Мақал - мәтелдер

Мақал-мәтелдер: Ақыл-ой, ғылым-білім

Ақыл – тозбайтын тон,
Білім – таусылмайтын кен.

Білім – арзан, білу - қымбат.

Оқу – білім азығы,
Білім – өмір шырағы.

Оқу – білім бұлағы,
Білім – өмір шырағы.

Шәкіртсіз ұстаз – тұл.
Алтын алма, білім ал.

Ғылым – теңіз, білім – қайық.

Кітап – алтын қазына.

Өмір – үлкен мектеп.

Білімнің басы – бейнет, соңы – зейнет.

Тура тілді тия алмадым,
Туғаныма сия алмадым.

Білгеніңді сөйлеме,
Не сөйлегеніңді біл.

"Кіш" деп айтуға тілі жоқтың көзін қарға шоқыр.

Тәттіден де тәтті тіл,
Ащыдан да ащы тіл.

Жеті жұрттың тілін біл,
Жеті түрлі білім біл.

Кісінің кісілігі,
Киімінде емес, білімінде.

Ақыл — дос, ашу — дұшпан.

Дана,
Дананы да туған ана.

Кең ойлаған,
Кем ойламас.

Ғылым — теңіз, білім — қайық.

Көп ойласаң — дана боласың,
Көп ойнасаң — бала боласың.

Ой ойласаң, кең ойла,
Алды, артын тең ойла.

Көп жасаған білмейді,
Көп көрген біледі.

Ақымақ басқа,
Адырайған көз бітер.
Апандай ауызға,
Саудыраған сөз бітер.

Айла алтау,
Ақыл жетеу.
Айла мен ақыл қосылса
Алдырмайтын екеу.

Ашу асып жүрген жерде,
Ақыл қашып жүреді.

Ақыл көпке жеткізер,
Өнер көкке жеткізер.

Тұрмыс түзер ойыңды,
Ойың түзер бойыңды.

Ағайынға менменсу —
Ағат емей немене!?
Ақылдылар айтқан сөз —
Сағат емей немене?!

Алыстағыны — ақыл болжар,
Жақындағыны — пақыр болжар.

Алтын алма, ақыл ал.

Итке төсек не керек,
Естіге өсек не керек.

Ескерген — ескісін сақтайды,
Ел болған естісін мақтайды.

Ашу — шабыстырады,
Ақыл — табыстырады.

Шам жарығы түбіне түспейді.

Әдемілік —ақылдынысынды қылады,
Ақылсызды жынды қылады.

Ақылды адам ашықса,
Ақылымен тоғаяр.
Ақылсыз адам ашықса,
Аз ақылы жоғалар.

Ақылды ойланғанша,
Ақымақ суға кетеді.

Киіміне қарап, қарсы алады,
Біліміне қарап шығарып салады.

Қарудеме қылышты,
Шапқанда сүйек қаппаса.
Ақылды деме — туысты,
Сасқанда ақыл таппаса.

Ақыл — ауыздан,
Мерей — көзден.

Ақылды өзінен көреді,
Ақылсыз ағайыннан көреді.

Ақылдасқан азбас,
Жақындасқан тозбас.

Ақылды кісі — азбайды,
Асыл бұйым тозбайды.

Есті кісі елінен кетпес,
Есті егінші жерінен кетпес.

Ақылды адам,
Ақымақтан дабірдеңе үйренеді.

Ақылды — ойлап, түйгенін айтады,
Ақылсыз — шала-пұла білгенін айтады.

Ақылдыға — жан қымбат,
Ақылсызға — мал қымбат.

Өмір — теңіз,
Еңбек — егіз,
Ақыл — сегіз.

Ашу — садақ,
Ақыл — таяқ.

Ақыл деген ағып жатқан дария,.
Кеме айдаушы кемеңгер бір қария.

Мақал-мәтелдер: Жан-жануарлар

Малды бақсаң қойды бақ,
Май кетпейді шарадан.
Ит асырасаң сырттаннан
Қой бермейді қорадан.

Қойдың сүті — қорғасын.

Қойшы көп болса,
Қой арам өледі.

Екі қошқардың басы
Бір қазанға сыймас.

Ісек қойдың басы үлкен,
Саулық қойдың жасы үлкен.

Ала қойды бөле қырыққан
Жүнге жарымайды.

Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.

Ақсақ қой жатып семірер.

Семіздікті қой көтерер.

Семіздің аяғы сегіз.

Арық қой — тырысқақ,
Ашадам — ұрысқақ.

Жаман жасаққа жарамайды,
Желінсау қосаққа жарамайды.

Қарақұрт жесе
Қой семіреді.

Жаман қой ісегінде қартаяды.

Еркек қой бұралқы болмас.

Қасқырдың ойлағаны — арамдық.
Қойдың ойлағаны — амандық.

Қой егіз тапса,
Шөптің басы айыртуады.

Сүтсіз қой — маңырауық.

Күн батса,
Қойға соқпақ табылар.

Қойға қоңырау жараспас.

Тәңір асыраған тоқтысын
Қасқыр жемейді.

Арық малды асырасаң
Аузы-мұрныңды май етер.
Арам адамды асырасаң
Аузы-мұрныңды қан етер.

Тоқты тоймас,
Шөміш кеппес.

Мал аяған — аттан құр,
Төл аяған — ақтан құр.

Тоғыз қабат торқадан,
Тоқтышағымның терісі артық.

Ақсақ қой ауыл қасында,
Ия құдық басында.

Қойлы бай — қорлы бай,
Жылқылы бай — сылдыр бай.

Қойың саны мыңға жетсе,
Керегенің басынан бас кетпейді.

Қой семізі — қойшыдан.

Кәрі қойдың басы піскенше,
Тоқты қойдың басының
Арса-арсасы шығады.

Қой өлсе, қозы қалады,
Келер жылы өзі болады.

Аз қойда айран барда, өре жоқ.

Мал өсірсең қой өсір,
Өнімі оның көл-көсір.

Қой шелді болмай,
Төлді болмайды.

Арық қойда төстік жоқ.

Жетім қозы тас бауыр,
Түңілер де, отығар.

Қой көкпарға жарамас.

Қой алты күн аштыққа шыдайды.

Әркім өз қозысын қошқар қояды.

Ісі оңына басарда
Тоқты туып, шыбыш лақтар.

Қойлы бай — қорлы бай,
Сиырлы бай — сарымай.

Жетім қозы сүтке тоймас.

Қойдан қалған қозы
Қасқырға тап болады.

Аузы кіші, қарныәйдік,
Қой семірсе, көтерер.

Қарны кіші, аузы әйдік
Ит семірсе, құтырар.

Қой егіз туады:
Бірі қонаққа сойылады,
Бірі қошқар қойылады.

Қойды қорадан сатпа,
Аңды буазында атпа!

Егіздетіп төл өседі,
Еңбек етіп, ер өседі.

Семіз қозы пышаққа
Сұранып тұрады.

Қойдың басын құмға көм,
Сиырдың басын нуға көм,
Түйенің басын сорға көм.

Мақал-мәтелдер: Бала

Балаға пышақ бермесең бір жылар, берсең — екі жылар.

Балажанды биелер құлындарын теппейді, 
Балажанды адамды бала айналып кетпейді.

Бала жасындағысын ұмытпайды, 
Таз басындағысын ұмытпайды.

Бала жетесіз болса ата-анасын жерге қаратады. 
Бала жетелі болса ата-анасын елге қаратады.

Бала жетіге жеткенше жерден таяқ жейді.

Бала жүгірсе қарттың қарап отырып аяғы ауырады.

Бала кезде нені әдет етсең соның шырмауында қаласың.

Бала көңілдің гүлі, көздің нұры.

Бала күлкіге тоймас, 
Болбыр ұйқыға тоймас.

Айдың ізін ай басар, 
Аттың ізін тай басар.

Анадан алтау туғанша, 
жалғыз туса не етеді — елге тұлға болғалы.
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
еменге айыр бұтақ бітсе не етеді — құсқа тұғыр болғалы.

Ата-анаға көз қуаныш алдына алған еркесі 
(Абай).

Бай баласы балпаң, 
Жарлы баласы жалтаң, 
Бай күйігі етекте, 
Бала күйігі жүректе.

Бала адамның бауыр еті, көз нұры.

Бала ақылды болса 
ата-ананы оздырады, 
желбуаз, жетесіз болса 
жерге қаратып тоздырады.

Бала анаға аян, әкеге күмән.

Бала атадан батпан артық туады.

Бала, баланың ісі шала.

Бала — бауыр, дос — тамыр.

Бала биден де күшті, бірақ бітірмес істі.

Бала болғанын білмес, 
Батыр толғанын білмес.

Бала болса да әркім өз теңімен ойнар.

Балаға айтқан сыр — байланбаған бұзау 
(Шәкәрім).

Балаға байқап сөйлесең ақылыңа көнер, 
шайқап сөйлесең көрсетер бір "өнер".

Балаға жанның ашуы бірдей, 
Қай қолынды кессең де жанға батуы бірдей.

Атадан жақсы ұл туса, 
елінің туы болады.
Атадан жаман ұл туса,
көшінің соңы болады 
(Қазыбек би).

Аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін.

Аянкестің белгісі 
арықты да "жар" дейді. 
Еркетайдың белгісі 
кең дүниені "тар" дейді.

Әдепсіз бала ауыздықсыз атпен тең, 
Ақылды қария жазып койған хатпен тең.

Әдепсіз бала — аяққа басылған шала.

Бақырауық демесең бағалы көлік түйе ғой. 
Жаман да болса өз ұлың өз малыңа ие ғой.

Баланың жақсысы — қызық, жаманы — күйік 
(Абай).

Баланың сотқары — пәленің шокпары.

Балаң жаман болса да аман болсын.

Балаң жаман болса көрінгеннің мазағы.

Баласы жаман туғанның 
әкесін түйе үстінен ит қабар 
(Шал ақын).

Бейбастақ балаға күле қарасаң бас киімінді ала қашады.

Егін өнбесе қайғы — бір жылдық, 
Балаң оңбаса қайғы — ғұмырлық.

Екі қатынның баласы — екі рулы ел.

Ерке баладан жынды балам жақсы.

Ерке бала екі жылар.

Еркенің көзі жасты, етегін бұзау басты.

Еркенің көзі кеппес, 
Жорғаның тері кеппес.

Жақсы бала жансақ, 
Жаман бала малсақ.

Жақсы бала ойлағыш, 
Жаман бала тойлағыш.

Жақсы бала сүйік, 
Жаман бала күйік.

Мақал-мәтелдер: Би, Билік, Шешен

Аталыдан би қойсаң 
адаспас жол мен жобадан.
Атасыздан би қойсаң
босамас аузы парадан 
(Бұқар жырау).

Аянбаған жауды алар 
Абайлаған дауды алар.

Әділ бидің елін дау араламайды, 
Әділ патшаның елін жау араламайды.

Әділ бидің өлгені — сөзінің болса жалғаны. 
Ғұламаның өлгені — болмаса тәлім алғаны.

Әділ би халық үшін, 
Залым би құлқын үшін.

Әділсіз болса би оңбас, 
Әйелсіз болса үй оңбас.

Әулекі би ат үстінен билік айтар.

Барма ханға, өзі келер малға, 
Барма биге, өзі келер дауға. 
Бас-басыңа би болсаң 
манар тауға сыймайсың. 
Бір данаға жол берсең 
жанған отқа күймейсің.

Батыр деген бір барақ ит, 
екі қатынның бірі табады. 
Би деген ақ шариғат, 
Ілуде бір-ақ қатын табады.

Би айтқанды құл да айтады, 
тек құл аузының дауасы жоқ 
(Төле би).

Би болған кісі бақырып бола ма екен.

Би болмақ ініден, 
Белге шықпақ баладан.

Би болмасаң болма, би түсетін үй бол.

Би болмас белін жалпақ буғанменен, 
Ағармас асылы арам жуғанменен 
(Әбубәкір).

Бидің жолы — ақ, 
Судың жолы — сара.

Би екеу болса, дау төртеу.

Би жаманы дауға алдырады, 
Жігіт жаманы жауға алдырады.

Би жоқта жораға құл жүреді.

Билік айту оңай, 
Біліп айту қиын 
(Шақшақ Жәнібек).

Билік мыкты болса, тірлік құгты болады.

Би мен бектің сәні жоқ: 
елін қорғай алмаса, 
тура жолға салмаса, 
ыстығына күймесе, 
суығына тоңбаса 
(Дулат).

Биің қылаң болса, 
елің ылаң болады.

Болмайтын істің басыңда болма, 
Бітпейтін даудың қасыңда болма.

Бұзылған елдің ішіне 
сормандай би кез болар 
(Толе би).

Бұратынына бұрады, 
бұрмайтынын қос қолдап ұрады.

Хан азарында қарашасымен қас болады, 
Би азарында қайырымы жоқ баймен дос болады.

Шешендерді сынаған тізелескен дау болар. 
Ер жігітті сынаған қарсы шапқан жау болар 
(Ақтамберді).

Шешен жауға жарамас, 
Батыр дауға жарамас.

Шешеннің күші — шындық.

Шешендіктің сәні жоқ 
басына бақыт қонбаса. 
Батырлықтың сәні жоқ 
тұтамдап оқ жонбаса 
(Дулат).

Шешеннің аты өлмейді, 
Ғалымның хаты өлмейді.

Шешеннің нақылы ортақ, 
Көсемнің ақылы ортақ 
(Шәкерім).

Шешеннің сөзі дәмді келер, 
ақыл берер, мәнді келер.

Шешеннің сөзі мерген, 
Шебердің көзі мерген. 
Шешеннің сөзі ортақ, 
Шебердің бөзі ортақ.

Шешеннің сөзіндей, ботаның көзіңдей.

Шешен сөз бастар, 
Батыр қол бастар.

Шешенің судай төгілген, 
Тындаушың бордай егілген.

Шын би сөзіңе бағады, 
Сұм би көзіңе бағады.

Мақал-мәтелдер: Батырлық пен қорқақтық

Судың да сұрауы бар.

Ер есімі – ел есінде.

Оқсыз мылтық – таяқ.

Жүрек – ер,
Бас – кемеңгер.

Ердің сыншысы – елі.

Бірлік білекте емес, жүректе.

Ер жолдасы – тәуекел.

Жау жоқта – батыр көп,
Дау жоқта – ақыл көп.

Ер жігіт елі үшін туады,
Елі үшін өледі.

Ел үмітін ер ақтар,
Ер атағын ел сақтар.

Ел ұлсыз болмас,
Жер гүлсіз болмас.

Ер қаруы — бес қару.

Ер шекіспей, бекіспейді.
Ер тарықпай, молықпайды.

Ер сүрінбей, ел танымас.
Ат сүрінбей, жер танымас.

Ер қуаты қаруы.

«Малы жоқ» деп
Ерден түңілме.
Егіні жоқ деп
Жерден түңілме.

Батырдан сауға,
Мергеннен сыралғы.

Ер жігіт не көрмейді,
Ер көңілі не бермейді.

Нар тәуекел — ер ісі.

Ел үмітін ер ақтар,
Ер атағын ел сақтар.

Ерден ердің қаупы бар.

Ер — намысының құлы.

Ер сыйлаған есікке отырмас.

Ақыл ердің қорғаны.

Сойылды соға білмеген, өзіне тигізеді.

Бөріктінің намысы бір.

Бас жарылса, бөрік ішінде,
Қол сынса, жең ішінде.

Ерегісте ер өлер,
Екі батыр егессе,
Екеуінің бірі өлер.

Ерлік білекте емес, жүректе.

Айлалы батыр алдырмас.

Бөрі азығы мен ер азығы жолында.

Оқ жетпес жерге қылыш суырма.

Ылдисыз өр болмайды,
Табыссыз ер болмайды.

Ер қартайса, қазаншы болады,
Бүркіт қартайса, тышқаншы болады.

Ер қанаты — ат.

Айласыз батыр алдырар.

Күш атасын танымас.

Ерді намыс өлтірер,
Қоянды қамыс өлтірер.

Аман ердің аты шығар.

Ер жігіт ел үшін туады,
Ел үшін өледі.

Батыр туса — ел ырысы,
Жаңбыр жауса — жер ырысы.

Шын орақшы орақ таңдамайды,
Шын батыр құрал таңдамайды.

Балуанға оң-терісі бірдей.

Әлі келген алып та жығады,
Шалып та жығады.

Болат қайнауда шынығады,
Батыр майданда шынығады.

Жүк ауырын нар көтереді,
Ел ауырын ер көтереді.

Қашпақ, қумақ ерге сын,
Көшпек, қонбақ жерге сын.

Шын ер — жеңсе, тасымас,
Жеңілсе, жасымас.

Шын батыр сын үстінде танылар.

Ат басына күн туса,
Ауыздығымен су ішер;
Ер басына күн туса,
Етігімен су кешер.

Мақал-мәтелдер: Табиғат құбылыстары туралы мақал-мәтелдер

Нөсер алдында найзағай ойнайды.

Күн күркіресе, көп дүркірер.

Күркіреген бұлттың жаңбыры аз.

Боранда күні ит пен бала құтырады.

Алпыс күнде тасыған су,
Алты күнде қайтар.

Жауынмен жер көгереді,
Батамен ел көгереді.

Қыстың көзі қырау.

Сәуір болса күн күркірер.

Сәуір болмай, тәуір болмас.

Жаңа айдан жақсылық.

Жел дауылды шақырады,
Бұлт жауынды шақырады.

Қыстағы қар - жерге ырыс,
Жердегі ылғал – елге ырыс.

Таумен тасты су бұзар,
Ел арасын қу бұзар.

Ағаш тамырымен мықты,
Адам дос-жарымен мықты.

Су жетпейін демейді, жар жеткізбейді,
Ер жетпейін демейді, мал жеткізбейді.

Жазғытұрым жел
жардай атанды жығар.

Қаз келсе, жаз келер,
Қарға келсе қатқақ келер.

Жазғытұрымғы жел жардай атанды жығар.

Жаздың бір күні, қыстың мың күні.

Нөсер алдында найзағай ойнайды.

Жаңбыр бір жауса,
Терек екі жуады.

Күркіреген бұлттың жаңбыры аз.

Таулы жер бұлақсыз болмас,
Сулы жер құрақсыз болмас.

Туған ай, тураған етпен тең.

Қаз келсе, жаз келер,
Қарға келсе, қатқақ келер.

Су аққан жерінен айнымас.

Сәуір болмай, тәуір болмас.

Үркерлі айдың бәрі қыс.

Қыстың көзі қырау.

Шағала келмей жаз болмас.
Шаңқан келмей, боз болмас.

Жел түбі азық, жекен түбі қазық.

Сәуір болса, күн күркірер,
Күн күркіресе, көп дүркірер.

Мәуесі бардың әуесі бар.

Қараша қауыс, кәрі-құртанды тауыс.

Әрнәрсе уақытымен қызықты.

Тауына қарай тоғайы,
Шошқасына қарай торайы.

Cу басынан буылады.

Тау кезеңсіз болмас, 
Өлке өзенсіз болмас.

Көлдің көркі құрақ,
Таудың көркі бұлақ.

Жаз сайға қонба,
Қыс қырға қонба.

Сүмбіле туса су суыр.

От арық, су семіз.

Жаңа айдан жақсылық.

Тоқты тоймас,
Шөміш кеппес.

Алпыс күн тасыған су,
Алты күнде қайтар.

Таң атпайын десе, 
Күн қоймайды.

Мақал-мәтелдер: Әзіл-қалжың

Арыстанның ойынынан түлкінің мойыны үзіледі.

Атпен ойнаған тайдың жілігі сынады.

Тентекке тіл жаңғырады.

Ойнаған бота от басар.

Кәрі түйе ойнақтаса жұт болар.

Тентек - жұртқа тентек, өзіңе мақұл.

Бір аяқ қымыздың екі аяқ желігі бар.

Өлейін деген тышқан мысықтың құйрығымен ойнайды.

Елде бір тентек жүрмей ме.

Әзілдің алысқа бармағаны жақсы.

Тентектің есі-дерті - бұзу,
Текенің есі-дерті - сүзу.

Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.

Екі тентек елге сыймас.

Бір теңге беріп жырлатып,
Мың теңге беріп қойдыра алмай.

Шоқысқыш қоразға шыр бітпес.

Тентекті тентек десең, бөркі қазандай болады.

Мысыққа ойын керек,
Тышқанға өлім керек.

Жасыңда қылжың болсаң,
Өскенде мылжың боларсың.

Ойыннан от шығар.