Норуот иитэр күүһэ - үтүө үгэстэригэр.

Норуот иитэр күүһэ- үтүө үгэстэригэр.

Биһиги бары билэрбит курдук, улаханныын аччыгыйдын политическай- экономическай кризис кэмигэр киирэн олоробут, олохпут-дьаьахпыт олус уустугурда, бары өртүнэн ыччаттарбытыгар- оҕолорбутугар биллэр. Туохха да идеал мэлийдэ, урукку барыта мөкү, күлүктээх өртүнэн көрдөрүллэр буолла, Итинтэн сиэттэрэн оҕону- ыччаты иитиигэ күчүмэҕэйдэр үөскээн тахсалар.

Билигин үөрэхтээхтэр норуот педагогикатынан сирэйдээн, оҕону айылҕаҕа, олоххо -дьаьахха сыһыаҥҥа, тус бэйэ холобурунан, үлэҕэ- хамнаска чугаһатан иитэргэ кыһалаллар уонна үлэлэһэллэр.

Хайа да нуруот олоҕун дьаһаҕын көмөтүнэн, сүрэҕэ тугу этэринэн ыччатын итээр. Научнай педагогиканы ааҕа- ааҕа, онно салайтаран бэйэтин оҕотун иитэ сатыыр төрөппүтү соччо көрө иликпит. Үөрэҕэ суох төрөппүттэрбит, педагогика диэн баарын олох да билбэт эрээрилэр, биһигини иитэн- үөрэтэн дьон гыммыттар.

Норуот педагогиката, олох бэйэтин курдук уустук эгэлгэ көстүүлэрдээх, хас ыал ахсын олорор норуот баарын тухары тыыннаах.

Икки атах- айылҕа биир дьикти айымньыта. Биһиги онно болҕомтото суох буолан иэдэйдибит. Олох- дьаһах, улэ- оннньуу уонна ооньуурдар, айылҕа уонна булт абылана, араас бырааһынньыктар, дьыл кэмнэрин уларыйалара, ыһыах, сыбаайба, тыл- өс, дьон- сэргэ быһыыта- майгыта о.д.а иитэр суолталара күүстэҕин бэркэ билэбит. Норуот педагогогикатын араас көстүүлэрэ дьэ итилэр буолалар.

Кыра соҕус олох кыһалҕата, эрэй, итэҕэл иитэр суолталара суох дуо? Баар! Кинилэр олус ылыннарыылаах, сорох өртунэн урдук соргулаах педагогиканы инэринэ сылдьалар.

Уран тарбахтаахтар, тойуксуттар, ырыаһытар, ункууһкттэр, хомусчуттар, муосчуттар тустарынан этэ да барыллыбат. Кинилэртэн хас биирдэрэ норуот бэйэтэ уөскэппит дьиктилээх оскуолата.

Үлэ бастыннарын, спортсменнары, бөлөһуок төбөлөөхтөру, суруйачылара, артистары художниктары, муосчуттары ылан корүн. Норуот педагогиката олох материальный усулубуойатын кытары тэннэ уларыйа сылдьар общество биир суол көстүүтэ уонна сайдар инструмена буолар.

Итиниэхэ олоҕурунан, биһиги норуоппут педагогикатын туөрт араҥаҕа уонна икки географическай зонаҕа араарыахха сөп быһыылаах.

Бастакы араҥа – түҥ былыргы саха педагогиката. Ол археологическа й, этнографическай матырыйаалларга уонна олоҥхоҕо, былыргы үһүйээннэргэ иҥэ сылдьар.

Иккис араҥа – өтөрдөөҕү норуот педагогиката. Өс хоһоонноругар, тыл дэгэттэригэр, остуоруйаларга, тойуктарга уонна уус-уран литератураҕа баар. (Ити өртүнэн, холобур, Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романа революция саҕанааҕы норуот педагогикатын энциклопедиятын быһыытынан көстүөн сөп).

Үһүс араҥа – хойукку кэмнээҕи ол эбэтэр сэрии саҕанааҕы уонна ол кэннинээҕи норуот педагогиката.

Билигин олорор кырдьаҕастар ахтыыларыгар, сэһэннэригэр, уус-уран литератураҕа баар. Ол биһиги эбэлэрбит, эһэлэрбит педагогикалара.

Төрдүс араҥа – күн бүгүҥҥү норуот педагогиката, хас ыал ахсын баар. Ону сиидэлээн булар, дьиҥэр, олус уустуга суох.

Төрөппүттэри тус-туспа педагогическай категорияларга араарыахха эмиэ сөп быһыылаах. Ол курдук, соҕотох уонна элбэх оҕолоохтор, аҥардас уол эбэтэр кыыс оҕолоохтор, интернациональнай дьиэ кэргэттэр, кырдьаҕастаах уонна кырдьаҕаһа суох ыаллар, рабочай уонна интеллигент дьоннор, соҕотох ийэ, соҕоиох аҕа, о.д.а

Итини таһынан, көс олохтоох, булт, таба дьарыктаах уһук хотугу сир норуоттарын уонна сүөһү иитэр, сири оҥорор дьон педагогикалара диэн араарыахха сөп эбит.

Тыйыс айылҕа, көс аҥардаах ыарахан олох, алаастар, үрэхтэр быыстарыгар бытанан олоруу киһини иитиигэ ураты ис хоһоону ирдиирэ, ураты ньымалары, средстволары туттары модьуйара. Ол иһин өбүгэлэрбит олус тыйыс спартанскай иитиини: уу кыһыл оҕоттон саҕалаан тымныыга буһары-хатары, хам аччык буолары, олус эрдэ күүһү-кудэҕи эрчийэри, үлэҕэ үөрэтиини, хорсун-хоодуот быһыылары тутуһаллара.

Оҕо өлүүтэ – киһиэхэ ыар сүтүк. Ону күн киириитин, уот умуллуутун курдук сыаналыыллара.

Саха норутугар хайа да омуктааҕар ордук иэйиилэхтик сайдыбыт үгэһинэн уруурҕаһыы буолар. «Сахалар уруу туһугар ууга да кэрэйбэттэр» диэн норуот номоҕо бэрт өрдөөҕүтэ үөскээбит буолуохтаах.

Сайыҥҥы от хомуурун үлэтэ саҕаланыан иннинэ уруулар-аймахтар ыккардыларыгар күүлэйдээһин үгэһэ баара. Ол үгэс аймахтар хайдах олороллорун билээри, наада буоллаҕына, хардарыта көмөлөсүһэр сыалган буолара. "Үлэ былдьаһыктаах кэмигэр дьоммутун кытта кыайан билсибэппит буолуо, билигин эрэ күүлэйдэһэр кыахтаахпыт" диэн санааттан төрүөттээнэ. Күүлэйдии кэлэр аймах булгуччу туох эмэ күүтүллүбэтэх кэһиилээх буолара, оттон төннөрүгэр киниэхэ эмиэ, аймахтарга анаан, кэһии тэриллэрэ.

Былыргы сахалар курдук улуу айылҕаҕа ис-истэриттэн тартаран сүгүрүйэр омук аҕыйах буолуо. “Биһигини айылҕа барахсан аһатан-сиэтэн олорор, онон айылҕа оҕолорунабыт” - дииллэрэ. Саас балыктыыр, оттуур күөллэрин тулатын хотуурунан, кыраабылынан, аһыыр иһити сууйар курдук, ыраастаан баран, кыра кутаа оттоннор "Эбэбит барахсан, быйыл даҕаны быйанныттан өлгөмнүк бэрсээр," дии-дии уокка ас куталлара.

Булчуттар, дьиэлэриттэн тэйиччи үлэҕэ сылдьар дьон, отууга олорон аһыахтарын иннинэ, бастаан уокка ас кутан айылҕаны аһаталлара, махталларын этэн сибигинэйэллэрэ.

Оттон "ыһыах" диэн тугуй? Бу бэрт дирин ис хоһоонноох саха норуотун олоҕор өрдөөбүтэ киирбит үгэс буолар. Ыһыах диэн саха дьоно сылга биирдэ мустан, үөрэн-көтөн олорон, улуу айылҕаҕа махталларын, баҕа санааларын этэр ытык бырааһынныктара. Ыһыҕы саас, от-мас көҕөрөн эрдэҕинэ, үөһэттэн кимтэн да ыйааҕа суох, биир сөптөөх кэмнэ, кэрэ айылҕа уһуктарын курдук, норуот бэйэтэ ыытар. Эдэрдиин, кырдьаҕастыын, оҕолордуун, уруулардыын, син биир айылҕа саас кэрэтик симэнэрин курдук маанытык таннан ыһыахтыыр сиргэ түмсэллэрэ. Онно кэлэн, аһатан-иитэн олорор айылқаларыгар алгыс тылы этэллэрэ, арыылаах кымыһынан аһаталлара, салама киэр-гэл ыйыыллара, быйаннаах сайын буолуохтун! - диэн дууһаларын баҕатын кэпсииллэрэ.

Былыргы сахалар олохторугар биир диринник киирбит үгэһинэн айыырҕааһын буолара. "Тоойуом, кырдьаҕас киһини бас-баттах санарыма, күөх оту тэпсимэ, сүөһүнү охсубат буол, чыычаахтар барахсаттары үргүтүмэ, кыра оҕону ытатыма - аныы буолуо!" - диэн дирин ис хоһоонноох этиилэринэн оҕону буойаллара. Итинник иитииттэн оҕо көрсүө, аһынымтыа, бары куһаҕантан туттунумтуо буола улаатар. Ол да иһин саха норуота бүтүннүүтэ омук быһыытынан кэпсээннэ киирбит сэмэй, көнө-көрсүө сиэрдээх-майгылаах норуот. Кэлин аньыырҕааһыны “былыргы олох хаалынньана, итэҕэйимэн" диир уонна итэҕэйээччилэри күлүү-элэк оностор кэм кэлбитэ. Онтон ыла дьон сиэрэ-майгыта дьүдэйбитэ, туохтан да сааппат, кыбыстыбат, тугу да итэҕэйбэт буолбута.

Киһи киһини кимиттэн да тутулуга суох хаһан баҕарар харыстыахтаах. Ол туһунан бэрт үгүс өйдөбүл тыллар биһиэхэ бааллар. Холобур: хоргутуо, хомойуо, кэмсиниэ, бэркиһиэ, өһүргэниэ, сиргэниэ, сиилиэ, санаатыгар тутуо, кыбыстыа, килбигийиэ, соһуйуо, хараастыа, санаатыгар түһүө, аһыйыа, ахтыа, кэтэһиэ, сылайыа, илистиэ, тымныйыа, бэркиһиэ, үөрүө, санаата көтөҕүллүө, сонургуо уонна да атын ити курдук бэрт үгүс тыллар, сэрэтиилэр биһиги тылбытыгар бааллара дьон сыһыаннаһыыларын үрдүк культуратын туоһута буолаллар.

Онон анардас наука, үөрэх эрэ этиитинэн буолбакка, норуот педагогикатын суруллубатах баай опытынан иитиллибит дьон кэрэ дууһалаахтар, олоххо харыстабыллаахтык уонна ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар.

Хас кыыс - нация ийэтэ, хас уол омук аҕата... Үс саха дьолун туһугар биһиги, кырдьаҕас көлүөнэ дьон, эдэр ыччаппытын үтүөҕэ, үчүгэйгэ иитэр, уһуйар сүнкэн эбээһинэстээхпит.

Киһи үчүгэйгэ эрэ үөрэнэр. Куһаҕаны, түктэрини онорорго өй да, билии да наадата суох. Ыччаппыт баһыйар үгүс өртө былыргы биһигиттэн таһы-быһа киэн билиилээх, чахчы талааннаах, үтүөҕэ-кэрэҕэ дьулуурдаах.

Киһи айылгыта үтүө үгэстэргэ, сатабылларга, нымаларга, билиигэ-көрүүгэ тардыһан, инники кэрэ кэскилгэ итэҕэйэн, олоҕу олороругар биэбэйдээбит баҕа санаатын толороругар быһыылаах. Кини кырдьыар диэри үөрэнэр, билэ-көрө сатыыр, оттон эдэр ыччат олоҕун, үлэтин улахан анара үөрэниигэ, бэйэни иитиниигэ ананар.

Үөһэ ахтыллыбыт өбүгэлэрбит үгэстэрин билинни ыччат уонна кэлэр көлүөнэ харыстыахтаах, салгыы сайыннарыахтаах. Оччоҕо эрэ биһиги норуоппут культуурата үйэлэр усталарыгар бүтүн киһи аймаҕы үөрдэ, биһирэтэ, киэргэтэ туруоҕа.