьрайондин «ЦIийи дуьнья» газетда чапнай. Жегьил шаирдиз дуьз рехъ-хвалкъалурайди,

адан бажарагъдик умуд кутурди дидед чIалан муаллим ва шаир ШихнесирКъафланов тир. Муаллим шаирди жегьилдин сифтегьан шиирар газетдин кIелдайбурузтеклифзавай вичин гафуна икI кхьенай: «Зи фикирда Миграгърин юкьван школадин 7-класс «5» къиметралдикуьтягьнавайКъардашов Арбен ава. И мукьвара адан баде Гуьзела заз хтул югъ-йифди са вуч ятIаникхьиналмашгъулжезвайдакай суьгьбет авуна. Гуьгъуьнай заз чир хьайивал, Арбена, садазнирегъуълакъалуриз тежез, шиирар кхьизва кьван. Ингье за адан шиирриндафтараркIелзава. Адан цIaрарай заз пакад йикъан алванринцIирер аквазва… ». Шииратдиз атанвай жегьилдин «сифтегъанкамармягькембур» яз акур ва абуруз къимет гайи машгьур шаир ягъалмиш хьанач. Алай аямда Арбен Къардаш Дагъустандин бажарагълушаиррикай сад я.

Райондин газетдиз шиирар акъатна шадвал акатай Арбен Къардаша гуьгъуьнин йисарани еке гьевесдивдияратмишунрин кIвалах давамарзава. Алатай асирдин 80-йисара адан хейлин шиирар «Коммунист» газетдин (гилан «Лезги газет»), «Дуствал» альманахдин, «Дагъустандин дишегьли» ва «Кард» журналринчинраакъатизхьанай.

1983-йисуз Арбен Къардашан шиирар Дагъустандин ктабриниздательстводачап авур «Жегьилрин сесер» тIвар алай уртахкIватIалдагьатна. Шаирдин «Сифте цуьквер» тIвар алай сад лагьай ктаб 1985-йисуз Дагъустандин ктабриниздательствода акъатнай. Критикади ва кIелдайбуру лезги шииратдизбажарагълу шаир атайдикъейднай. Сифте кIватIалдингуьгъуьналлаз Арбен Къардашан «Ичерин багъ» (1990), «Пешапай» (1993), «Йифенсуфатар» (1994), «Арш» (2001), «Юкь» (2010) ктабар акъатна. Урус чIалаз таржума авунваз шаирдин мад са шумуд ктаб Москвадин ва Дагъустандин издательствойрачап авуна. Абурун жергедай яз «Шехь, зи цIвелин тар» (1995), «Ватандин гум» (1997), «Багьа мугьман» (2005), «Сегьердиннирагъдандин арада» (2006) ва «Чара атIайкьуьл» (2011) ктабринтIварар кьаз жеда.

1. Шаирдин яратмишунриз ганвай къимет.

Арбен Къардашан яратмишунриз виниз тир дережадин къимет Россиядин эдебиятдин магьирустадар яз хьайи Расул Гьамзатова, Семён Липкина, Лев Ошанина, гьакIниурусринкритикар Вадим Дементьева, Вячеслав Огрызкоди, Руслана Ляшевади, лезги эедебиятдин машгьур векилар тир Агьед Агъаева, Байрам Салимова, ИбрагьимГьуьсейнова, Гьаким Къурбана, МердалиЖалилова ва са гзаф масабуру гана. Им гьакIан дуьшуьшдин кар туш. Шаирдихъ анжах вичиз хас, тикрартежезвайшииратдиналем, яратмишунринкьетIен къайдаяр ва хатI ава.

Шаирдин бажарагъдикай Расул Гьамзатова вичин вахтунда эдебиятдин межлисрал, прессадизгайиинтервьюйрашумуднисадралагьанай, лезги эдебиятдин векилдин тIвар Дагъустандин алай аямдин лап хъсан шаиррин жергедик кваз кьунай. ЧIехи шаирди лагьай ихьтин келима чи эдебиятда иллаки машгьур хьанва: «Арбен Къардаш неинки цIийи шаир, цIийивакъиани я».

Москвада яшамиш жезвай критикрини Арбен Къардашаняратмишунириз къимет тагана туначир. Меркездаакъатай «Шехь, зи цIвелин тар» ктабдикай Вадим Дементьева «Литературная Россия» газетда икI кхьенай: «Вун, Арбен, хайи сергьятрилайнияргъа машгьур хьанва, ви бажарагъ, ви зегьмет герекди я, ви бажарагълугафуни, Дагъустанда хьиз, Москвадани ван ийизва». 1999-йисуз «Ватандин гум» ктабдай Арбен КъардашазДагъустанреспубликадин Гьукуматдин премия ганай. Москвадаакъатзавай «Литературная Россия» газетди гьар йисуз акъатай хъсан эсеррай гузвай премиядин лауреат лагьай тIварцIиз чи шаир 1997-йисан нумрайрикай сада акъатайшииррайлайихлу хьана. 2001-йисуз Арбен Къардашаз Милли медениятдик чIехи пай кутунай лезги общественности тешкилнавай «Шарвили» премия гана. 2006-йисуз Арбен Къардашанпублицистикадин са жерге макъалаяр ДагъустандиЖурналистринСоюзди гузвай «Къизилдинлекь» премиядалдикъейдна. 2004-йисуз адаз «Дагъустандин культурадинлайихлу деятель» тIвар гана. 20I0-йисуз бажарагълу шаирдин агалкьунар Урусатдинписателрин Союздин Москвадинтешкилатдин ва таржумачияр тир писателрин Союздин уртахкъарардалдиА.С.ГрибоедовантIварунихъ галай медаль гуналдинкъейдна.

1. Аялрин вилик месэла эцигун.

-Зун квелай гзаф рази хьана, балаяр. Гила заз куь фикир желб ийиз к1анзава и шикилрал.(Стенд «Лезги шииратдин кимел»)Балаяр, дикъетдивди килиг.

-Ибур вужар я? (лезги халкьдин шаирар)

- Квез чиз, балаяр, абур гьи девирдин шаирар я?(алай аямдин шаирар)

- Куьне гьик1 фикирзава,балаяр, чун гила квекай рахада?( алай аямдин шаиррин яратмишунрикай)

1. Ц1ийи тарсунин винел к1валах.

Дуьз я, балаяр. Къенин ц1ийи тарсунин тема я «Алай аямдин эдебият». Къе заз куь фикирдиз алай аямдин шаирри чпин эсерра гьихьтин важиблу месэлаяр къарагъарзават1а, дуьньяда кьиле физвай вакъиайриз гьихьтин къимет гузват1а, гъиз к1анзава.Гьелбетда, и карда заз куь куьмек герек жеда, куьне куь фикирар лагьана к1анда.

Лезги эдебиятдиз атай юкьван ва жегьил несилдиналай аямдин чIалан устадри чIехи несилдинлитераторрин рехъ, тежрибатарихдинцIийишартIараагалкьунралдидавамарзава, чи эдебият девлетлу ийизва ва ам вилик тухузва. И жергедикАбд. Исмаилов, Абдул Фетягь, П.Фатуллаева, Ф.Беделов, М.Меликмамедов, С.Керимова, Н.Ибрагьимов, М.Садикь, Ф.Нагъиев, М.Бабаханов, А.Мирзебегов, З. Къафланов, Ш.Шагьбалаев, А.Къардаш, Ж.Гьасанова, М.Базаева, Х.Эльдаров ва масабур акатзава. Абурун яратмишунри алай аямдин лезги эдебият дуьз рекьел алайди, адахъ гележег авайди къалурзава. Чеб чпиз ухшар тушир, илгьамдикайкьетIен пай ганвай и зарийрикай гьар садакай кьилди рахунизлайихлу я, вучиз лагьайтIа гьардахъ вичин кьетIенхатI, кьетIен чIал, рикI алай темаяр, эдебиятда вичин рехъ, кьадар-кьисмет ава…Халис руьгьдин хазинадик пай кутазвай шаирар чаз гзаф ава. Амма абурукай виридакай са тарсуна рахаз агакьдач. Гьавиляй чун къе пуд шаирдин яратмишунрикай рахада. (Презентация «Алай аямдин шиират»)

V.ЦIийи тарс мягькемарун.

- Балаяр, къе тарсуна чун квекай рахана? (алай аямдин шаиррин яратмишунрикай)

- Гьихьтин ц1ийи малуматар чир хьана квез къенин тарсуна?(Чеб чпиз ухшар тушир, илгьамдикайкьетIен пай ганвай и зарийрикай гьар садакай кьилди рахунизлайихлу я, вучиз лагьайтIа гьардахъ вичин кьетIенхатI, кьетIен чIал, рикI алай темаяр, эдебиятда вичин рехъ, кьадар-кьисмет ава…

Халис руьгьдин хазинадик пай кутазвай шаирар чаз гзаф ава.

Чи алай аямдин зарияр халкь бахтлу ийидай рекьерихъ-хуьлерихъкъекъвезва.

Литературадин эсеррихъ ватанпересвилин ва инсанпересвилин тербия гудай еке къуват ава)

-Гьи шаиррин яратмишунрикай къе чун рахана?(З.Къафланован, С.Керимовадин.Ф.Нагъиеван)

VI.КIвалин кIвалах.

«Алай аямдин шаиррин яратмишунрикай зи фикирар»темадай сочинение кхьин.

VII. Тарсунин нетижаяр кьун ва къиметар эцигун.

-Зун квелай къе гзаф рази хьана. Квез аферин, балаяр, еке агалкьунар хьурай квехъ генани. Тарсуна иштиракай вири аялриз за хъсан къиметар яда.

VIII. Тарсунин рефлексия.

Предложенияр давамара…

Заз тарс бегенмиш хьана,…

(вучиз лагьайт1а къе тарсуна чаз алай аямдин шаиррикай гзаф малуматар чир хьана)

Заз чир хьана…

(алай аямдин шаирри чпин эсерра дуьньяда кьиле физвай гьар са вакъиаачухарзавайди)

РикIел хвена кIанда…

(хайи ч1алан эдебиятдин эсерар к1елна к1анзавайди, абурухътербиядин еке къуват авайди, жуван хайи халкь,Ватан к1ан хьана к1анзавайди)

IX. Тарс акьалт1арун.

- Тарс куьтягь хьана, балаяр. Тарсуна иштиракайдай квез чухсагъул. Сагърай.

Лезги эдебиятдай

9-классда тухузвай тарсунин

план-конспект

тема:

«Алай аямдин шиират»

Муаллим :Эюбова Суна Алибековна.

2020

4