«Нарhатын эрьедэ тоонтомни булаатай».

«Нарhатын эрьедэ тоонтомни булаатай».

«Нарhатын эрьедэ тоонтомни булаатай,

Нарата юртэмсэдэ хаанашье ябахадаа,

Эльгэ зүрхэнэймни hудаhан бүхэндэ

Энээн тухайдаа мэдэрэлни лугшадаг»

- гээд, минии дуратай поэт, журналист, оршуулагша Цырен-Дулма Цыреновна Дондогой «Шулуунай тарни» гэжэ нэрэтэй ном соогоо оруулhан «Нарhатын эрьедэ тоонтомни булаатай» гэhэн шүлэг соогоо бэшэнхэй юм. Цырен-Дулма Цыреновнагай алтан тоонтонь Нарhатада – 1932 оной декабриин 21-дэ түрөө бэлэй. Тиигэбэшье үлгынь болоhон Эгэтын талые зүрхэндөө дулааханаар дурсажа ябадаг: бүхы эдир наhаниинь эндэ үнгэрөө.

Үлгымни болоhон Эгэтын тала!

Үбдэглэн баhал урдашни hэхэрнэм,

Дэгнүүл болдогооршни дэрэ хэжэ,

Дэлюун дээрэшни хэбтэд гэхэм- гээд бэшэhэн байна.

Нэлэнхы Маарагтын тунга ногоое нюсэгэн хүлөөрөө гэшхэжэ, аршаандал тунгалаг хүбшын арюухан агаараар амилжа, үльгэр домогто Үдэ, Эгэтын солгёон урасхалта уhанhаа ундалжа, хүн бэеэ бэелээ, зүрхэ сэдьхэлээ эршэдээ. Энээн тухайгаа поэт иигэжэ бэшэнэ:

Эгэтын-Адагай Түхэриг дободо

Эдирхэн наhамни далижан үнгэрөө,

Элдинхэн талынгаа сэсэглиг хойморто

Эльгэлэн ябанам, нютагаа бусанхай.

Барандаа суутайхан Эгэтын-Адагта

Балшархан наhанайм үдэрнүүд hанагдаа.

Цырен-Дулма Дондогой бага балшар наhанhаа эхилжэ эжы баабайнгаа үхэр мал адуулалсажа үндыhэн юм.

Үдэшынгөө ажал дүүргээд, гэртээ ороходоо, Мухагшан хүгшэн, Дулма абгай, хүгшэнь эжынэрынь халуун сайгаа hорон, үльгэр онтохо, таабари хэлсэн амаржа, үдэшэнүүдээ үнгэргэдэг байhан. Эдэ хөөрөөнүүдынь бишыхан басаганай саашанхи ажабайдалда бага бэшэ нүлөө үзүүлээ, ерээдүйн бэлигтэй поэдтэ ехэхэн «сэдьхэлэй тэжээл», наhанай олзо боложо үгөө.

1941 ондо Эгэтын-Адаг нютагайнгаа hургуулида ороhон тухайгаа иигэжэ бэшэhэн байдаг:

Наhа бараhан ахынгаа

Натагаршаг сүүмхэ баринхай,

Үдэшэлүүлhэншье юумэ байхагүй

Үглөөгүүр ерээ hэм hургуулида.

Цырен-Дулма Дондогой үшөө hургуулида hуража бахадаа, шүлэг бэшэжэ эхилээ. Тэрэ гэhэнhээ хойшо мүнөө болотороо нилээд олон бэрхэшээлнүүдые дабаhаар, уран үгэеэ мүлин, улам хурсадажа, хэдэн олон бүтээлнүүдые мүндэлүүлhэн байна.

1962 ондо гараhан «Буряад басаганай дуунууд» гэhэн ном соонь иимэ мүрнүүдые уншанабди:

Сэсэнхэн үбгэдтэл табхайлдаад,

Сэгээнхэн шулунуудаа барсайлгаад,

Хаданууд олоороо зэргэлээд,

Хабтагай Маарагты шэмэглээл.

Иимэл hайхан лэ даа түрэл нютагаймнай байгаали гэжэ поэт зураглаа бшуу.

«Эхэ – үри хүүгэд – инаг дуран» гэhэн бэе бэетэеэ таhаршагүй холбоотой гурбалжан темэ Ц-Д. Дондогойн поэзиин гол hудаhаниинь болоно.

Бурханай табисуураар эхэнэр боложо түрэhэн тухайгаа иигэжэ бэшэнэ:

Энээхэн ногоон дэлхэй дээрэ

Эхэнэрэй бэе оложо түрөөд,

Эхын жаргал эдлэжэ ябахаhаа

Эрхим юумэ байха юм гү?

Эдэ мүрнүүдhээ уламжалан харахада, уг дамжуулха үри хүүгэдые түрэхэдөө, эхэ хүн гээшэ тэдэнэйнгээ гарынь ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргүүлхэ гэжэ бүхы наhаараа оролдожо ябадаг. Энэнь эхын нангин уялга болоно.

Элдинхэн дэлхэйдэ бидэниие асараад,

Эльгэндээ няажа уурагаа хүхүүлэн,

Энээхэн бэеэ бэелэн ургатарнай,

Эжымнай, эхэмнай оролдожол байна.

Иигэжэ Ц-Д. Дондогойн гуурhанhаа эхэдээ, эхэнэрнүүдтэ зорюулhан хэдэн олон поэмэнүүд мүндэлөө. Нэрлэбэл, «Буряад басаганай дуунууд», «Эхэнэрэй үреэл», «Эхэ тухай поэмэ», «Эхэнэрнүүдэй тарнинууд», «Эсэгэдээ поэмэ», «Эхэ тухай хоёрдохи поэмэ».

Ямаршье ажалhаа тунхаридаггүй, ажалша бүхэриг, олон таба үгэгүй, амитан бүгэдые хайрлаха эльгэ нимгэн, сагаахан сэдьхэлтэй эхэеэ «Эхэ тухай поэмэ» соогоо Цырен-Дулма Цыреновна үнэншэмэ зүбөөр харууланхай.

Үбэлэй хүйтэндэ үбсүүгээ хүдэлтэрөө, үбшэлhэн үриеэ үбэртэлжэ ябаһан эхые юугээр сэгнэлтэйб?

Эхэ!

Аглаг дэлхэй дээр эхэнүүд

Адлихан нэгэл абаритай:

Үхибүүндээ – һүлшынгөө хүсөөг,

Үриингээ садхалан лэ байбал,

Үлдэһэн, даараһанааш мартаха.

Ц.Д. Дондогой бүхы наһан соогоо эхэеэ дурдажа, ашыень харюулжа шадаагүйдөө голхорон бэшэһэн байна:

Эхэ!

Эхэеэ нэгэтэ алдабал,

Эхэдэшни адлишье хүн

Нарата энэ юртэмсэ дээр

Наһан соошни харагдахагүй.

“Эхэһээ бэшые хуу олохош,

Эхэеэ дахин олохогүйш”,

Хуушанай үгын удхые

Хожомдожол ойлгодог нүгэлтэйбди.

Эдэ мүрнүүдые уншахадаа, эхэ хүнэй хэды үнэтэй, хэды дүтэ, хэды налархай байһан тухай дахин дахин бодолгото болонобди.

“Эсэгэдээ бэшэг” гэһэн ном соогоо нютагтаа үлэнхэй, эжыһээнь гээгдэһэн эсэгэдээ бэшэнэ:

Хэр бэ даа бэетнай, хүлтнай,

Хэм тухай соохоноо аабзат?

Хубсаһа хунараар дуталданагүй гүт?

Хуушараа гү үнөөхи самсатнай?

Эсэгэмни, баяртай,

Баяртай уулзатараа,

Эсэгынгээ нэрые

Нэрлүүлэгшэ басагантнай.

Цырен-Дулма Цыреновна гансашье эхэ эсэгынгээ нэрэ нэрлүүлжэ ябанагүй, нютагайнгаа, бүхы Яруунынгаа нэрэ нэрлүүлжэ ябанал даа.

Саашань хэлэхэдэ, поэтессын инаг дуран тухай шүлэгүүд баһал өөрын маягтай.

Уулын хормойгоор намрар нэгэтэ ябатараа,

Улаалзай хэнзэлһые хараад гайхаа бэлэйб,

Улаалзайе хайрлан уяржа досооһоо байтараа,

Уулзаһанаа шамтай гэнтэ һанажархёо бэлэйб.

Инаг дуранай охиндо абтаһан героиня хадаа номгон даруушье, эрид зоригтойшье, зобохо, гуниглаха, һэжэглэхэ, найдаха шадалтайшье хүн:

Амжалта туйлахадаш, аргагүй баярладагби,

Алдуу хэхэдэш, сдьхэлээ зободогби.

Ондоо хүүхэниие шэлэжэ ябахадань,

Одоо хусажа жүтөөрхэнэ бэшэб,

Буян, жаргал элбэгээр хүсэжэ,

Буряадай заншалаар юрөөнэ гээшэб!

Тус мүрнүүд үшөө дахин буряад зоной боди сагаан сэдьхэл гэршэлнэ. Хайрата нүхэртөө зөөлэн үгэнүүдээр хандахадаа, иигэжэ бэшэнэ:

Баарһамни, хаагуур

Төөринэ хабши

...намгүйгөөр?

Хүлдэшни дулаан оймһон

Дутана гү

...намгүйгөөр?

Хүлһэндөө нэбтэрээд,

Самсашни хайрана гү

...намгүйгөөр?

Хүнгэн бэшэ байна намдашье

...шамгүйгөөр.

Инаг дуранай эршэтэ баяр, гашуудалые мэдэһэн, ажабайдалай хүндэ хүшэрые амсажа үзэһэн хүн лэ иигэжэ гуниглажа, инагаа гамнажа, һанаагаа зобожо шадаха байна.

Ц-Д. Дондогой хадаа гансал уянгата поэт бэшэ, мүн лэ хүүгэдэй уран зохёолшон гээшэ. Багша мэргэжэл олоһон, һургуулида хүдэлһэн, залуу үетэниие хүмүүжүүлһэн хадаа үхибүүдэй ажабайдал, тэдэнэй аяг ааша, абари зан, хүсэл эрмэлзэл абаһаар лэ тухайлаадхидаг ха юм. Тиимэһээ багашуулда зорюулжа, “Паатааханай зурагууд”, “Эдир наһандаа айлшалбаб”, “Эреэн маряан дэбтэр” гэжэ номуудые бэшэжэ хэблүүлээ һэн.

Эжыдээ дуратайб,

Эжыдээ баяртайб,

Эжыдээ зорюулан,

Дуугаа дууланам:

Эжы – минии наран,

Эжы – минии дэлхэй.

Эжым намдаа урин,

Эжым намдаа мээхэй.

Поэт, багша байхаһаа гадна дүй дүршэлтэй оршуулагша, публицист юм. С.Михалковай “Степа ахай”, С.Маршагай “Матархай үйлсын мартамхай” гэжэ номуудые оршуулжа хэблүүлээ. Тиихэдэ В.Шэкспирэй “Гамлет” гэжэ алдарта трагеди, А.Пушкинай, Леси Украинкын, Пабло Нерудин шүлэгүүдые оршуулһан байна.

Цырен-Дулма Дондогой – эдэбхитэй публиөист. 1967 онһоо хойшо “Буряад Үнэн” газетын редакцида таһалгаряагүй хүдэлхэ зуураа ажалай баатарнууд, түрүү хүнүүд тухай олон очерк, зураглалнуудые бэшэһэн. Аша габьяагайнь түлөө Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шан олгогдонхой.

Эхэнэр хүнэй эльгэн нимгэн. Эхэнэр дуушын эгэшэг дуунуудай аялга урин. Эхэнэр шүлэгшын уянгата мүрнүүдэй сохисо дулаан. Эгээл иимэл даа Цырен-Дулма Цыреновна Дондогойн шүлэгүүд.

Эхэ зургаан зүйлэй

Эгээл нангин Эхэ,

Хүхэ тэнгэриин Эхэ,

Хүрьһэтэ дэлхэйн Эхэ,

Хүмүүн түрэлтэнэй Эхэ!