Кожожаш тууралуу уламыш

«Текшерилди»

ОББ:________А.Качикеев 8-класс Кыргыз тили

«_____»_______________

Сабактын темасы: Тексттеги абзац жана микротеманын колдонулушу

Колдонулуучу методдор: Топтордо иштоо, текст менен иштоо

Колдонулуучу калыптандыруучу баалоонун техникалары: «Эмне учун?»

суроолорун беруу.

Жабдуулар: макалдар, таблицалар

Сабактын максаттары	Корсоткучтор
1.Окуучулар тексттеги абзац жана микротеманын колдонулушу боюнча маалымат алышат. Оз алдынча текст тузо алышат жана аны талкуулашат.	* Тексттеги абзац жана микротеманын айырмасын ажырата билишсе. * Суйломдордун бири-биринен ажыратып, ордун так аныкташса .
2. Суйлом тузуу менен оз ойлорун далилдешет. Пунктуациялык белгилерин аныкташат.	* Ар кандай темадагы текстти тузо алышса. Пунктуациялык белгилерин так аныкташса. Оз ойлорун так айтышса.
3.Туулган жердин кооздугуна суктануу менен, жаратылышты сактоо, сыйлоого конугушот.	* Туулган жердин сулуулугун суйлом аркылуу айта алышып,мисал келтиришсе.

Сабактын журушу:

Уюштуруу учуру (2 мин) Учурашуу оюнун откоруу убактысы (5 мин) Бир нече мунотто эле бардык окуучуларга жакшы маанай тартууланат.

Мугалимдин тушундурмосу Ар бир баарлашуу учурашуудан башталат. Учурашуу биздин башка адамдарга болгон мамилебизди корсотот. Ал аз создонтурса да, коп нерсени билдирет. Учурашуу оюну – окуучуларды бири-бирине жакшы маанай каалоону активдештирууго оболго тузот. (ички мотивация)

Окуучулар оз ойлору менен саламдашуунун турлорун ойлоп чыгарышат жана жакшы каалоо каалашат.

Ар бир созду кол чабуу менен коштошот.

Класстагы окуучуларды торт топко болом.

1-топ: «Ак калпак» «Ак калпак – ата сыймыгы»

2-топ: «Боз уй» «Боз уй – кочмон рухунун туу чокусу»

3-топ: «Коокор» « Коокор – улутубуздун сыймыгы»

Ар бир топ бирден макал айтышып, оз тобунун атын коргошот.

Жаны тема: -Жазуудагы сол башындагы кемтик же эки кемтик саптардын аралыгындагы текст абзац деп аталат. Тексттеги абзац мурдагы ойдун буткондугун,жаны ойдун башталгандыгын билдирет. Абзацтын башталышы менен айтайын деген ой андан ары терендейт.

Ал эми микротема болсо-тексттин мазмунунун бир болугун билдирген деталы,курулуш материалы. Оз кезегинде бир абзац маанилик, грамматикалык жана структуралык жактан байланышкан, жалпы негизги темага жооп берген бир нече микротемалар болушу мумкун.

1-конугуу. Текстти абзацка ажыраткыла. Кайсы абзац суйломдун уланма байланышында тузулгондугун айтып бергиле, анын микротема менен байланышын аныктагыла.

2-конугуу. Текстти абзацка ажыратып, кочуруп жазгыла. Суйломдордун арасына тыныш белгилерди койгула. Тексттин атын атагыла.

3-конугуу. Абзацка конул бургула. Абзац менен микротеманын аралыгы кандай? Абзацтын уоломун аныктап айтып бергиле. Тыныш белгилери кандайча коюлган?

Сабакты бышыктоо:

1. Абзац деп эмнени айтабыз?

2. Микротема деген кандай болот,абзацтан айырмасы барбы?

3. Абзац менен микротеманын айырмасын айтып бергиле?

Уйго тапшырма: текст тузуу Окуучулардын оздорунун билимдерин бири-бирине баалатуу.

«Текшерилди»

ОББ:________А.Качикеев 11-класс Кыргыз тили

«_____»_______________

Сабактын темасы: Ундуу жана унсуз тыбыштардын бир соз ичинде алга,артка карай ээрчип ундошуусу жана озгоруусу.

Колдонулуучу методдор: Топтордо иштоо, текст менен иштоо

Колдонулуучу калыптандыруучу баалоонун техникалары: «Эмне учун?» суроолорун беруу.

Жабдуулар: макалдар, таблицалар

1.Маалымат компетенттуулугу:-мугалимдин жетекчилиги менен мурдагы отулгон темаларды кайталап,жаны отуло турган тема боюнча толук маалымат алат,маанисин тушундурот

2. Социялдык-коммуникативдик:-текст менен иштоодо суйломдон ундуу жана унсуз тыбыштарды таба алышат жана алардын бир соз ичинде алга, артка карай ээрчип ундошуусун жана озгоруусун далилдешет.

3.Озун-озу башкаруу,койгой чечуу:-мугалим тарабынан берилген тапшырмалардан оз учурунда далилдешип, суйломдон ээлеген ордун аныктай алышат,талдашат.

Предметтик:ар кандай тексттерди которуу менен аткаруу чеберчилигин корсотот.

Тиби:Жаны теманы оздоштуруу

Туру:суйлошуу,баарлашуу

Окутуу ыкмасы:оз алдынча,изденуу

Ресурсу:окуу китеби

Баалоо системасы:жекече

Негизги тушунук:Ундуу жана унсуз тыбыштардын бир соз ичинде алга,артка карай ээрчип ундошуусу жана озгоруусу.

Ундуулордун бир соз ичинде алга,артка карай окшошуп озгоруусу кобунчо унгуга же жалпы эле созго мучо улаганда ишке ашкандыгын тилдик далилдер корсотуп турат.

Ал эми унсуздордун бир соз ичинде алга же артка карай окшошуп озгоруусу да улануучу мучонун алдындагы тыбыштарга байланыштуу экендигин билебиз. Андай озгоруулор кобунчо мучонун алдындагы тыбыштардын каткалан же жумшак экендигин (топ+нын=топтун, жай+нын=жайдын) ошондой эле н,з,ч тыбыштары озунон кийин келген айрым тыбыштардын таасиринде озгоргондугун билебиз.

Ундуулордун бир соз ичинде ээрчишуусу кобунчо акыркы ундууго карата ага уланган мучолордун ундуу тыбышынын ээрчишуусу аркылуу ундошуп озгорот.

1-конугуу. Томонку берилген текстти окуп, андагы ундуулордун ээрчишуусун корсоткуло да, алардын кайсылары тил куусуно, кайсылары эрин куусуно байланыштуу ээрчишкенин, кандай озгоруулорго учураганын же окшошуп кеткенин айтып бергиле.

2-конугуу. Мына бул создорго ылайыктуу мучолорду улап, н,з,ч,к,п, тыбыштарынын алга же артка карай ээрчишип озгорууго учураганын корсотуп бергиле.

М: жээк=жээги озгорушу

Сабакты бышыктоо:

1. Ундуулордун бир соз ичинде алга,артка карай окшошуп ундошуп озгоруусу деген эмне?

2. Кыргыз тилинде канча ундуу жана унсуз тыбыштар бар?

3. Ундуу жана унсуз тыбыштарды кантип ажырата алабыз?

Уйго тапшырма: фонетикалык талдоо

Баалоо

«Текшерилди»

ОББ:________А.Качикеев 9-класс Кыргыз тили

«_____»_______________

Сабактын темасы: Текст,анын муноздуу белгилери

Сабактын максаты:

Билим беруучулук	Онуктуруучулук	Тарбия беруучулук
Окуучулардын оз оюнсуйломдор аркылуу баяндап бере алышына жетишишет жана текст тузо алышат.Суйломдор аркылуу окуучулардын окуу материалын терен тушунууго конуктурот жана алардын шык-жондомдуулугун онуктурот. Окуучулар ар бир созду орду менен пайдаланууга, суйломдорду синтаксистик жактан туура тузууго машыгышат.	Текст тузуудо окуучулардын кабыл алуусун,текстти андап тушунуусун, ой жугуртуусун жана стилин калыптанышат. Оз алдынчалыгын арттырышат. Соз байлыгын оз алдынча остурууну алдын алышат. Орфографиялык жана пунктуациялык жактан сабаттуулугун жогорулатышат. Адамдын жакшы сапаттарын даназалай алышат.	Окуучуларды сабаттуу, маданияттуу кеп адебине ээ кылууда тилдин фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик, фразеологиялык, пунктуациялык бардык каражат тарды пайдалануу менен адабий тилде эркин баяндоо жургузуу менен тилибиздин тактыгын, улуулугун даназалай билууго жана акылдуу болууга тарбия алышат.

Корсоткучтор: Жогорудагы максаттарга жетти дейбиз,эгерде

Отулгон теманын ишин талаптагыдай аткарышса. Оз ара кенири суйлом тузушуп, аны талдай алышса.

Кетирилген каталарын окуучулар оздору талдай, ондой билишсе, логикалык ойлоолорун жогорулата алышса.

Акылдуу болуу менен жашоодо жакшы ийгиликтерге жетерин сезишсе.

Сабактын тиби:окуучулардын билим, билгичтик, кондумдорун каттоо сабагы.

Сабактын туру: стандарттык эмес

Сабактын ыкмасы: оз алдынча иштоо, айтып беруу, текшеруу жана баалоо

Сабакта колдонуучу каражаттар: таблица

Сабактын журушу: Уюштуруу. Тапшырма суроо. Жаны темага оболго:

Текст деп эмнени айтабыз? Каалаган создорду бириктирип, текст тузсок болобу? Суйлом деген эмне? Аралаш суйлом текст боло алабы? Суйломдор бири-бири менен кантип байланышат?

Тексттеги суйломдор оз ара байланышып турат. Мурунку суйломдордогу колдонулган кээ бир создор кийинки суйломдордо кайталана берет. Ошол кайталоону жоюу учун ал создордун ордуна ат атоочторду, анын синономдерин пайдаланышат.

Кеп оозеки жана жазуу формасында болот. Кептин оозеки формасы эки адамдын оз ара суйлошуусу (диалог) жана монолог турундо да жургузулсо, анын жазуу формасы текст аркылуу ишке ашат. Демек, текст-тил каражаттарынын негизинде жазуу аркылуу иштелип чыккан кеп чыгармачылыгынын натыйжасы.

Демек, тексттин муноздуу белгилери катары:

А) экиден кем эмес суйлом аркылуу уюшуларын;

Б) андагы суйломдордун стилдин бир туруно муноздуулугун;

В) тексттин тутумундагы суйломдор озулорунун берген маанилери боюнча тыгыз байланышта болуп, биринин маанисин экинчиси толуктоо, тактоо, улантуу, жыйынтыктоо аркылуу мазмундук-тематикалык жактан бир теманын айланасына топтоштурулушун;

Г) грамматикалык тузулушу боюнча оз ара тыгыз байланышта болушун эсептоого болот.

1-конугуу. Тексттерди окуп чыгып, 1,2-тексттерге ат койгула. Тексттке муноздуу белгилери боюнча талдоо жургузгуло. Тексттер кептин кайсы турлоруно кирери боюнча аныктап, аларды ар биринин муноздуу белгилерине карата далилдегиле.

2-конугуу. Томонку пункттардагы суйомдордун топтомдорун жана суйломду текст катары эсептоого болобу? Алардын ичинен кайсылары текст,кайсылары тексттин талабына жооп бербейт? Озунордун коз карашынарды текстке муноздуу белгилердин негизинде далилдегиле.

3-конугуу. Суйломдорду маани жагынан тизмектештирип, текстти кайра тузгуло. Текстке тематикалык биримдигине жана стилдик катышына карата талдоо жургузгуло. Тексттин атын атагыла.

Сабакты бышыктоо: Текст деген эмне? Кандай суйломдор текст боло алат? Алар бири –бири менен кандай байланышта болушат? Каалаган суйломдорду текст деп атоого болобу?

Уйго тапшырма: 4-конугуу

Баалоо

«Текшерилди»

ОББ:________А.Качикеев 8-класс Кыргыз тили

5-сентябрь 2018-ж (3 саат)

Сабактын темасы: Кыргыз адабий тили

Сабактын максаты:

Билим беруучулук	Онуктуруучулук	Тарбия беруучулук
Окуучулардын оз оюнсуйломдор аркылуу баяндап бере алышына жетишишет жана текст тузо алышат.Суйломдор аркылуу окуучулардын окуу материалын терен тушунууго конуктурот жана алардын шык-жондомдуулугун онуктурот. Окуучулар ар бир созду орду менен пайдаланууга, суйломдорду синтаксистик жактан туура тузууго машыгышат.	Текст тузуудо окуучулардын кабыл алуусун,текстти андап тушунуусун, ой жугуртуусун жана стилин калыптанышат. Оз алдынчалыгын арттырышат. Соз байлыгын оз алдынча остурууну алдын алышат. Орфографиялык жана пунктуациялык жактан сабаттуулугун жогорулатышат. Адамдын жакшы сапаттарын даназалай алышат.	Окуучуларды сабаттуу, маданияттуу кеп адебине ээ кылууда тилдин фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик, фразеологиялык, пунктуациялык бардык каражат тарды пайдалануу менен адабий тилде эркин баяндоо жургузуу менен тилибиздин тактыгын, улуулугун даназалай билууго жана акылдуу болууга тарбия алышат.

Корсоткучтор: Жогорудагы максаттарга жетти дейбиз,эгерде

Отулгон теманын ишин талаптагыдай аткарышса. Оз ара кенири суйлом тузушуп, аны талдай алышса.

Кетирилген каталарын окуучулар оздору талдай, ондой билишсе, логикалык ойлоолорун жогорулата алышса.

Акылдуу болуу менен жашоодо жакшы ийгиликтерге жетерин сезишсе.

Сабактын тиби:окуучулардын билим, билгичтик, кондумдорун каттоо сабагы.

Сабактын туру: стандарттык эмес

Сабактын ыкмасы: оз алдынча иштоо, айтып беруу, текшеруу жана баалоо

Сабакта колдонуучу каражаттар: таблица

Сабактын журушу: Уюштуруу. Тапшырма суроо. Жаны темага оболго:

Кыргыз тилибизди кантип оркундотобуз?

Келечектеги максатын кандай?

Адабий тилибиздин дталектилик базасы бардык жергиликтуу диалектилердин башын кошуп турат. Анткени адабий тилге негиз болгон фонетикалык система, граматикалык тузулуш жана негизги создук фонд кыргыз тилинин бардык диалектилеринде бар, баарына орток, жалпы кыргыз тилине муноздуу. Ошондуктан адабий тил бардык диалектилердеги суйлоочу адамдар учун бирдей тушунукко ээ болуп турат. Демек, кыргыз адабий тили жергиликтуу диалеатилердин негизинде тузулуп, озунун пайда болушунун алагчкы мезгилинен тартып эле алардын лексикалык байлыктарынын кенири пайдалануу жана озуно синируу менен онуго баштады. Биздин адабий тилибиз – ото жаш тил. Ошондуктан анын алдында онугуунун ички жана тышкы булактарын ар тараптан кенири пайдалануунун мумкунчулуктору турат. Ал эми онугуунун ички буланынын эн негизги салаасы – жергиликтуу диалектилер. Бул туурасында профессор Б. М. Юнусалиев: «Диалектилик лексика – осуп келаткан адабий тил учун тугонгус булактардын бири», - деп эн таамай айткан. Демек, жергиликтуу диалектилердин негизинде калыптанган, нормага салынган адабий тил, айрыкча анын лексикалык фондусу жергиликтуу диалектилердин эсебинен байыйт. Озгочо туштук диалектилериндеги пахтачылык менен багбанчылыкка, бакчачылыка байланышкан коптогон создор, терминдер бугунку кундо адабий тилибиздин нормативдуу айланды, Айталы, гозо, гозопая, чигит, жоок, шалы, шыйпан, пилла, шапата, пешкары, пешайбан, разажуп, чарпая, гулчамбар ж. б. сыяктуу жана ушуга окшкогон айыл чарбасынын тармактарына тиешелуу коптогон создор адабий тилибиздин лексикасынан туруктуу орун алды. Жергиликтуу диалектилердеги создор мындан ары да жалпы элдик тилдин составдык бир болугу катары адабий тилдин создук фондусун онутуруунун бирден - бир негизги базасы болуп кызмат аткармакчы.

Сабакты бышыктоо:

1. Жалпы элдик тил деген эмне жана ал кандай курамдык болуктордон турат?

2. «Адабий тил» жана «жергиликтуу тил» деген терминдик атоолорго кандайча тушуносунор?

3. Адабий тил кандай шарттардын негизинде пайда болот жана кыргыз адабий тили качан пайда болгон?

4. Азыркы кыргыз адабий тилибиздин коомдук, маданий жана саясий кызматтары кайсылар?

5. Эмне учун адабий тил бардык диалектилерде суйлоочу адамдар учун бирдей тушунукко ээ?

6. Жергиликтуу диалектилер-кыргыз адабий тилинин создук фондусунун онугушундогу негизги булак дегенге кандай тушуносун?

Уйго тапшырма: «Мен сыймыктанган инсан» деген темада эссе жазып келуу

Баалоо

ОББ:________А.Качикеев 9-класс Кыргыз адабияты

5-сентябрь 2018-ж (3 саат)

Сабактын темасы: Кыргыз адабий тили

Сабактын максаты:

Билим беруучулук	Онуктуруучулук	Тарбия беруучулук
Окуучулардын оз ойлорун эркин суйлоого жетишишет. Окуучулар ар бир созду орду менен пайдаланууга, суйломдорду синтаксистик жактан туура тузууго машыгышат. Маданияттуу суйлоого аракет жасашат.	Оз алдынчалыгын арттырышат. Соз байлыгын оз алдынча остурууну алдын алышат. Орфографиялык жана пунктуациялык жактан сабаттуулугун жогорулатышат. Адамдын жакшы сапаттарын даназалай алышат.	Окуучуларды сабаттуу, маданияттуу кеп адебине ээ кылууда тилдин фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик, фразеологиялык, пунктуациялык бардык каражат тарды пайдалануу менен адабий тилде эркин баяндоо жургузуу менен тилибиздин тактыгын, улуулугун даназалай билууго жана акылдуу болууга тарбия алышат.

Корсоткучтор: Жогорудагы максаттарга жетти дейбиз,эгерде

Отулгон теманын ишин талаптагыдай аткарышса. Оз ара кенири суйлошушуп, аны талдай алышса.

Кетирилген каталарын окуучулар оздору талдай, ондой билишсе, логикалык ойлоолорун жогорулата алышса.

Акылдуу болуу менен жашоодо жакшы ийгиликтерге жетерин сезишсе.

Сабактын тиби:окуучулардын билим, билгичтик, кондумдорун каттоо сабагы.

Сабактын туру: стандарттык эмес

Сабактын ыкмасы: оз алдынча иштоо, айтып беруу, текшеруу жана баалоо

Сабакта колдонуучу каражаттар: таблица

Сабактын журушу: Уюштуруу. Тапшырма суроо. Жаны темага оболго:

1. Корком адабият эмнени окутат?

2. Адабият сабагынан эмнелерди уйроносунор?

3. Кыргыз тили менен адабияттын айырмасы эмнеде?

4. Бугунку кундогу адабият китеби кандай негизде жазылса деп ойлойсунар?

Корком адабият-искусствонун бир тармагы. Искуство деген кенири маанидеги тушунук. Анын ар кыл турлору бар. Искусствонун кандай гана туру болбосун, анда айтайын деген ой (идея) образ аркылуу берилет. Бул искусствонун ар кандай туруно ортоктош муноздуу белги. Демек, искусство чыгыармаларында окуялар менен корунуштор жалпылаштырылат, адам муноздору типтештирилет. Ачыгыраак айтканда, биз билип-коруп жургон кадыресе эле адамдар жазуучу, суротчу, композитордун кыялында, чыгармачыл онорканасында корком образ болуп кайрадан жаралат. Ал образдар он-терс, жакшы-жаман кыял жоруктары менен корсотулууго тийиш. Искусство онорунун ар биринин озунчо туюнтуу «тили» бар. Музыканын тили жети гаммадан турган дабыштар, суроттуку (живопис) –боёк, кинонуку – фотосуроттор, адабияттыкы – соз. Мына ушул онуттон Гапар Айтиевдин «Ысык – Колдун корунушу» деген суротун элестетип королу. Андагы кол элесинин ажайып корку, суйкайган сулуулугу коз алдындан таптакыр кетпей, анын шарпылдаган добушу угулуп тургансыйт. Ушул эле корунушту акын - жазуучу соз менен суроттойт. А. Осмоновдун Ысык – Кол жонундогу ырлары буга ачык мисал боло алат.

Адабияттын предмети – адам жана анын турмушу. Биок корком чыгарма коп тармактуу адам турмушун кургак тизмелоо менен чектелбейт, тескерисинче, анын корком каражаттар аркылуу элестуу, экспресивдуу чагылдырыат. Жашоодогу жакшылык менен жамандык, олум менен омур, суйуу менен жек коруу сыяктуу бой тирешкен карама – каршылыктарды айра билууго, асылдыкты баалоого ундойот. Байыртадан бери эле соз онорундо адам турмушу баяндалып, ошондон бери адам концециясы негизги орунду ээлеп келет, бирок корком чыгармада жалан эле адам жонундо да соз болот. Ал корунуштор кеийипкерлердин мунозун ачуучу каражат катары кенири пайдаланылат.

Сабакты бышыктоо:

1. Корком адабияттын негизги болуктору эмнеде?

2. Илим,искуство,адабият-учоонун жакындыгы жана озгочолуктору?

3. Озынор корком чыгарма жазып, салыштырып коргуло?

Баалоо

ОББ:________А.Качикеев 11-класс Кыргыз тили

5-сентябрь 2018-ж (3 саат)

Сабактын темасы: Кыргыз адабий тилинин онугуусу жана калыптануусу

Сабактын максаты:

Билим беруучулук	Онуктуруучулук	Тарбия беруучулук
Окуучулардын оз ойлорун эркин суйлоого жетишишет. Окуучулар ар бир созду орду менен пайдаланууга, суйломдорду синтаксистик жактан туура тузууго машыгышат. Маданияттуу суйлоого аракет жасашат.	Оз алдынчалыгын арттырышат. Соз байлыгын оз алдынча остурууну алдын алышат. Орфографиялык жана пунктуациялык жактан сабаттуулугун жогорулатышат. Адамдын жакшы сапаттарын даназалай алышат.	Окуучуларды сабаттуу, маданияттуу кеп адебине ээ кылууда тилдин фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик, фразеологиялык, пунктуациялык бардык каражат тарды пайдалануу менен адабий тилде эркин баяндоо жургузуу менен тилибиздин тактыгын, улуулугун даназалай билууго жана акылдуу болууга тарбия алышат.

Корсоткучтор: Жогорудагы максаттарга жетти дейбиз,эгерде

Отулгон теманын ишин талаптагыдай аткарышса. Оз ара кенири суйлошушуп, аны талдай алышса.

Кетирилген каталарын окуучулар оздору талдай, ондой билишсе, логикалык ойлоолорун жогорулата алышса.

Акылдуу болуу менен жашоодо жакшы ийгиликтерге жетерин сезишсе.

Сабактын тиби:окуучулардын билим, билгичтик, кондумдорун каттоо сабагы.

Сабактын туру: стандарттык эмес

Сабактын ыкмасы: оз алдынча иштоо, айтып беруу, текшеруу жана баалоо

Сабакта колдонуучу каражаттар: таблица

Сабактын журушу: Уюштуруу. Тапшырма суроо. Жаны темага оболго:

Адабий тилибиздин диталектилик базасы бардык жергиликтуу диалектилердин башын кошуп турат. Анткени адабий тилге негиз болгон фонетикалык система, граматикалык тузулуш жана негизги создук фонд кыргыз тилинин бардык диалектилеринде бар, баарына орток, жалпы кыргыз тилине муноздуу. Ошондуктан адабий тил бардык диалектилердеги суйлоочу адамдар учун бирдей тушунукко ээ болуп турат. Демек, кыргыз адабий тили жергиликтуу диалеатилердин негизинде тузулуп, озунун пайда болушунун алагчкы мезгилинен тартып эле алардын лексикалык байлыктарынын кенири пайдалануу жана озуно синируу менен онуго баштады. Биздин адабий тилибиз – ото жаш тил. Ошондуктан анын алдында онугуунун ички жана тышкы булактарын ар тараптан кенири пайдалануунун мумкунчулуктору турат. Ал эми онугуунун ички буланынын эн негизги салаасы – жергиликтуу диалектилер. Бул туурасында профессор Б. М. Юнусалиев: «Диалектилик лексика – осуп келаткан адабий тил учун тугонгус булактардын бири», - деп эн таамай айткан. Демек, жергиликтуу диалектилердин негизинде калыптанган, нормага салынган адабий тил, айрыкча анын лексикалык фондусу жергиликтуу диалектилердин эсебинен байыйт. Озгочо туштук диалектилериндеги пахтачылык менен багбанчылыкка, бакчачылыка байланышкан коптогон создор, терминдер бугунку кундо адабий тилибиздин нормативдуу айланды, Айталы, гозо, гозопая, чигит, жоок, шалы, шыйпан, пилла, шапата, пешкары, пешайбан, разажуп, чарпая, гулчамбар ж. б. сыяктуу жана ушуга окшкогон айыл чарбасынын тармактарына тиешелуу коптогон создор адабий тилибиздин лексикасынан туруктуу орун алды. Жергиликтуу диалектилердеги создор мындан ары да жалпы элдик тилдин составдык бир болугу катары адабий тилдин создук фондусун онутуруунун бирден - бир негизги базасы болуп кызмат аткармакчы.

Сабакты бышыктоо:

1. Жалпы элдик тил деген эмне жана ал кандай курамдык болуктордон турат?

2. «Адабий тил» жана «жергиликтуу тил» деген терминдик атоолорго кандайча тушуносунор?

3. Адабий тил кандай шарттардын негизинде пайда болот жана кыргыз адабий тили качан пайда болгон?

4. Азыркы кыргыз адабий тилибиздин коомдук, маданий жана саясий кызматтары кайсылар?

5. Эмне учун адабий тил бардык диалектилерде суйлоочу адамдар учун бирдей тушунукко ээ?

6. Жергиликтуу диалектилер-кыргыз адабий тилинин создук фондусунун онугушундогу негизги булак дегенге кандай тушуносун?

Уйго тапшырма: «Мен сыймыктанган инсан» деген темада эссе жазып келуу

Баалоо

«Бекитемин»

ОББ:________А.Качикеев 9-класс Кыргыз адабияты

6-сентябрь 2018-ж (2 саат)

Сабактын темасы: Кыргыз адабий тили

Сабактын максаты:

Билим беруучулук	Онуктуруучулук	Тарбия беруучулук
Окуучулардын оз ойлорун эркин суйлоого жетишишет. Окуучулар ар бир созду орду менен пайдаланууга, суйломдорду синтаксистик жактан туура тузууго машыгышат. Маданияттуу суйлоого аракет жасашат.	Оз алдынчалыгын арттырышат. Соз байлыгын оз алдынча остурууну алдын алышат. Орфографиялык жана пунктуациялык жактан сабаттуулугун жогорулатышат. Адамдын жакшы сапаттарын даназалай алышат.	Окуучуларды сабаттуу, маданияттуу кеп адебине ээ кылууда тилдин фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик, фразеологиялык, пунктуациялык бардык каражат тарды пайдалануу менен адабий тилде эркин баяндоо жургузуу менен тилибиздин тактыгын, улуулугун даназалай билууго жана акылдуу болууга тарбия алышат.

Корсоткучтор: Жогорудагы максаттарга жетти дейбиз,эгерде

Отулгон теманын ишин талаптагыдай аткарышса. Оз ара кенири суйлошушуп, аны талдай алышса.

Кетирилген каталарын окуучулар оздору талдай, ондой билишсе, логикалык ойлоолорун жогорулата алышса.

Акылдуу болуу менен жашоодо жакшы ийгиликтерге жетерин сезишсе.

Сабактын тиби:окуучулардын билим, билгичтик, кондумдорун каттоо сабагы.

Сабактын туру: стандарттык эмес

Сабактын ыкмасы: оз алдынча иштоо, айтып беруу, текшеруу жана баалоо

Сабакта колдонуучу каражаттар: таблица

Сабактын журушу: Уюштуруу. Тапшырма суроо. Жаны темага оболго:

Кытайдын тарыхый чыгармаларында кыргыздар жонундогу биринчи маалымат б. з. ч. 201 – жылдан башталат. Анда «…баатыр тенир кут… кийин тундуктогу ангиз, чушур, толос, кыргыз… элдерин бой сундурду», («кыргыздар», 4 китеп, «Кыргызстан», Бишкек, 1997, 92-б)- деп жазылган. Мындагы «баатыр тенир кут» тарыхта Маодун деген ат менен белгилуу. Ал гундардын б. з. ч. 209-жылы такка отурган башчысы. Маодун батыштан 26 мамлекетти баш ийдирип, тундуктон кыргыз сыяктуу бир катар элдерди б. з. ч. 201- жылы багындырып алган. Андан сон б. з. ч. 99- жылдан кийин кыргыздар жонундо кайра соз уланат. Ли Лин – кытай кол башчысы, ал беш мин жоо жоокерди баштап гундардын 80 мин аскери менен 8 кун кармашып каршылашын, он минден ашуун жоокерин катардан чыгарат. Бирок кучтун тен эместигинен жана азык тулуктун тугонгондугунон Ли Лин гундарга багынып берген. Анын колго тушуп бергенин уккан кытай бийлиги Ли Линдин уй – булосун бут мууздатып салган А гундардын тенир куту (падышасы) бул кол башчыга башкача сый мамиле жасаган, Ли Линге оз кызын колукту кылып берген жана ага хан мансабын ыйгарып, кыргыз аймагын башкарткан. Гундар менен бирдикте Ли Лин жетектеген кыргыздын атчан жоокерлерин талкалап, аларды женишке дуушар кылган. Ли Линден кийин (ал б. з. ч. 74 – жылы кайтыш болгон) кыргыздарды анын уулу башкарып калган. Гундардын б. з. ч. 56 – жылдагы оз ара бийлик талашына кыргыздар катышат. Учурдагы боло калган мумкунчулуктон пайдаланып, кыргыздар чет элдик баскынчылардын бийлигинен кутулат. Бирок бул копко созулбайт, Чжчжинин жетекчилиги мененжортуулга чыккан гун аскерлери б. з. ч. 49 – жылы кыргыздарды талкалайт да, анан Кангай, Турпан аймактарынан жер ооду кылып кочуруп жиберет (бул маалыматтарды «Манас» эпосун уйронуудо эске ал). Озунун жоокерлерин кыргыздар менен толуктаган Шануй Чжичжи Минсууну, Эне сай боюндагы элди озуно баш ийдирген. Ошентип, ушул кезден кыргыздар Борбордук азиядан жаны мекени Энесайга журт которо баштайт. Гундарды кытай аскери б. з. ч. 36 – таш талканын чыгара талкалайт жана Чжичжи олтурулот. Энесайга журт которуп келгенден кийинки 1 – 5 кылымдардагы кыргыздар жонундо тарыхый жазмаларда эч нерсе айтылбайт. Бирок Таш маданиятына тиешелуу археологиялык изилдоодон алынган маалыматтар ошол тарыхый жазмалар калтырып кеткен боштукту аздыр – коптур толуктап, кыйыр турдо тарыхый даректерди тартуулайт. Ошентип, бул мезгилде европеоид рассасындагы угор, самодий тилдеринде суйлогон калк турктошуп, кыргыздашып кеткенин коробуз. Демек, кыргыздар оздоруно болок элдерди да синирип алган.

Сабакты бышыктоо:

1. Академик В.В.Бартольд «Кыргыздар.Тарыхий очерк» эмгегинде эмнелер жонундо баяндаган?

2. Ли Лин ким болгон жана анын уй-булосун ким жазалаган,эмне учун?

3. Кыргыз эли б.з.ч. канчанчы жылы пайда болгон?

4. Маодун деген ким болгон, кайсы элдерди багындырган?

Уйго тапшырма: Окуп келууБаалоо.

«Текшерилди» Кыргыз адабияты 9-класс

ОББ:_______А.Качикеев

6-сентябрь 2018-жыл (2 саат)

Сабактын темасы: Касым Тыныстанов омуру чыгармачылык жолу

Сабактын максаты: 
А) Билим берүүчүлүк: Касым Тыныстановдун омуру жана чыгармачылык жолу менен таанышышат жана анын чыгармаларын эске салышат.

Б)Өнүктүрүүчүлүк: Оз ойлорун кенири айтышат жана асыл сапаттарды

сактоону уйронушот.
В)Тарбия берүүчүлүк: Адамдын асыл сапаттарын ыйык тутууга жана адамдын абийринин кетирген кемчилигин кечирбестигин тушунуу менен турмушта туура колдоно билууго тарбия алышат.

Корсоткучтор:

• Эгерде чыгарманын озогун ачып беришсе,

• Оз ойлорун кенири айта алышса,

• Адамдык асыл сапттарды сактай билууну уйронушсо,

• Жакшы сапаттарды турмушта колдоно билишсе,

• Турмушка туура багыт алышса.

Сабактын тиби:  Баяндоо сабагы
Колдонулган усул: алган билимдерин терендетуу
Сабактын жабдылышы: учкул создор.

Сабактын жүрүшү: Уюштуруу

Оо, кутман эл сурашалы амандык,

Бир бололу, алыс болсун жамандык.

Бугункудой жакшы кундун барында

Бири-бирибизге жакшылыкты арнайык.

- Кутман кунунор менен, балдар! (Бири-бирине жакшы каалоо айтышат)

Ал Ысык – Кол районундагы чырпыкты айылында 1901 – жылдын 10 – сентябрында дуйного келген. Ата – энесинин тек жайы, турмуш абалы туурасында так маалымат жок. Касым жети жашка чыкканда эле атасы сабатын ачат. 1909 – 12 – жж. Чырпыктыда мусулманча окуп, андан кийин Сазановка айылындагы озбек медресесине кирет. 1914 – 16 – жж. Караколдогу орус – тузем мектебинде окуп, аздыр – коптур орус маданияты, адабияты менен таанышат. Бул мектеп Тынытановдун келечектеги бут чыгармачылык ишине табылгыс коронго болгону да талашсыз. 1916 – жылкы боштондук курошто ботон жерге качкан караламан калктын арасында Тыныстандын да уй – булосу бар эле. Бирок анын бала чакасына уркундо кимдер болгону, бул жылдарда кандайча, кантип жан багып кун коргону туурасында да маалымат жок. 1918 – жылы гана Касым эл менен бирге туулган жерге кайтат. Кандайдыр бир себеп менен киндик каны тамган Чырпыктыга келбестен кол башындагы Тепке айылындагы тайекелериникинде бир жылча байырлап, буурусун менен жер чийип, оокат кылат. Дал ушул башына тушкон зор трагедия зирек, сабаты да, зардасы да бар баланын шыгын ойготуп, журок сезимин сыртка чыгарууга туртку берип, «ревалюцяга чейин эле элдик поэзиянын салтында ырлар чыгарып, а тугул 1916 – жылкы которулушко байланыштуу кайгы – мунга ширелген оозеки дастан токуган экен…»

Садыбакас деген таякесинин жардамы менен 1919 –жылы Ташкенге келип, казак кыргыз агартуу инстутунун даярдоо болумуно алынат. Ойлоп корсо, 18 ге чыгып, далай убакытты откоруп жибериптир. Кийин акын бул жонундо:

Сулк жатууга журок жанып койбой тур,

Бура кысып заман чиркин болбой тур.

Жаш да жетти, иш да жетти иштоого,

Коз коркунчаак, коодон тайыз онбой тур.

Тупку максат чын чыгарын билемин,

Мезгил жетип кулак урбай мухитке.

Он сегиз жаш, бекер кеттин куйомун!..

Сабакты бышыктоо:

1. Касым ким болгон жана кандай уй-булодо тарбия алган?

2. Кандай чыгармаларын билесин?

3. Эмне учун аны «улутчул» дешип, кысымга алышкан, ал чечим туура болгонбу?

4. Касымды бугунку кун менен салыштырып, анын эмгектерин кандай бааласан болот?

Уйго тапшырма:Омур жолуБаалоо

«Текшерилди» Кыргыз адабияты 9-класс

ОББ:_______А.Качикеев

7-сентябрь 2018-жыл (2 саат)

Сабактын темасы: Касым Тыныстанов «Ала-Тоо»

Сабактын максаты: 
А) Билим берүүчүлүк: Касым Тыныстановдун «Ада-Тоо» ыры менен

таанышышат жана анын чыгармаларын эске салышат.

Б)Өнүктүрүүчүлүк: Оз ойлорун кенири айтышат жана

жаратылышты коздун карегиндей сактоону уйронушот.
В)Тарбия берүүчүлүк: Адамдын асыл сапаттарын ыйык тутууга жана адамдын абийринин кетирген кемчилигин кечирбестигин тушунуу менен турмушта туура колдоно билууго тарбия алышат.

Корсоткучтор:

• Эгерде чыгарманын озогун ачып беришсе,

• Оз ойлорун кенири айта алышса,

• Адамдык асыл сапттарды сактай билууну уйронушсо,

• Жакшы сапаттарды турмушта колдоно билишсе,

• Турмушка туура багыт алышса.

Сабактын тиби:  Баяндоо сабагы
Колдонулган усул: алган билимдерин терендетуу
Сабактын жабдылышы: учкул создор.

Сабактын жүрүшү: Уюштуруу

Кечиккен сон зарыгып, Булуттан жоолук оронуп,

«Унутту» деп тарынып. Ак чачын музга боёлуп.

Коргоол менен кун санап, Коз жаш менен сай – сайды,

Жургондурсун камыгып. Жуугандырсын Ала – Тоо.

Тундо жатып уектабай,

Кундузундо токтобой. Кийимсиз болсо тоноор деп,

Жолоочудан жол сурап, Жолдо болсо жаш балам.

Журууго болсун оной деп,

Каршы туруп ызгаарга.

Баламдан кабар укчу – депКуч корсотуп муз – каарга,

Санаймын эрте-кечти – деп, Туштук, тундук катышын.

Кагылбаган жаш балам. Буугандырсын Ала – Тоо.

Кандай жолго тушту деп,

Зардап ыйлап, ун салып. Жер сагынбас эс болбос,

Эл сагынбас эр болбос.

Жатка моюн сунгандай,

Башына тушпой кун салып, Эр журогу кир болбос.

Дондон тушпой эрте кеч Какпаган кирпик козунду,

Тургандырсын Ала – Тоо. Мунканып айткан созунду.

Ким унутуп келмекчи,

Айлар, жылдар отту деп, Зарыкпагын Ала – Тоо.

Кабарсыз болуп кетти деп.

Катпаган балтыр баламды, Долуланып,солкулдап,

Кимиси мерт кетти – деп. Алай-дулой толкундап.

…Жайлоого кочуп откондо, Узатып салган Ысык – Кол

Коч устунон селкиге, Зары эсимде, Ала –Тоо

Коз ымдап ото кеткенде. Мен аманмын барамын,

Чыдабай селки «ойт! Чу! Ай!» Мунозу бар баланын.

Деген кезде капчыгай, …Эн биринчи саламым,

Унун созгон чыдабай Сага арнап жазгамын.

Баары эсимде, Ала – Тоо! Жакшы саата кутуп ал,

Бул белегим, Ала – Тоо!

Кийин кандай кун болду, Коп жашадын, коп кордун,

Кимдер кочту ким конду. Ачуу татуу жеп кордун.

Неге десен боорунда, Тагдыр чапкан балтага,

Тура албадым мен ондуу. Кынк этпедин, эп кордун.

Мурун сенден коргондун, Илгерки кундор уройун,

Сен эсептеп бергендин. Жемдегендей журогум.

Чып – чыргасы коробой,Эркелетип суйлосон,

Баары эсимде, Ала – Тоо. Бул белегим, Ала – Тоо.

Каргыш шамы жанганда,Жазыксыз кан тамганда.

Таяныч издеп тырмалап,Жоолоп жолго салганда.

Сабакты бышыктоо: Топтор бири-бирине суроо беришет.

Уйго тапшырма: Ырды жатооБаалоо

«Текшерилди» Кыргыз тили 9-класс

ОББ:_______А.Качикеев

10-сентябрь 2018-жыл (5 саат)

Сабактын темасы: Текст жана анын муноздуу белгилери

Сабактын максаты:

Билим беруучулук	Онуктуруучулук	Тарбия беруучулук
Окуучулардын оз оюн текст тузуп баяндап бере алышына жетишишет.Текст аркылуу окуучулардын окуу материалын терен тушунууго конуктурот жана алардын шык-жондомдуулугун онуктурот. Окуучулар ар бир созду орду менен пайдаланууга, суйломдорду синтаксистик жактан туура тузууго машыгышат.	Мында окуучулардын кабыл алуусун,текстти андап тушунуусун, ой жугуртуусун жана стилин калыптанышат. Оз алдынчалыгын арттырышат. Соз байлыгын оз алдынча остурууну алдын алышат. Орфографиялык жана пунктуациялык жактан сабаттуулугун жогорулатышат. Адамдын жакшы сапаттарын даназалай алышат.	Окуучуларды сабаттуу, маданияттуу кеп адебине ээ кылууда тилдин фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик, фразеологиялык, пунктуациялык бардык каражат тарды пайдалануу менен адабий тилде эркин баяндоо жургузуу менен тилибиздин тактыгын, улуулугун даназалай билууго жана акылдуу болууга тарбия алышат.

Корсоткучтор: Жогорудагы максаттарга жетти дейбиз,эгерде

Текстти тузуудо ишин талаптагыдай аткарышса.

Кетирилген каталарын окуучулар оздору талдай, ондой билишсе, логикалык ойлоолорун жогорулата алышса.

Акылдуу болуу менен жашоодо жакшы ийгиликтерге жетерин сезишсе.

Сабактын тиби: окуучулардын билим, билгичтик, кондумдорун каттоо сабагы.

Сабактын туру: стандарттык эмес

Сабактын ыкмасы: оз алдынча иштоо, айтып беруу, текшеруу жана баалоо

Сабакта колдонуучу каражаттар: таблица

Сабактын журушу: Уюштуруу. Тапшырма суроо. Жаны темага оболго:

Сурот боюнча текст тузушот. Тексттке талдоо жургузушот.

Текст деп эмнени айтабыз? Каалаган создорду бириктирип, текст тузсок болобу? Суйлом деген эмне? Аралаш суйлом текст боло алабы? Суйломдор бири-бири менен кантип байланышат?

Тексттеги суйломдор оз ара байланышып турат. Мурунку суйломдордогу колдонулган кээ бир создор кийинки суйломдордо кайталана берет. Ошол кайталоону жоюу учун ал создордун ордуна ат атоочторду, анын синономдерин пайдаланышат.

Кеп оозеки жана жазуу формасында болот. Кептин оозеки формасы эки адамдын оз ара суйлошуусу (диалог) жана монолог турундо да жургузулсо, анын жазуу формасы текст аркылуу ишке ашат. Демек, текст-тил каражаттарынын негизинде жазуу аркылуу иштелип чыккан кеп чыгармачылыгынын натыйжасы.

Демек, тексттин муноздуу белгилери катары:

А) экиден кем эмес суйлом аркылуу уюшуларын;

Б) андагы суйломдордун стилдин бир туруно муноздуулугун;

В) тексттин тутумундагы суйломдор озулорунун берген маанилери боюнча тыгыз байланышта болуп, биринин маанисин экинчиси толуктоо, тактоо, улантуу, жыйынтыктоо аркылуу мазмундук-тематикалык жактан бир теманын айланасына топтоштурулушун;

Г) грамматикалык тузулушу боюнча оз ара тыгыз байланышта болушун эсептоого болот.

1-конугуу. Тексттерди окуп чыгып, 1,2-тексттерге ат койгула. Тексттке муноздуу белгилери боюнча талдоо жургузгуло. Тексттер кептин кайсы турлоруно кирери боюнча аныктап, аларды ар биринин муноздуу белгилерине карата далилдегиле.

2-конугуу. Томонку пункттардагы суйомдордун топтомдорун жана суйломду текст катары эсептоого болобу? Алардын ичинен кайсылары текст,кайсылары тексттин талабына жооп бербейт? Озунордун коз карашынарды текстке муноздуу белгилердин негизинде далилдегиле.

3-конугуу. Суйломдорду маани жагынан тизмектештирип, текстти кайра тузгуло. Текстке тематикалык биримдигине жана стилдик катышына карата талдоо жургузгуло. Тексттин атын атагыла.

Сабакты бышыктоо: Текст деген эмне? Кандай суйломдор текст боло алат? Алар бири –бири менен кандай байланышта болушат? Каалаган суйломдорду текст деп атоого болобу?

Уйго тапшырма: 4-конугуу

Баалоо

«Текшерилди»

ОББ:________А.Качикеев8-класс Кыргыз тили

11-сентябрь 2018-жыл (3 саат)

Сабактын темасы: Тексттеги суйломдордун байланышуу жолдору

Колдонулуучу методдор: Топтордо иштоо, текст менен иштоо

Колдонулуучу калыптандыруучу баалоонун техникалары: «Эмне учун?» суроолорун беруу.

Жабдуулар: макалдар, таблицалар,суроттор

1.Маалымат компетенттуулугу:-мугалимдин жетекчилиги менен мурдагы отулгон темаларды кайталап,жаны отуло турган тема боюнча толук маалымат алат,маанисин тушундурот

2. Социялдык-коммуникативдик:-текст менен иштоодо суйломдон ундуу жана унсуз тыбыштарды таба алышат жана алардын бир соз ичинде алга, артка карай ээрчип ундошуусун жана озгоруусун далилдешет.

3.Озун-озу башкаруу,койгой чечуу:-мугалим тарабынан берилген тапшырмалардан оз учурунда далилдешип, суйломдон ээлеген ордун аныктай алышат,талдашат.

Предметтик:ар кандай тексттерди которуу менен аткаруу чеберчилигин корсотот.

Тиби:Жаны теманы оздоштуруу

Туру:суйлошуу,баарлашуу

Окутуу ыкмасы:оз алдынча,изденуу

Ресурсу:окуу китеби

Баалоо системасы:жекече

Негизги тушунук: Тексттеги суйломдордун байланышуу жолдору

Татаал синтаксистик бирдиктеги суйломдор оз ара эки турдуу байланышат:

1.Уланма байланыш: Мында суйломдор лексикалык кайталоолор, синоним, антоним создордун жардамы аркасында ат атоочтор аркылуу тизмектешип,мурунку суйломдо айтылган ой кийинки суйломдо толукталып,оркундоп осот.

Байланыуунун бул турунун схемасы:

1______2-------3--------4---------ж.б.

Удаалаш байланыш: Суйломдор оз алдынча мааниге ээ болуу менен баяндоочтордун жак, сан, чак боюнча катыштык маанилери аркылуу байланышат:

-----------------------------------------1

------------------------------------------2

------------------------------------------3

------------------------------------------4

10-конугуу. Тексттерди окугула. Андагы суйломдордун байланышуу жолдорун аныктагыла. Уланма, жарыш байланыштарды схема аркылуу корсоткуло

Жерге шырдактар,гулдуу клемдер салынып,алардын устуно кара корподон жасалган колдолондор салынган. Уйдон бир аз обочороок жерде ураандар илинген,бийик кооз трибунанын мандайында жуздогон малчылар олтурушат. Чогулгандарга райкомдун катчысы чогулуш жасады.

Сириялык музыкант бат эле Москвага келет. Москвалык врачтар аны кубандырып, тез эле операция жасоону айтышат. Музыкантка операция жасалат. Ошентип, сокур музыканттын эки козу коруп калат.

11-конугуу. Коп чекиттин ордуна суйломдорду байланыштыруучу синонимдерди койгула. Суйломдор кайсы жол аркылуу байланышканын далилдегиле.

Республиканын тоолорунда арчанын тогуз туру осот, _______анын майы ар турдуу жараттарды айыктырууга колдонулат. Кийинки мезгилдерде шаарларда жана айыл-кыштактарда _____________ кобуроок отургузула баштады. ____________ тегеректеги абаны ар кандай микробдордон тазалап, жыпар жыт анкып турат.

Сабакты бышыктоо: Уланма жана жарыш байланыштардын озгочолукторун жана алардын бири-биринен айырмачылыктарын айтып бергиле.

Уйго тапшырма: 12-конугуу

Баалоо

«Текшерилди»

ОББ:________А.Качикеев9-класс Кыргыз тили

11-сентябрь 2018-жыл

Сабактын темасы: Тексттин темасы,анын кептин жана стилдин турлору менен болгон карым-катышы.

Колдонулуучу методдор: Топтордо иштоо, текст менен иштоо

Колдонулуучу калыптандыруучу баалоонун техникалары: «Эмне учун?» суроолорун беруу.

Жабдуулар: макалдар, таблицалар,суроттор

1.Маалымат компетенттуулугу:-мугалимдин жетекчилиги менен мурдагы отулгон темаларды кайталап,жаны отуло турган тема боюнча толук маалымат алат,маанисин тушундурот

2. Социялдык-коммуникативдик:-текст менен иштоодо суйломдон ундуу жана унсуз тыбыштарды таба алышат жана алардын бир соз ичинде алга, артка карай ээрчип ундошуусун жана озгоруусун далилдешет.

3.Озун-озу башкаруу,койгой чечуу:-мугалим тарабынан берилген тапшырмалардан оз учурунда далилдешип, суйломдон ээлеген ордун аныктай алышат,талдашат.

Предметтик:ар кандай тексттерди которуу менен аткаруу чеберчилигин корсотот.

Тиби:Жаны теманы оздоштуруу

Туру:суйлошуу,баарлашуу

Окутуу ыкмасы:оз алдынча,изденуу

Ресурсу:окуу китеби

Баалоо системасы:жекече

Негизги тушунук:Тексттин темасы,анын кептин жана стилдин турлору менен болгон карым-катышы.

Текстте соз болуп жаткан нерсенин аты катары ар турдуу заттар, буюмдар,жаратылыштын корунуштору, ар кандай айбандардын жана адамдардын аттары келиши мумкун. Демек, текстте айтылып жаткан ой-пикирлер ошол соз болуп жаткан нерселердин айланасында топтоштурулган болот, ошондуктан ал тексттин темасы деп аталат.

Ал эми тексттин темасынын кептин жана стилдин турлоруно карата колдонулуш мунозу озгочо болот. Тагыраак айтканда, бир гана теманы аныктаган текст кептин жана стилдин бир нечетуруно карата айтыла берет.

9-конугуу. Тексттерди окуп чыгып, 1,2-тексттерге ат койгула. Тексттке муноздуу белгилери боюнча талдоо жургузгуло. Тексттер кептин кайсы турлоруно кирери боюнча аныктап, аларды ар биринин муноздуу белгилерине карата далилдегиле.

Жерге шырдактар,гулдуу клемдер салынып,алардын устуно кара корподон жасалган колдолондор салынган. Уйдон бир аз обочороок жерде ураандар илинген,бийик кооз трибунанын мандайында жуздогон малчылар олтурушат. Чогулгандарга райкомдун катчысы чогулуш жасады.

10-конугуу. Томонку пункттардагы суйомдордун топтомдорун жана суйломду текст катары эсептоого болобу? Алардын ичинен кайсылары текст,кайсылары тексттин талабына жооп бербейт? Озунордун коз карашынарды текстке муноздуу белгилердин негизинде далилдегиле.

Комуз-музыкалуу аспап. Адатта, комуз орук, жангак, алмурут, тал,терек, карагай, арча сыяктуу момолуу жана момосуз дарактардан жасалат. Комуз чабуучу чеберлердин комуркойундо керки, бычак, ийги, ушку, турпу, огоо ондуу куралар болуш керек. Сууга кайнатып, сары суусу, чайыры чыккан жана ышталагн жыгач бек да,добуштуу да болот. Ал суйру чабылып. Жалпы узундугу болжол менен 75 см болот. Комуздун жаны-жыгач менен кыл.

11-конугуу. Суйломдорду маани жагынан тизмектештирип, текстти кайра тузгуло. Текстке тематикалык биримдигине жана стилдик катышына карата талдоо жургузгуло. Тексттин атын атагыла.

Сабакты бышыктоо: Текст деген эмне? Кандай суйломдор текст боло алат? Алар бири –бири менен кандай байланышта болушат? Каалаган суйломдорду текст деп атоого болобу?

Уйго тапшырма: 12-конугуу

Баалоо

«Текшерилди» Кыргыз адабияты 9-класс

ОББ:_______А.Качикеев

14-сентябрь 2018-жыл (2 саат)

Сабактын темасы: Сыдык Карачевдин омуру чыгармачылык жолу

Сабактын максаты: 
А) Билим берүүчүлүк: Сыдык Карачевдин омуру жана чыгармачылык жолу менен таанышышат жана анын чыгармаларын эске салышат.

Б)Өнүктүрүүчүлүк: Оз ойлорун кенири айтышат жана асыл сапаттарды

сактоону уйронушот.
В)Тарбия берүүчүлүк: Адамдын асыл сапаттарын ыйык тутууга жана адамдын абийринин кетирген кемчилигин кечирбестигин тушунуу менен турмушта туура колдоно билууго тарбия алышат.

Корсоткучтор:

• Эгерде чыгарманын озогун ачып беришсе,

• Оз ойлорун кенири айта алышса,

• Адамдык асыл сапттарды сактай билууну уйронушсо,

• Жакшы сапаттарды турмушта колдоно билишсе,

• Турмушка туура багыт алышса.

Сабактын тиби:  Баяндоо сабагы
Колдонулган усул: алган билимдерин терендетуу
Сабактын жабдылышы: учкул создор.

Сабактын жүрүшү: Уюштуруу

Оо, кутман эл сурашалы амандык,

Бир бололу, алыс болсун жамандык.

Бугункудой жакшы кундун барында

Бири-бирибизге жакшылыкты арнайык.

- Кутман кунунор менен, балдар! (Бири-бирине жакшы каалоо айтышат)

Сыдык Карачев Туп районундагы Жылуу-Булак айылында 1900-хылы жарык дуйного келген. Кээде аны 190-жылы туулган деп да журушот. Ата-теги кандай уй-булодо экендиги белгичиз. Эс тарткандан баштап, кандайдыр бир себептер менен Салих аттуу бир татар мугалимдин уй кызматчысы болуп жургон. Кара-Кол шаарында. Ошол татар мугалимдин жардамы менен шаардагы татарча жаны тартип мектебине окуйт. 1919-жылы граждандык согуш курчуп турган мезгилде жергезизде кызыл гвардия кучоп тузулгондо Сыдык ага да катталат. Бул жерде ал улуу манасчы Саякбай Каралаев, темир комузчу Адамкалый Байбатыров менен бирге машыгуулардан отот. Лепси аймагында, анан атаман Анненков башчылык кылган ак гвардиячыларга каршы согушуп, кийин Бухара эмирин кулатууга да катышкан. 1920-1922-жылдыры ташкенттеги аскер мектебинде окуп, ден соолугуна байланыштуу окуудан чыгып, Кара-Колдогу Союз кошчу уюмунда иштейт. «Эркин Тоо» жаны жарык коргондо аны атайын Ташкентке чакырышып, жооптуу катчы кылып шайлашат. Мунун да озунчо жуйоосу бар себеби Алматыдан чыкчы «Комек» газетасында 1919-жылдары аз убакытта болсо да иштеген деген маалымат бар.

«Эркин Тоо» газетасында алты жыл иштеп, 1930-жылы Оштогу «Кызыл пахтачы» газетасына жооптуу катчы болуп иштейт. Кыскасы, анын 1924-жылдыр арасындагы омуру чыгармачылык менен отот.

З.Мамытбеков С.Карачевдин биринчи ырын 1918-жылы татар тилиндеги «Шуро» газетасында жарык коргонун,адагенде жалан татар жана казак тилинде жазгандарын айтат.

1919-жылы «Комок» газетасында «Суйгонуно кошула албады», «Уйлонуудон качты», «Армандуу эки жаш» деген сыяктуу ырдары жарыкка чыккан.

Сабакты бышыктоо:

1. Сыдык кайсы жылы жарык дуйного келеген?

2. Кандай кундорду башынан откоргон?

3. Кандай жерлерде иштеген?

4. Эмне учун чыгармаларды башка тилдерде жазган?

5. Кандай чыгармалары бар?

6. Бугунку кундо анын чыгармаларын азыркы жаштар окушабы? Чыгармалары барбы,азыр?

7. Кызыл гвардияга мучо болуп, кимдер менен таанышышты?

Уйго тапшырма: окуп келуу

Баалоо

Предмет: Кыргыз адабияты

Класс: 9

Сабактын темасы:Жусуп Турусбеков “Энем” поэмасы

Сабактын максаттары

1. Когнитивдик максат:	Кутулуучу натыйжалар:
Окуучулар алгоритм тушунугуно жана алгоритмдердин касиеттери боюнча маалыматка ээ болушат. Турмуштан алынган соз турундогу алгоритмдерди тузушот.	Окуучулар алгоритм тушунугуно жана алгоритмдердин касиеттери боюнча маалыматка ээ болуусу. Турмуштан алынган соз турундогу алгоритмдерди тузо алуусу.
2.Социо-маданий (тарбиялык) максат	Кутулуучу натыйжалар:
Окуучулар топто жана жупта кызматташтыкта иштешет. Бири-бирине жардам беришет.	Алтын эрежелерди сактоосу
3. Баалоо критерийлери:	Суроолорго жооп беруусу-1 упай Жаны маалыматка ээ болуусу – 1 упай Алгоритм тузуусу – 1 упай Топто жана жупта активдуулугу – 1 упай Алтын эрежени сактоосу – 1 упай
4. Сабактын ресурстары:	ТСО, таркатма материал, көрсөтмөжана дидактикалык материал, сүйлөөчү дубалды жасалгалоо, канцтоварлар…

Сабактын этаптары ________________________________________________________________________

№	Мугалимдин ишмердүүлүгү	Окуучулардын ишмердүүлүгү
1.	Сабактын киришүү этабы: А) Жагымдуу психологиялык чөйрөнү түзүү(саламдашуу, окуучуларды алдындагы ишмердүүлүккө мотивациялоо); Б) Сабакта физикалык чөйрөнү түзүү (окуучулар менен түрдүү жумуштарды аткаруу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу,); В)Окуучуларды сабактын темасы, максаты жана милдеттери менен тааныштыруу ; Г)Алдын алаокуучулардын билимдерин жана тажрыйбаларын актуалдаштыруу ; Д) Сабактын темасына ылайык жаңы түшунүктөрдү жана терминдерди киргизүү (презентация, демонстрация жана башка)	Cабактын башталышында окуучулар бири-бирин карап жылмаюу менен комплимент айтышат. Окуучулар отулгон тема боюнча бири-бирине суроо беришет.
2.	Өтүлгөн материалды кайталоо этабы: сабакта жаңы теманы үйрөтүүнүн негизинде материалды кайталоону уюштуруу	Тесттик суроого жооп беришет.
3.	Жаңы билимди калыптандыруу этабы: Жаңы теманы үйрөнүүдө окуучуларды эки-экиден жана кичи топтордо иштөө ишмердүүлүгүн уюштуруу,материалды көрсөтүү, угуу, структуралык текстти окуу, жаңы түшүнүктөрдү бышыктоо жана машыктыруу , терминдер, лексикалык бирдик, изденип окуужанаалган маалыматты анализдөө, жаңы материалга тезис жазуу, сабакта жаңы материалды уйрөнүүдө жетишкендигинин кайтарым байланышы.	Теманы китептен окуп чыгышат же таркатма материал менен таанышышат. Алгоритм- бул коздогон максатка жетууго жана коюлган маселени чечууго арналган аракеттердин удаалаштыгы Алгоритмдин касиеттери боюнча жазылган текстти окуп чыгып теманын аягындагу суроолорго жооп беришет.
4.	Үйрөнгөн материалды бышыктоо: материалдарды жалпылаштыруу жана системалаштыруу, тема боюнча көндүмү жана тушүнүгун колдоно билүүсү,салыштыртыруу жана карама-каршы жактарын салыштыруу.практикалык жана чыгармачыл тапшырмаларды тандоо, тилди окутуунун балансын сактоо (угузуу, сүйлөө, окуу, жазуу).	А) Долбоорлоо методунун жардамында топко болунуп оз долбоорлорун тузушот. Ошондой эле долбоорун коргошот. Б) турмуштан алып кандайдыр бир даам даярдоонун алгоритмин тузушот.
5.	Сабакты жыйынтыктоо: Сабактын натыйжасын коюлган максат менен салыштыруу, кайтарым байланыш – окуучулар жетишкен натыйжаны анализдөө, «Кызыктуу болду…», «Мен билдим…», «эсте калды…» и т.д.	Бугун сабакта эмне алгандыгы жонундо БББК схемасын толтурушат.
6.	Окуучулардын жетишкендиктерин баалоо этабы: кайтарым байланышты уюштуруу,сабактын максаты жана милдетинин аткарылышы боюнча окуучуларга маалымат берүү (канчалык деңгээлде маалыматты кабыл алды, жетишкендиктер жана көйгөйлөр жөнундө), көйгөйлөрдү чечүү үчүн сунуштарды иштеп чыгуу, баалоону окууга активдештирүү катары колдонуу. жетишкен натыйжаларды белгилөө, ийгиликке жетүүнун кийинки кадамдарын аныктоо .	Упайлар эсептелип баа коюлат
7.	Үй тапшырма: өтүлгөн материалды практикада колдоно билүүсү жана терең өздөштүрүүсү үчүн өз алдынча кайталап иштөөсүнө дал келген тапшырмаларды түзүү,чыгармачыл жөндөмдөрүнүн өнүгүүсү үчүн шарт түзүү. Өз алдынча, топтордо, чыгармачыл, дифференцияланганүй тапшырмаларды түзүү жана аткарууну уюштуруу.	Алгоритм боюнча жаны маалымат таап келуу

Предмет: Информатика

Класс: 9

Сабактын темасы:Алгоритм тушунугу, алгоритмдин касиеттери

Сабактын максаттары

1. Когнитивдик максат:	Кутулуучу натыйжалар:
Окуучулар алгоритм тушунугуно жана алгоритмдердин касиеттери боюнча маалыматка ээ болушат. Турмуштан алынган соз турундогу алгоритмдерди тузушот.	Окуучулар алгоритм тушунугуно жана алгоритмдердин касиеттери боюнча маалыматка ээ болуусу. Турмуштан алынган соз турундогу алгоритмдерди тузо алуусу.
2.Социо-маданий (тарбиялык) максат	Кутулуучу натыйжалар:
Окуучулар топто жана жупта кызматташтыкта иштешет. Бири-бирине жардам беришет.	Алтын эрежелерди сактоосу
3. Баалоо критерийлери:	Суроолорго жооп беруусу-1 упай Жаны маалыматка ээ болуусу – 1 упай Алгоритм тузуусу – 1 упай Топто жана жупта активдуулугу – 1 упай Алтын эрежени сактоосу – 1 упай
4. Сабактын ресурстары:	ТСО, таркатма материал, көрсөтмөжана дидактикалык материал, сүйлөөчү дубалды жасалгалоо, канцтоварлар…

Сабактын этаптары ________________________________________________________________________________________________________________

№	Мугалимдин ишмердүүлүгү	Окуучулардын ишмердүүлүгү
1.	Сабактын киришүү этабы: А) Жагымдуу психологиялык чөйрөнү түзүү(саламдашуу, окуучуларды алдындагы ишмердүүлүккө мотивациялоо); Б) Сабакта физикалык чөйрөнү түзүү (окуучулар менен түрдүү жумуштарды аткаруу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу,); В)Окуучуларды сабактын темасы, максаты жана милдеттери менен тааныштыруу ; Г)Алдын алаокуучулардын билимдерин жана тажрыйбаларын актуалдаштыруу ; Д) Сабактын темасына ылайык жаңы түшунүктөрдү жана терминдерди киргизүү (презентация, демонстрация жана башка)	Cабактын башталышында окуучулар бири-бирин карап жылмаюу менен комплимент айтышат. Окуучулар отулгон тема боюнча бири-бирине суроо беришет.
2.	Өтүлгөн материалды кайталоо этабы: сабакта жаңы теманы үйрөтүүнүн негизинде материалды кайталоону уюштуруу	Тесттик суроого жооп беришет.
3.	Жаңы билимди калыптандыруу этабы: Жаңы теманы үйрөнүүдө окуучуларды эки-экиден жана кичи топтордо иштөө ишмердүүлүгүн уюштуруу,материалды көрсөтүү, угуу, структуралык текстти окуу, жаңы түшүнүктөрдү бышыктоо жана машыктыруу , терминдер, лексикалык бирдик, изденип окуужанаалган маалыматты анализдөө, жаңы материалга тезис жазуу, сабакта жаңы материалды уйрөнүүдө жетишкендигинин кайтарым байланышы.	Теманы китептен окуп чыгышат же таркатма материал менен таанышышат. Алгоритм- бул коздогон максатка жетууго жана коюлган маселени чечууго арналган аракеттердин удаалаштыгы Алгоритмдин касиеттери боюнча жазылган текстти окуп чыгып теманын аягындагу суроолорго жооп беришет.
4.	Үйрөнгөн материалды бышыктоо: материалдарды жалпылаштыруу жана системалаштыруу, тема боюнча көндүмү жана тушүнүгун колдоно билүүсү,салыштыртыруу жана карама-каршы жактарын салыштыруу.практикалык жана чыгармачыл тапшырмаларды тандоо, тилди окутуунун балансын сактоо (угузуу, сүйлөө, окуу, жазуу).	А) Долбоорлоо методунун жардамында топко болунуп оз долбоорлорун тузушот. Ошондой эле долбоорун коргошот. Б) турмуштан алып кандайдыр бир даам даярдоонун алгоритмин тузушот.
5.	Сабакты жыйынтыктоо: Сабактын натыйжасын коюлган максат менен салыштыруу, кайтарым байланыш – окуучулар жетишкен натыйжаны анализдөө, «Кызыктуу болду…», «Мен билдим…», «эсте калды…» и т.д.	Бугун сабакта эмне алгандыгы жонундо БББК схемасын толтурушат.
6.	Окуучулардын жетишкендиктерин баалоо этабы: кайтарым байланышты уюштуруу,сабактын максаты жана милдетинин аткарылышы боюнча окуучуларга маалымат берүү (канчалык деңгээлде маалыматты кабыл алды, жетишкендиктер жана көйгөйлөр жөнундө), көйгөйлөрдү чечүү үчүн сунуштарды иштеп чыгуу, баалоону окууга активдештирүү катары колдонуу. жетишкен натыйжаларды белгилөө, ийгиликке жетүүнун кийинки кадамдарын аныктоо .	Упайлар эсептелип баа коюлат
7.	Үй тапшырма: өтүлгөн материалды практикада колдоно билүүсү жана терең өздөштүрүүсү үчүн өз алдынча кайталап иштөөсүнө дал келген тапшырмаларды түзүү,чыгармачыл жөндөмдөрүнүн өнүгүүсү үчүн шарт түзүү. Өз алдынча, топтордо, чыгармачыл, дифференцияланганүй тапшырмаларды түзүү жана аткарууну уюштуруу.	Алгоритм боюнча жаны маалымат таап келуу

I .Сабактын темасы: Кыргыз элинин оозеки чыгармаларынан: “Кожожаш тууралуу уламыш”

II. Сабактын тарбия берүүчүлүк максаты: Кыргыз Республикасында мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн стратегиясына таянып окуучуларды тарбиялоо. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жана мыйзамдарынын негизинде, Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясынын жана Кыргыз Республикасында элдин биримдигин жана этностор аралык мамилени чыңдоо үчүн сабактар аркылуу ишке ашыруу. Кыргыз тилиндеги тексттер жана лексиканы байытуу ошондой эле макал лакаптардын негизинде окуучулардын дүйнө таанымын, турмуштук көз караштарын калыптандыруу. Байыртан сөз багып келген улуу көсөм акылмандардын мурасын сыйлоо менен кийинки муундарга жеткирүү жана эстетикалык идеяларды өздөштүрүшүн камсыз кылуу. Табиятты таанып билүү менен аларды сактоо, жаратылыштын байлыгын коргоо, айлана – чөйрөгө туура мамиле жасоого үндөө, экологиялык проблемаларды терең түшүнүп аларга кайдыгер карабоого тарбиялоо.

III. Сабактын билим берүүчүлүк максаты: Кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгындагы өзгөчө жанрлардын мифтерге жана уламыштарга көңүл буруу: оозеки чыгармалардын ичинде ээлеген орду, алардын топторго бөлүнүшү, башка жанрлар менен (тамсил – легенда) байланышы. Миф жана уламыштардын келип чыгышы, алардын өнүгүшүнө диндин тийгизген таасири, эки жанрдын окшоштуктары, айырмачылыктары, бөтөнчүлүктөрү.

IV. Сабактын өнүктүрүүчүлүк максаты: Илим менен практиканын ортосундагы байланышты камсыз кылуу, логикалык ой жүгүртүүсүн калыптандыруу, колдонулган лексиканын негизинде сөз байлыгын өстүрүү, таанып билүү ишмердүүлүгүн байытуу. Окуучуларды окууга жана таанып билүүгө кызыгууларын өнүктүрүү максатында сабактын жүрүшүндө кызыктыруучу жагдайларды түзүү: кызыктуу сүрөттөдү, оюндарды, карточкаларды пайдалануу.

V. Сабактын методикалык жактан жабдылышы:

А. 1) Иш - план; 2) Лексико – грамматикалык минимум;

Б. 1) Кыргыз элинин мифтери жана уламыштары тууралуу китептер;

2) Плакаттар; 3) Карточкалар; 4) Видео жана аудио тасмалар;

VI. Кыргыз тил сабагы башка тармактар менен байланыштары: Кыргыз адабияты, тарых, география, психология, философия, дин таануу, маданият таануу менен тыгыз байланышта.

VII. Колдонгон адабияттар (авторлор жамааты): 1.Ройтер А.Д., Төрөгелдиева Б.М., Шорин С.С. “Гуманизм аркылуу – тынчтыкка” Бишкек 2002; 2. Байжигитов К. “Кыргыз элинин мифтери, легендалары” Ф. 1985 ж.; 3. Дыйканбаева К. “Кыргыз уламыштары” Б. 2005 ж.

VIII. Сабактын планы: 1.Уюштуруу учуру – 7 мүнөт;

2. Өтүлгөн теманы кайталоо – 15 мүнөт;

Кыргыз элинин оозеки чыгармаларында өзгөчө орунду ээлеген дидактикалык чыгармалар: макал, лакаптарды кайталоо; (“Манас” эпосунун каарманы – Гүлчоро жөнүндө “синквейн” методун колдонуп мүнөздөмө түзүү).

IX. 3. Жаңы теманы түшүндүрүү – 30 мүнөт;

4.Зат атооч – 20 мүнөт;

5.Жыйынтыктоо – 10 мүнөт;

6. Үй тапшырма – 5 мүнөт

7. Баалоо – 2-3 мүнөт;

X. Сабактын жүрүшү: 1. Уюштуруу учуру Саламатсыңарбы. Бүгүнкү сабагыбыз күндөгү сабактардан өзгөчөлөнүп турат, себеби, биз бүгүн меймандарды тозуп отурабыз. Конокторду тоскондо, кыргыз элинин салты боюнча эмне деп айтышы зарыл? (Куш келипсиз)

XI.Бүгүнкү сабагыбыздын максаты:

1. Кыргыз элинин оозеки чыгармаларынан: “Кожожаш тууралуу уламыш”

XII. Өтүлгөн теманы кайталоо. Биз Сиздер менен өткөн сабакта дидактикалык чыгармалар: макал, лакаптар тууралуу сөз козгогонбуз. (Учкул сөздөр)

Суроо: 1. Макал деп эмнени айтабыз?

Жооп : “Макал – бул адамдардын турмуштук тажрыйбаларынан алынган, тарбиялык мааниси терең ойду бүтүрө айткан кыска поэтикалык сүйлөмдү айтабыз. Мисалы: “Улук болсоң”, кичик бол, “Сабыр түбү – сары алтын” . ж.б.

Суроо: 2. Лакап деген сөздү кантип түшүндүрөсүздөр?

Жооп: Лакап – бул кандайдыр бир окуянын негизинде же адамдын жүрүм – турумунун, мүнөзүнүн өзгөчөлүктөрүн жыйынтыктап так, элестүү кылып берген өзүнчө чечилүүчү тарыхы бар, көбүнчө каймана мааниде айтылган кыска сүйлөмдү айтабыз. Мисалы: “Ала -Тоонун шумкарларындай” ж.б.)

XIII. Теманы түшүндүрүү (Жалпы түшүнүк – зат атооч: жекелик, көптүк сан, жөндөмөлөр. Андан кийин кыргыз элинин оозеки чыгармалары жөнүндө ой жүгүртүү: Кыргыз элинин макал, лакаптары элдик оозеки чыгармачылыктын көөнөрбөс байлыгы. Элибиздин маданиятынын көрөңгөсүн түзгөн каада – салт, үрп – адаты, уламадан уланып, ооздон - оозго өтүп келген бай мурасынын түпкү теги мифтер жана уламыштар менен өзөктөш. Биздин бүгүнкү сабактын темасы: Зат атооч жана Кыргыз элинин оозеки чыгармаларынан: “Кожожаш тууралуу уламыш”.

Мугалим: Кайсы гана элдин адабиятын албайлы, анда ал элдин байыркы аң сезиминин даража – деңгээлин бир кыйла чагылдырып көрсөтө алган миф, уламыштар деген илимий аталыштагы баяндарды жолуктурбай коё албайбыз. Алсак, дүйнөлүк деңгээлге чейин көтөрүлө алган Грек, Индия мифтери баарыбызга маалым.

Суроо: Ал эми миф деген терминди кимиңер кандай түшүнөсүздөр?

Жооп: Байыркы адамдардын жашоосун, аң сезимдерин, табияттын өзгөчөлүгүн элестеткенге мүмкүнчүлүк берет.

Демек, миф - бул жаратылыштын кубулуштарын, көрүнүштөрүн фантастикалык сүрөттөөлөр менен түшүндүрүү. Мифтер элдин дүйнө, коом жөнүндөгү түшүнүктөрдү, ишенимдерди, көз караштарды камтыган. Кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгы тарыхый өсүшүн негизинде мифтер көп темаларды камтып келет: 1. Сыйынуу тууралуу мифтер. Ал төрт баскычтан турат: (1) Баскыч – Теңир. Теңир жараткан деген жана турмуштук айрым окуяларды, көрүнүштөрдү да Теңир менен айрыкча байланыштырып келгендиги Орхон – Енисей эстеликтери ырастайт. Суроо: Теңир деп мурда уккансыңарбы, аны кандайча түшүндүрүп бере аласыздар?

Жооп: “Момундун ишин Теңирим колдойт”, “Теңир жалгасын”

(2) Баскыч. Умай эне – аял катары сүрөттөлөт.

Суроо: Эмне үчүн элибизде:- “Менин колум эмес, Умай эненин колу” деп айтылат билесиздерби? Умай эне тууралуу кандай мифтерди билесиздер?

(3)Баскыч. Жер – сууларга сыйынуу. 1.Сиздер кандай ойлойсуздар, эмне үчүн “жер эне” дешип жерге, сууга сыйынышкан? Төмөнкү сүйлөмдөрдүн маанисин кандай чечмелеп бересиздер? -Киндик кан тамган жер, алтындай көрүнөт.

(4)Баскыч. Ата – бабалардын арбагына сыйынуу. Элибизде дүйнөдөн өтүп кеткен адамдар тиги дүйнөдө да бизди колдоп турат деген ишеним бүгүнкү күндө да жашап келе жаткандыгы баарыбызга маалым. Айта кетсек, ата бабалардын арбагына багыштап куран окутуу. Ушул жогоруда айтылган төрт баскыч диний мифологиялык элес (образ) катары иштелип чыккан. Теңир байыркы аң – сезимде жогортон , асмандан бийлик жүргүзсө, Умай – эне жер – суу, ата бабалардын арбагын коргоо касиетине ээ деп эсептөө менен алардын айкалышкан биримдигин түшүнүү менен сыйынып келишкен. Аталган шарттуу түрдөгү төрт баскычтан тышкары жаратылыштын кубулуштарын, касиеттерин толук түшүнүүгө аракеттенишкен. Натыйжада алар отко, сууга, кутка ж.б. табынышкан. Кыргыздардын ишеними боюнча “кут” түндүктөн кара кочкул же кызыл өңдөгү нерсе катары көктөн түшүп , ал үйдүн ээсине ченемсиз бакыт алып келет.

Суроо: Төмөнкү сүйлөмдөрдү кандай чечмелеп бере аласыңар?

1. Жакшы аял – үйдүн куту. 2.Канча бут кирсе, ошончо кут кирет

Жаныбарлардын ээси тууралу мифтер. Көчмөн элге мүнөздүү болгон мал чарбачылык кесип элдин аң – сезиминде, көркөм ойлоосунда зор из калтырган. Алардын негизги билгилеринин бири малга сыйынуу болгон. Малдардын этин, терисин, жүнүн, сүтүн жана сөөктөрүн бейтап адамдарды дарылоо үчүн колдонушуп, ошондой эле кооздук, көркөмдүк үчүн тагынып жүрүү адаты болгондугу талашсыз. Байыркы кыргыздардын түшүнүгү боюнча айрым Жер, Суу, Жаныбарлардын ыйык ээлери болгон. Мисал: койдун пири – Чолпон ата, уйдуку - Зеңги баба, жылкыныкы – Камбар ата; Ал эми тарыхый өнүгүшү боюнча мифтерден кийин УЛАМЫШТАР тууралуу сөз козгоо орунду. Узак убакыттын өтүшү менен коомдук аң – сезимде айлана – чөйрөнү, жаратылышты таанууда реалдуу тарыхый бир окуяга таянуу аркылуу уламыштар келип чыккан. Уламыш – байыркы грек тилиндеги “legend” деген сөздөн алынып, орус тилине легенда дегенди билдирет. Уламыш – өткөн мезгилдин иш – аракеттери, жер – суунун аталышы, келип чыгышы тууралуу көркөм баян. Уламыштарды темасына жараша төмөндөгүдөй бөлүштүрүүгө болот.

1. Улут, уруунун аталышын түшүндүргөн уламыштар.

2. Мисалы: “Кыргыз” деген сөздү чечмелөөдө бир канча уламыш бар.

3. 2. Жер – суулардын аталышы тууралуу уламыштар. Азыр болсо “Кожожаш” аттуу уламышка көңүл буралы. Окутуучу китептин 13 бетин ачкыла деп сунуштайт, уламышты окуп, которуу деген тапшырма берилет. (Уламышты окуп бүткөндөн кийин, окуучулар өз ой пикирлери менен алмашышат: адам баласына болобу, айбанаттарга болобу эч качан жаман кадам таштабашы керек. Кажети жоксуз айбанаттарды кырып салуу туура эмес, адамдын көкүрөгүндө аяр мамиле болушу зарыл, жаратылышты жана экологияны сактоо тууралу ой пайда болууда).

Жыйынтыктоо . Демек, биз сиздер менен кыргыз элинин уламыштары жана мифтерине көңүл буруп кеттик. Жыйынтыктап айтканда, кыргыз элинин уламыштары адамгерчиликке, гумандуулукка, жаратылышты коргоого, аяр мамиле кылууга үндөп, жаш муундарды тарбиялайт.

Үй тапшырмасы.

Баалоо.

Сабактын максаты:

а) Эне тилди сактоо, анын кадыр-баркын көтөрүү, эне тилдин өнүгүшүнө салым кошуу, тилди сүйүү тууралуу кеңири маалымат берүү.

б) Макал-ылакаптарды жаттоо, сөз берметтерин жыйноо, адептүү сүйлөй билүүгө, сөзмөрлүккө чечендикке үйрөтүү.

в) Эне тилин сүйүүгө тарбиялоо

Сабактын жабдылышы: Тил жөнүндөгү ураандар, ырлар, жаңылмачтар, учкул сөздөр. Кластер, РАФТ стратегиялары

Сабактын формасы: диалог – сабак

Сабактын жүрүшү: а) Уюштуруу б) Жаңы сабак в) бышыктоо г) Үйгө тапшырма Мугалим: 23-сентябрь – Мамлекеттик тил күнүнө карата

“Эне тилиме таазим этели» деген темада сабак өтөбүз. Сабакты баштардын алдында Мамлекеттик тил Гимнин ырдайбыз. Окуучулар:(Гимнди ырдашат)

Мугалим: Бул жашоодо эң маанилүү тил болот, Тили аркылуу сүйлөйт жана ойлонот. Пикир айтып, билдиришип сезимдерин, Ар бир адам тили менен зор болот.

Тилим менен келди «Манас» дастаны,

Сиңирилген кыргыз элдин нарктары.

Айкөл пейил, меймандостук сапаттар,

Үрп-адаты жана каада-салттары.

Илгертеден сөз өнөрүн баалашып, «Өнөр алды кызыл тил» деп келишкен. Кыргыз тили – кыргыз үчүн чоң байлык, Ыйык тутуп, ар бир атуул сезишкен.

Эненин сүтү менен агып келип,

Улуу тилим сыйкырдуу күчүн берип

Көөнөрбөгөн рухий байлык тартуулап,

Жарык кылды жан дүйнөмө терең сиңип.

Тилибизди урматтап, үйрөнүү,

Бул биздин пенделик парзыбыз.

Тилибизге түгөнбөгөн жашоо берип

Барктайлы, аалайлы баарыбыз.

Мугалим: Балдар, мен силер тил жөнүндө обондуу ыр ырдагыла. Андан соң сабагыбызды улантабыз:

Кымбаттан кыналышып бүткөн тилим,

Кылымдан азиз энем күткөн тилим.

Төрөлүп бул дүйнөгө көз ачканда,

Жаралып жаным менен бүткөн тилим.

Бул тилдин кылдаат, кымбат сырын ачам,

Канымды сыя кылып, китеп жазам.

«Таң эрте тил өмүрү бүтөт» десе,

Күн менен уккан кечте кошо батам – деп Абдрасул Токтомушев айткандай тилсиз жашоо жок.

Мугалим: — Тилиң бар болгондуктан сенин кандай артыкчылыгың бар?

-Кай бирде жазгы суудай ташып калам,

Калдастап калем издеп шашып калам.

Капыстан көздөн кайым болбосун деп,

Кагазга тапкан ойду жазып калам.

Тил болбосо муну кайдан жазмакмын,

Көөдөндөгү ойду кайдан айтмакмын

Тилим бар. ыр жазууга шыгым бар..

Мугалим: — Баракелде!

Мугалим: — А сенинчи?

— Тилим бар менин дагы шыгым бар,

Калдайып көчө менен басып калам.

Капысынан ыр табылса шашып калам,

Кагаз жок, калем сапты ала коюп.

Шашкалактап алаканга жазып калам,

Кайран гана кызыл тилим болбосо.

Мунун баарын, мен кайдан алып калам.

Мугалим: — Азаматсың! Аймира, тилиң болбосо кантмексиң?

--Тилим жок оюмду айта албайм,

Аздектеген сезимимди жаза албайм.

Күпүлдөп тоо суусундай агып калам,

Күбүрөп көк желкемди кашып калам.

Гүлгө конгон ырлардын көпөлөгүн,

Күлмүң этип калпак менен басып калам.

Татынакай таттуу тилим болбосо,

Ичимдеги букту кантип айта алам.

Мугалим: — Рахмат! — Нурлис, тил болбосо дүйнө тааныйт белек?

— Жок. Келбесе сөз сүйлөөгө кызыл тилиң,

Кайдан болсун азыркыдай толгон билим.

Сөз сүйлөп, сөздөн сөзгө жетпеген соң,

Дүйнөнүн биз билмекпиз кайсы бирин.

Мугалим: — Айгерим, «Толгоосу токсон кызыл тил, Сүйлөймүн десең өзүң бил» — деген сөздү кандай түшүнөсүң?

— Менин кыргыз тилим бай, ийкемдүү,

Атайыңдай мукам-мукам сайрашың.

«Кел келиңде» угулса да айбатың,

Токтогулдай татаал, катаал жол басып.

Туюк жолдон жол табасың кармашып,

Эркин күчтүү, жолуң шыдыр болсун деп,

Таланттарың купулуна толсун деп,

Сөз берметин калтырыптыр бабалар,

«Манасты» окуп, эл намысын коргосун деп.

Кайда бурсаң кете берет кызыл тил,

Абайлагын жакшы нукка сала бил.

Адамдардын жүрөктөрүн оорутпа,

Жаман айтпа, жакшы сөзүң арнай бил.

Мугалим: — Туура айтасың, тилдин сөөгү жок.

Мугалим: Кыргыз тилинин кадыр-баркы кайда?

-- Алыкулдун, Жусубуң бар дайрасың,

Мидини бар, Райканы бар саймасың.

Рүшү бай, жайыты бар, багы бай,

Кыргыз тили табериктүү тамгасың.

Сөздөрүңдүн калпып алган каймагын,

«Алп Манастын» улам сүрдүү айбаты

Түгөлбайы, Чынгызы бар тилимдин,

Болсо керек табылбачу канаты.

Мугалим: Рахмат. Айзирек, тилге таазим этер белең? Айзирек: Ооба.

Мугалим: Кантип таазим этесиң?

--Тилиңе кулдук кылам энем-атам.

Кечиргин мен тарптан болсо катаң

Сен сүйгөн, сен сүйлөгөн ушул тилде

Кубултуп, безеп ырдап келе жатам.

Мугалим: Тил жөнүндө учкул сөз билесиңерби?

Илим менен билимге көпүрө тил,

Көкөлөткөн адамы тили деп бил.

— Тил элчинин кылычы.

— Тил арстан эшигиңде комдонгон

Бошоп кетсе өзүңдү да жеп койгон.

— Тил – кылычтан өткүр.

Мугалим: Бизин эне тилибиз – кыргыз тили Кыргыз Респуликасынын мамлекеттик тили. Кыргыз тили качан мамлекеттик тил болуп статус алган.

Мугалим: Азыр биз бир аз музыкалык тыныгуу жасайлы. Кана балдар, кыргыз эли илгертеден акыйнек ырын ырдашкан, Силер да ырдап бербейсиңерби? (Окуучулар эки топ болуп, үчтөн окуучу акыйнек ырын ырдашат). 1-топ:

Акыйнек ырын ырдашуу

Абалтан калган салт экен.

Байыртан бери кыргыз эл,

Сөз баалаган калк экен Акыя, акыя.

2-топ: Кен – байлыктуу жерденбиз,

Өзүбүз чечен элденбиз.

Өтүмдүү, кур тил менен,

Душмандарды жеңгенбиз.

1-топ: Биз жашаган коомдо

Көп ийгилик жаралат.

Тазалыгын сактабай,

Тилди алдык жаралап

2-топ: Чет тилдин сөзүн тантышат

Өз тилин жакшы биле албай.

Кыштакта эле жашашат,

Орусча сүйлөйт тил албай.

1-топ: Ар бир тилдин өзгөчө,

Жакшы жагы бар болот.

Тили таза, дил таза,

Окуучулар оңолот.

2-топ: Өз тилиңди өстүрүп,

Рухуңду байыткын.

Каймагын калпып сөздөрдүн,

Жарык маанай жайылткын.

Чогуу: Эне тилди сактайлы,

Эне тилди барктайлы.

Сөзүбүздү байытып,

Тилибизди даңктайлы.

Мугалим: Чоң рахмат! Азаматсыңар балдар. Мугалим: Баэл дүйнөдө эмне ачуу? Баэл: Дүйнөдө тил ачуу, эжеке «Жаман сөз жан кейитет, Жакшы сөз көңүл эргитет» дегендей, бирөөгө жаман айтып, ачуу тилиң тийсе көңүл калат. Сөөгү жок тилди кайда бурсаң кете берет. Ошондуктан абайлап сүйлөө керек. «Ойлонбой сүйлөгөн, онтобогон ооруга жолугат» дейт эмеспи.

Мугалим: Туура айтайсың. Дүйнөдө эмне таттуу Жумай?

--Дүйнөдө тил таттуу. «Бала тили бал», «Жылуу сөз жыланды ийинге киргизиптир» деген таамай айтылган сөздөр бар элде, булар бекеринен айтылбаса керек. Мугалим: Ооба мунуң да туура. Азиза укмуштуу кереметтүү жомок окудуң беле?

-- Ооба, ужаспы?

Мугалим: Жок, ужас эмес, кыргыздар укмуштуу кереметтүү жомок дешет.

--Эжеке, сразу башка нерсеге айланып кеткенби? Мисалы: Жүгөрү – корозго? Мугалим: Ооба, тилибизге чет тилдин сөздөрүн аралаштырбай так, таза сүйлөп үйрөнөлү, балдар. Мугалим: Кыргыз тили кимдин тили? -- Менин тилим

Мугалим: Дагы?

-- Дүйнөгө кеткендүбүртү,

Атагын жайып кыргыздын

Ардактап, барктап сактайбыз,

Кыргыз тили – тили Чыңгыздын.

Күн санап өсүп көктөгөн,

Тил жарыгы жылдыздын.

Илгертен сөз багып өстүргөн,

Кыргыз тил – тили кыргыздын.

Мугалим: Азиза, өз тилиңе баа берчи же сүрөттөй аласыңбы? (Колунда тирүү кызыл гүл болот)

Азиза: Менин тилим ушул кызыл гүл сымал,

Бапестегин, ардактагын сактап кал.

Бакпасаң, барктабасаң өз тилиңди,

Бул дүйнөдө жок болорун билип ал..

Менин тилим назик жана жугумдуу,

Ширинин айт, шекер сөздүү, даамдуу.

Бабалардан калган сөздү уксаңар,

Таасирдүү да, татынакай, угумдуу.

Мугалим: тил боюнча кластер түзөлү. Ар бирибиз түзөбүз. (Окуучулар билимдерин өздөрү аалашат).

Мугалим: Эми балдар, үйгө тапшырма. РАФТ стратегиясын колдонуп «Эне сүтүм – эне тилим» деген темада текст жазып келгиле.

«МЕН КЫРГЫЗМЫН, ТОО КОЙНУНДА ТӨРӨЛГӨН»

(Адабий–музыкалык композициядан шыр баян)

Алып баруучу: Мамлекеттик тил күнүнө арналган адабий-музыкалык композицияны баштоого уруксат этиңиздер!

Окуучу: Кыргызстан менин мекеним! Өзүнүн кооздугу, элинин меймандостугу менен ал мени өзүнө тартып турат. Кыргыз мамлекетинин өзүнүн тарыхы, маданияты, үрп-адаты, салт-санаасы бар. Улуттук баалуулуктарга ээ болгон эгемен мамлекетибиздин «Эне тил» күнүн белгилөө салтка айланып, 1989-жылдын 23-сентябрынын бери белгиленип келе жатат. Жогоруда айтылгандай, тарыхтан, маданияттан сабак албай туруп, кыргыз баалуулуктарына, нарк-насилине кайрылбай туруп, мамлекетти өнүктүрүү дегеле мүмкүн эмес. Элибиздин келечеги биримдикте, ынтымакта. Биз жакшы окуп, билим алып, келечекте мамлекетибизди өнүктүрүүгө салымыбызды кошуубуз керек.

Окуучу: Бүт ааламды бир өзүнө сыйдырган залкар жазуучу Ч.Айтматов эне тилди терең баалап: «Байыркы кыргыз рухунун туу чокусу — бул Манас, анда кыргыздын кең келечеги ынтымак, биримдикте экендиги терең сүрөттөлгөн. ««Манас» эпосун жараткан кыргыз тили – бул бай тил» деген.

Диктордун окуусунда Кубатбек Жакыповдун төмөндөгү ыры музыканын коштоосунда угузулат:

Алп Манас, бабам Бакай сүйгөн тилим,

Алоолоп Ала-Тоодо күйгөн тилим.

Ак калпак ата-журттун насибине,

Ааламдан энчи болуп тийген тилим.

Эгемен күнгө жеткен азат тилим,

Эзелтен ынтымакка башат тилим.

Эртеңки келечеги айдан ачык,

Эл менен алга карай басат тилим.

Асмандан бал-бал жанган жылдыз тилим,

Ааламга аты чыккан Чынгыз тилим.

Арыбай кылымдарды багынта бер,

Ардагым, ата мурас — кыргыз тилим.

Окуучу: Кыргыз тили – бул биримдиктин, ынтымактын тили деп билебиз. Мамлекеттик тилдин өнүгүүсү КРнын Конституциясынын 1989-жыл

23-сентябрында кабыл алынган «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тил жөнүндө» мыйзамынан башталып, бүгүнкү күндө бир кыйла ийгиликтерге жетишүүдө. Кыргыз тили жөнүндөгү мыйзамды турмушка ашырууда алгылыктуу иштер жүргүзүлүүдө, бул баарыбызга белгилүү. Кыргыз тили Кыргызстандагы бардык улуттардын башын коштуруп, ынтымак жарчысы болууга тийиш. Концерттик программа:

А.Кыдырназаров «Кыргыз көчү» күүсү

«Мен кыргызмын» ыры окуучунун аткаруусунда

Окуучу: Кыргыз тилинин мамлекеттик статус алганына ___ жылдан ашты. Алгылыктуу иштер жүргүзүлүп, мамлекеттик тил катары кыргыз тилинин кадырын көрүү багытында бала бакчадан баштап республиканын жогору окуу жайларында, мектептерде көптөгөн уюштуруучулук иштер жүргүзүлүүдө. «Улут болсоң, тилиң менен улутсуң» дегендей, кыргыздын көөнө, бай тилин эң жакшы өздөштүрүп, турмушубузда пайдаланышыбыз керек. Эне тилдин күйөрманы, мыкты мугалими Тайир Аширбай кыргыз тили жөнүндө поэмасында айтылган:

«Кыргыз үнү, мөл булактай тазасың,

Кандай тунук нарк насилиң, башатың.

Ала-Тоону мекендеген, жердеген,

Ак калпактуу кыргыз калкым жашасын!

Кыргыз тили сулуулуктун булагы,

Кыргызымдын көз мончогу, тумары,

Бабалардын коломтосун өчүрбөй,

Бир жакадан баш чыгарып туралы.

Концерттик номерлер:

Р.Абдыкадыров – «Туулган жерди сагынуу».

Кумар Асанов – «Кыргызстан» «Кыргыз жерим»

Окуучу: «Өнөр алды кызыл тил» конкурсуна көңүл буралы.

Төмөндөгү сөздөрдү чечмелөөгө активдүү катышыңыздар:

Сөз падыша, сөз ата, улуулугун сезиптир.

Сөз кадырын билгенге, сезим жыргап ой тунат.

Ай өлбөйт, жоодур көз өлбөйт, ошондой эле сөз болбойт.

Кызыл тилден бал да, уу да тамат…

Тили өлгөндүн дили өлөт

Дил өлгөн соң ким өлөт.

Акындын пири – Алыкул:

«Бар бололу, түгөнбөйлү курдаштар,

Узак, узак, узак болсун бул сапар.

Кылым бүтүп, дүйнөдө жок болсок да,

Кайра кайтып жолугушчу жолдор бар.

Жогорудагы сөздөрдү туура, так, терең мааниде чечмелегендерге конкурстун жеңүүчүсү катары белгилөө зарыл.

А.Осмоновдун «Бүт дартыңды өз мойнума алайын,

Сен ооруба мен ооруюн Ата-Журт!» ырын таланттуу ырчы, маркум Ш.Өтөбаевдин аткаруусунда магнитофондон уктуруу.

Окуучу: Кыргыздын залкар акыны Б.Сарногоев жазгандай:

«Эне тилин билбеген, эси жогун аныктайт,

Эне тилин сүйбөгөн, элин сүйүп жарытпайт». Бул чындык экени баарыбызга түшүнүктүү. Али да болсо арабызда эне тилин жакшы сүйлөй албай бурмалап, сөздүн так маанисин түшүнбөгөндөр да жок эмес.

Нарын чөлкөмүндөгү белгилүү акын, Эл агартуунун отличниги, бир нече китептердин автору Сагынбай Оруналиевдин «Ойлон, кыргыз» деген дил кайрыгына көңүл буралы:

«Өзүнүн тилин жериген,

ой… кыргыз сендей чыкпас тек.

Мээси бар киши айтабы,

Манастын тилин супсак деп.

Үйүндө жүрүп бирөөнүн, улуттун тилин билбесе,

Тарыхын элдин үйрөнүү, түшүнө дагы кирбесе.

Салтын сактап кыргыздын, санаалаш болуп жүрбөсө.

Орусча билбес кыргызды, орусча сөгүп тилдесе.

Жалпы үйдө жүргөн жандарды, ким десе болот, ким десе».

Концерттик номер: «Туулган жер» — Темир Назаровдун аткаруусунда.

– «Каныкейдин Тайторуну чабышы».

Алып баруучу: Мамлекеттик кыргыз тилин өнүктүрүү максатында даярдалган «Мен кыргызмын, тоо койнунда төрөлгөн» аттуу адабий-музыкалык композициябыз ушуну менен аяктады. Келгениңиздерге чоң рахмат!

Сабактын максаты:

Билим берүүчүлүк максаты: Интервью кандай болоорун турмуш менен байланыштырып, окуучуларга кеңири түшундүрүү.

Өнүктүрүүчүлүк максаты: Сабакта интервью алууну көрсөтүү менен окуучулардын речин байытуу жана сүйлөө маданиятына үйрөтүү.

Тарбиялык максаты: Окуучулардын сабакка болгон кызыгуусун арттыруу менен кесиптик багыт берүү, эмгекке тарбиялоо.

Сабактын жабдылышы: Телеберүү студиясынын көрүнүшү, эмгек куралдары, ураандар, шариктер, китеп, желекчелер.

Сабактын формасы: Сабак-интервью

Сабактын тиби: Аралаш

Сабактын методу: Интерактивдүү метод.

Сабакта колдонулган ыкма: Синквейн, шарада психологиялык оюну, РАФТ. Сабактын жүрүшү: а) Уюштуруу б) Жаңы сабак в) Бышыктоо

Мугалим: Интервью – публицистикалык стилге кирүүчү ыкма. Ал журналист менен маалымат берүүчү адамдын ортосунда ишке ашат. Белгилүү бир маселени эл алдына алып чыгууда журналист тиешелүү адамдын ой-пикирин, турмуштук чындыкка болгон көз карашын чагылдыруу, тактап айтканда, интервью — пикирлешүүчү адамдын ою дегендикти билдирет. Силер телевизордон, радиодон, газеталардан белгилүү адамдар, коомдук абал, экономикалык маселелер жөнүндө көп эле пикирлерди кезиктирип жүрөсүңөр, интервью ушул сыяктуу журналист менен пикирлешүүчүнүн бир темага болгон жалпылаштырылган көз карашын билдирет.

Бул диктор Төлөгөнова Азиза, журналисттер Тууганбай кызы Айзирек, Бакытбек кызы Жумайлар алып барышат.

-- Саламатсыздарбы урматтуу телекөрүүчүлөр! Бул чыгарылышта: «Жаңы китептин бет ачары», «Бишкекте тил жумалыгы өттү», «Дыйкандардын тилге мамилеси». Бирдик көз карандысыз телеканалы өзүнүн жаңылыктары менен тааныштырат. «Өнөр алды кызыл тил» дегендей эле кыргызды кыргыз кылып тааныткан аруу тили болуп саналат эмеспи. Биздин орто мектебибизде мамлекет -тик тилдин үч айлыгына карата «Тилге таазим» ыр жыйнагынын ачылыш аземи жүрүп жатат. (Бул жыйнак окуучулардын жазган ырларынан түзүлгөн болот). Эмесе бул ачылыш аземи тууралуу кесиптешим Азиза тааныштырат.

--Саламатсыздарбы! Бүгүн бул мектепте «Тилге таазим» ыр жыйнагынын ачылыш аземи болуп жатат. «Тилге таазим» ыр китебинин түзүүчүсү акын Сагынбек кызы Чолпонду сөзгө тартсак.

-- Ушул китепти чыгарууда кандай кыйынчылыктар болду жана демөөрчүлөрдү кайдан таптыңыз?

-- Бул китепти чыгарууда көп эле кыйынчылык болду, ошентсе да демөөрчүлөрдү таап чыгарганга аракет жасадык. Акындар (окуучу) менен түздөн түз байланышып, алардын ырларын жыйнакка киргиздик. Жаш акындарга сынак жарыялаганбыз, сынакта жеңгендердин ырлары топтолду. Буюрса, быйыл башталышы болуп жатат, мындан ары да улантабыз деген оюбуз бар.

-- Ушул китепке ырларын берген акын кызыбыз Күлчоро кызы Элмирага сөз берсек. — Китепке болгон көз карашыңыз?

--«Тилге таазим» китебинин чыгышы мен үчүн абдан кубанычтуу болду. Бул бизде биринчи жолу чыгып, болуп көрбөгөндөй иш болду десем жаңылышпайм.

--Эркегүл сизге кайрылсам, сиз кайсы учурда ырларды жазып кагаз бетине түшүрө аласыз?

-- Мен ырларымды жазып, кагаз бетине түшүрүүдө аябай толкунданам. Мен көбүнчө кечке жуук же таңга маал иштейм. Эми илхом ар кандай келет эмеспи. Айрым учурда басып баратканда да ыр саптары келе калат. Ошол учурда жазууга туура келет.

Азиза: Чолпон, кандай каалоо-тилегиңиз бар?

Чолпон: Эне тилимдин өсүп-өнүгүп туруусун, келечектүү болуп, кыргыз элине кызмат кыла берүүсүн тилейм. Саламатта калыңыздар.

Бирдиктен Айгүл Турарбек кызы.

Саламат: Мамлекеттик тилдин 3 айлыгына карата майрам болуп жатат. Бул майрамга биздин кабарчыбыз Төлөбаев Айпери барган. Ошол майрамдык сюжетке көңүлүңөрдү бурабыз.

Айпери: Саламатсыздарбы майрамыңыздар менен!

Эл: Саламатчылык, ырахмат!

Айпери: Сиздин кыргыз тилинин үч айлыгына кошкон салымыңыз?

Жаанбай кызы: Менин бир балам бакчага барат, бирөө мектептен окуйт. Кыргызча окуса деле шаарда жашагандыктан орусча сүйлөйт. Кыргыз тили мааракесинин үч айлыгы жарыяланып ырас болбодубу, үчүнчү күнү күн сайын сөз үйрөнүп жатабыз. Биз билбеген сонун сөздөр бар турбайбы.

Айпери: Чынара, үч айлык жүрүшкө карата сиздин пикириңиз? Кайсыл жерде иштейсиз?

Чынара: Биз көптөн бери шаарда жашайбыз. Каржы министрлигинде иштейм. Тил комиссиясынын бул жарлыгы туура жарыяланды деп ойлойм. Мен өз тилимди жакшы эле билем.

Айпери: Эржан, сиздин майрамдык маанайыңыз кандай?

Эржан: Жакшы өткөрүп жатам.

Айпери: Жази, сиздин майрамга каалооңуз!

Жази: Тилиме ийгилик каалайм!

Айпери: «карасак», «көмүркөй», «күлпөң», «күңкү» деген сөздөрдүн маанисин кандай түшүнөсүздөр? Чечмелеп бериңиздер. (окуучулар чечмелеп беришет) Айпери: Саламатта калыңыздар. Бишкектен Төлөбаева Айпери, Бирдик телеканалы үчүн.

Саламат: «Күз-күрөш, жаз-жарыш» дегендей эле азыр талааларыбызда иш кызуу жүрүп жаткан убагы. Республикабызда тил майрамы болуп жатканда айылыбыздагы дыйкандардын тилге болгон мамилеси кандай? Бул тууралуу кабарчыбыздын Бирдик айылындагы Казык участкасынан алган сурамжылоосуна көңүлүңүздөрдү бурабыз.

Гүлназ: Саламатсыздарбы? Биз азыр Тогуз-Торо районундагы Бирдик айылынын Казык участкасында эмгектенип жаткан дыйкандардын жанындабыз. Саламатсыздарбы, сиз өзүңүздү тааныштырып кетсеңиз?

Мака: Келдибек уулу Махмурат, ушул айылда жашайм.

Гүлназ: Канча гектар жериңиз бар?

Мака: 15 гектар жерибиз бар.

Гүлназ: Жериңиздерге эмне айдайсыздар?

Мака: Жүгөрү, пияз, семичке, фасоль, морковка.

Гүлназ: Аа, пияз, сабиз, төө буурчак десеңиз, жылдык кирешеңиздер үй-бүлөңүзгө жетеби?

Мака: Буюрса доход жакшы эле.

Гүлназ: Кирешеңиздер жакшы эле турбайбы. Жаныңыздагы балдар кимдер?

Мака: Менин бала-чакам, помощниктерим.

Гүлназ: Жардамчыларыңыз экен да? Айылда жашап өз эне тилин баалабагандар да жолугат. Ушуну менен дыйкан талаасынан алынган интервью акырына чыкты. Турдубай кызы Гүлназ, Узак уулу Самат. Бирдик көз карандысыз телеканалы үчүн. Саламат: Урматтуу телекөрүүчүлөр, бүгүн биз тил майрамына карата президенттин алдындагы Улуттук тил комиссиясынын төрагасынын орун басары Жайнагүл Темиркан кызын чакырганбыз.

— Куш келипсиз! Тилдин үч айлыгына карата кандай иш чараларды жүргүзүп жатасыздар, ошол тууралуу жалпысынан маалымат берип кетсеңиз?

Жайнагүл: «Улут болсом, тилим менен улутмун» демекчи, ар бир улуттун өз тили болот, ошол өз тили менен сыймыктана алат. Бул жарыяланган үч айлыкта көптөгөн иш чаралар жүргүзүлүп жатат. Атап айтсак, китептерди чыгардык. Мындан тышкары «Өз тилим – өзгөчөм» деген темада жазуучулар арасында сынак уюштурулган. Мунун баш байгеси 100000 сом. Мен бул баш байгеге тилинен чаң чыккан чечендер, ички дүйнөсү бай көсөмдөр жетет деп…

Саламат: Былтыркы жылы «Тил кербени» жүрүшүн жасадыңыздар эле, быйыл да уланып жатабы?

Жайнагүл: Ооба, бул жүрүш жакшы жыйынтыгын берди. А быйыл болсо, «Кыргыз тилин даңктап ырдайм» аттуу сынак өткөрүлүп жатат.

Саламат: Урматтуу телекөрүүчүлөр, ушуну менен жаңылыктарыбыз соңуна чыкты. Сиздер менен мен Саламат Көчкөнбай кызы болду. Саламатта калыңыздар, күнүңүздөр куунак болсун!

Мугалим: Мына балдар, интервью кандай болуп ишке ашарын өзүңөр көрүп, өзүңөр аткардыңар. Азаматсыңар, чоң рахмат! Силер, бул сабакта көптөгөн кесипти тандоого багыт алдыңар. Атап кетсем, дыйкан, диктор, журналист, оператор, мугалим. Ошону менен эне тилибизди барктоону үйрөндүңөр. Эми сабагыбыздын кийинки бөлүгүнө өтөлү. Тил боюнча синквейн түзүп жана шарада оюнун ойнойбуз.

Тил.

Курч, өткүр

Өлтүрөт, жыгат, бузат

Тил кылычтан өткүр дешет

Кеп.

Тил

Таттуу, ачуу

Туздайт, куйкалайт, чагат

Тилдин көркү сөз деген

Сөз

Мугалим: Азаматсыңар, балдар!

Мугалим: Шарадалар – сөздөрдү муунга бөлүп, эки муундун ортосуна жайгашкан данакер муундун же сөздүн жардамы менен эки жаңы сөздү жарата турган психологиялык оюн.

Мисалы: Са(рай) он са(на) кыл

Оюн (чук) ул тар(ак) кыл

Тал(аа)ры ба(ра)кым

Ар(ба) кыл че(чен) ем

Ба(кыт) ай ал(ты) ным

Кашаанын ичиндеги муундарды окуучу өзү табыш керек.

Мугалим: Азаматсыңар балдарым, рахмат.

Кыргыз тили комуз кылын сүйлөткөн,

Чебер колдуу ата-бабам үйрөткөн.

Кубанычты, кайгыны да бөлүшүп,

Күүнү угуп, сүйүү, кайгы бүт сезген.

Кана кыздар, черткиле комуздарды,

Комуз келген аралап кылымдарды.

Канчалык кыйынчылык болсо дагы,

Сактап келген кыргыздай кыйын барбы.

(Кыздардын аткаруусунда «Сайра комуз» чертилет)

Мугалим: Мен бул сабакты Ч.Айтматовдун төмөнкү сөзү менен аяктайм. «Элди түбөлүк эл кылып турган – анын тили. Ар бир тил өз элине улуу. Анын тазалыгын сактап, байлыгына байлык кошуубуз керек. Тил – бул ар бир элдин каны-жаны. Тил – улуттун кубанса кубанычы, кайгырса кайгысы жана акыл эси. Тилсиз улут болбойт». Кана балдар, өз билимибизди өзүбүз баалайлы. (Окуучулар бири-биринин билимин баалашат). Үйгө тапшырма: РАФТ стратегиясын колдонуп, интервью формасында «Мен тилимди сүйөм» аттуу текст жазып келүү.

Кыргыз адабияты сабагы Чынгыз Айтматовдун

«Саманчынын жолу» повестин талдоо (9-класс, Кыргыз адабияты)

“Бүт ааламдын энеси – жер

Жалпы адамзаттын энеси – Толгонай

Сабактын максаты: Ч.Айтматовдун «Саманчынын жолу» повестинин идеялык мазмунун түшүнүү менен чыгармадагы проблемаларды аныктап алышат. Индикаторлор: Окуучулар төмөнкүлөрдү жасай билсе, максатына жетти дейбиз. Билим берүүчүлүк максаты: Чыгарма боюнча алган билимдерин бышыктап, жыйынтыктай билсе.

Өнүктүрүүчүлүк максат: — образдарды талдап, аларга мүнөздөмө бере алса.

— сүрөттөрдү образдуу тарта алышса.

— ой жүгүртүүсүн кеңейтүү максатында: Кластер, синквейн, диограмма түзүп, эссе жаза билсе.

Тарбия берүүчүлүк максаты:

Өз элинин азаттыгы, эркиндиги баарынан кымбат экендигин сезсе.

— каармандарга тиешелүү мыкты сапаттарды таап, айтып бере алышса.

— бири-биринин оюн уга билишсе.

Сабактын тиби: Өтүлгөн теманы жалпылоо, тереңдетүү.

Сабак өтүүнүн формасы: Топтордо иштөө, чыгармачылык ишмердүүлүк.

Сабак аралык байланыш: Кыргыз тили, тарых, адеп, сүрөт, музыка.

Сабактын ыкмасы: Изденүү, изилдөөчүлүк.

Сабактын жабдылышы: Ч.Айтматовдун портрети. 2 томдуктары, окуу китеби, эне жөнүндө улуу адамдардын айткандарын, элдик учкул сөздөр жазылган баракчалар, буклет, сүрөттөр, түстүү карточкалар, батмандар, маркерлер. Сабактын жүрүшү: а) Уюштуруу.

б) Өтүлгөн тема боюнча окуучулардын билимин текшерүү.

Мугалимдин кириш сөзү: — Балдар, бүгүн Ч.Айтматовдун «Саманчынын жолу» повестин талдоо аркылуу сабагыбызды баштайбыз. Окуучулар топторго бөлүнөт. (өз каалоосу менен).

1 топ: «Толгонай». 2 топ: «Сүрөтчүлөр»

3 топ: «Астрологдор». 4 топ: «Жер эне».

Топтордун түшүнүгүн текшерүү үчүн төмөнкүдөй суроолор берилет.

--Согуш кесепети кыйыр түрдө кандайча баяндалган?

--Жайнактын адамдык сапатынан эмнени байкадыңар?

--Тагдыры эмне болду?

--«Адам жакшылыкты жерден таап албайт, адамдан үйрөнөт», — деп айтылат повестте. Андай болсо силер, «Саманчынын жолундагы» каармандардан эмнелерди үйрөндүңөр?

--Турмушта сага кимдер жакшылык жасашкан?

--Сен кимге кандай кайрымдуулук кылдың?

--Алиманды мүнөздөгүлө.

Суроолорго жооп алгандан кийин мугалим топтун тапшырмаларын түшүндүрүп өтөт. Бул тапшырмалар окуучуларга өткөн сабакта берилген.

Толгонай тобу: Толгонайга тиешелүү сапаттарды жазышат жана ал сапаттарды чыгармадан таап, айтып беришип, кластер түзүшөт. Толгонай – эмгекчил, кайраттуу, кыргыз салтын туу тутат, адамгерчиликтүү, эрктүү, кечиримдүү, келечекке ишенет, айкөл. Эмгекчил Субанкул экөөбүз эмгегибиз менен жетилдик. Билесиң го, жаз-күз дебей кетмен колдон түшчү эмес. 124-б.

Кайраттуу: Жоону жоо гана басат. Касымдын согушка кирип, көп катары немис менен салгылашып чыкканы ырас болуптур. Менин балдарымдай жигиттер эл коргобогондо ким коргойт эле.. 160-б.

Кыргыз салтын туу тутат. «Келип калыпсыз аксакал, иш илгерилете батаңызды бериңиз?» — дедим 164 б.

Адамгерчиликтүү: Бир кишиге тон чечип берүү менен элдин кемтиги толуп, бүтөлүп кетпейт. Бирок жанагыдай эле бирге он кошулуп, онго жүз, миң кошулуп, адамгерчилик ошондон келип чыгат деп ишенем. 162-б.

Эрктүү: Ай ааламды бузуп, озоңдоп бакырап ыйлагым келди. Ага болбой тиштенип тура бердим. Майсалбек эч ким ыйлабасын деген турбайбы? 211-б. Кечиримдүү: «Эмне эле мени ээрчип, аңдып калгансың, эмнең бар менде. Мени жайыма койсоңчу. Өлөт дейсиңби, өлбөйм. 214-б.

Келечекке ишенет. Өмүр таптакыр эле түгөнүп калбаптыр го. Турмуш менен дагы кармашып көрсөк кантет 219-б.

Айкөл. Жанболотту эчкинин сүтү менен багып, чоңойтподумбу. 220-б.

Сүрөтчүлөр тобу: (Толгонайды сүрөттөп, сүрөт тартышат). Узун бойлуу, арыкчырай, кара торусунан келген, кең пейилдүү, ак шайы жоолук салынган, келечекке ишенген ж.б. сапаттар камтылган.

Астрологдор тобу: Зэелтеден эле адамдар жылдыздарды сырдаш, мундаш кылып, келечек тагдырын жылдыздар менен байланыштыргандыгын чыгармада «Саманчынын жолу» жылдызы төрт жолу көрүнүп, каармандарды жакшылык жамандыкта ар дайым коштоп тургандыгын, чыгарма «Саманчынын жолу» деп ушуга байланыштуу аталып калгандыгын айтышты.

Цитата келтиришти. Субанкул менен Толгонайдын биринчи түнүндө: Саманчынын жолу ааламдын бир четинен экинчи четине керилип жаткан кези экен. 123 б. Уурулардан ок жеген Толгонай чалкасынан жатса: Көзүмө жаш толуп. Асманды тиктесем тунарган «Саманчынын жолу» төбөдө чолок тартып, куду Айшанын бетинен төгүлгөн боз жаштай, бопбоз болуп сарыгып турган экен. 180 б.

Алиман кеткендеги уйкусуз түндөрдө: Капталга төгүлгөн жылдыздар таң аткыча балбылдап, анан бирин-серин тартып, эң акырында жаркыраган жалгыз чолпон калып, ал улам алыстап, алда-кайда кетип жоголот. 211б.

Толгонай Жанболотко кырманга барганда: Ошол түнү асманды карап жатсам, «Саманчынын жолу» жаңыдан чубуруп түшкөндөй, алда ким азыр гана зор кучак саман көтөрүп өткөнсүп, жылдызданган күкүм топондору себеленип, аларга жел тийгенсип жылт жулт этип коштолуп жатты. 224б.

«Жер эне» тобу: Толгонайдын диалогун ролдорго бөлүштүрүп сахналаштырып, жер менен Толгонайдын окшоштуктары менен жакындыктарын айтышып, диограмма түзүштү.

2топтон: сканвейн:

Зат атооч: Толгонай

Сын атооч: Сабырдуу, кайраттуу ж.б.

Этиш: Иштейт, чыдайт.

Фраза: Толгонай жалпы адамзаттын энеси.

Синоним: Жаздым болду.

Чакчыл: Талаа жумуштары бүтмөйүнчө.

Диалектилик сөз: Субанкул кайта-кайта чакмак чагып, тамеки түтөтүп келе жатты, (чакмак-ширенке, күкүрт).

Макал: «Бала, баланын иши чала».

Тема боюнча сүйлөм түзүү. Мен өзүмдү эң жөнөкөй, эң бир асыл ишке, мугалимдикке даярдап жүргөм. 183 б.

3 топтон: Майрамбек уулу Баямандын түзгөн диограммасы.

Теманы жыйынтыктоо: Мугалим: Демек, Толгонай кандай экен?

— Толгонайдын жер-эне менен сүйлөшүүсүн бүт адамзат кабыл алды деп ойлоймун.

— Толгонай эненин көргөн азап-тозогун көрбөй, бардык энелер бактылуу жашасын деп тилейм.

— Толгонай баатырдын батыры деген наамга татыктуу.

— Толгонай Жанболот менен бактылуу жашаса деп тилейм.

— Толгонай үй-бүлөсүнөн, бардыгынан ажыраганда турмуштан биротоло безип кетүүнү ойлоп, наристенин үнүн угуп, жашоого бел байлады. Демек, келечекке ишенет.

— Толгонай жалпы адамзаттын энеси деп ойлойм.

Мугалимдин жыйынтыгы: Ал эми азыркы заманда кээ бир энелер жеңил ойлуулукка жеңдирип, балдарын айырбаштап, же таштап, акчага сатып жаткандарын угуп, окуп эле жатпайлыбы. Келгиле, жаман жолду баспай адам деген атты бийик туталы. Толгонай энедеги сапаттарды алалы, келечектен үмүт үзбөй, чыдамдуу, ыймандуу, ынтымактуу, эмгекчил бололу деп, бүгүнкү сабакты Т.Кожомбердиевдин «Апа» деген ыры менен жыйынтыктайлы:

Эгер кимдер энелерин унутса, Ал турсун кырсыктардын баарына.

Куйкалансын жек көрүүнүн заарына, Демек калсын апалардын каарына.

Топтун мүчөлөрү эне, мекен, баатырдык жөнүндө макалдарды айтышып, эне жөнүндө ыр ырдашат.

Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө карап, окуучулардын билимдери бааланат.

Үй тапшырма: Толгонай жөнүндө эссе жазып келүү.

КЫРГЫЗ АДАБИЯТЫ САБАГЫ БЕКТЕМИРОВА Кенжегүл, Нарын району, Актан Тыныбек орто мектебинин кыргыз тили жана адабияты мугалими Чыңгыз Айтматовдун «Бугу эне» жомогу («Ак кеме» повестинен) Окуп үйрөнүү максаты: Көрсөткүчтөрү: Билим берүүчүлүк: Окуучулар чыгарманын мазмунун терең түшүнүп, эпизоддогу каармандарды талдоо менен кыймыл-аракетине, кылган ишине көңүл бөлүп, көркөм дүйнөдөгү чындыкты турмуш чындыгынан изилдөөгө жетишишет. Окуучулар: — чыгарманын мазмунун айтып бере алышса: -чыгармадагы каармандарды талдай алышса; — көркөм чыгармадагы чындыкты, турмуш чындыгы менен ачып бере алышса; Өнүктүрүүчүлүк: Окуучулардын актердук аткаруу жөндөмдүүлүгү аркылуу алардын сабакка болгон кызыгуусу артат, ой жүгүртүүсү, байланыштуу кеби кеңейет жана бир аз болсо да, сахнада өзүн алып жүрүү манерасы калыпка салынат. Окуучулардын: — сабакка болгон кызыгуусу артса; — ой жүгүртүүсү, сөз байлыгы өссө; — өзүн сахнада эркин алып жүрө алса; Тарбия берүүчүлүк: Окуучулар каармандардын образын жаратуу менен, чыныгы адамдык жакшы сапаттарды өздөрүнө үлгү катары ала алышат. Окуучулар образ жаратуу менен боорукерликке, жоопкерчиликке, бизди курчап турган жаратылышка аяр мамиле жасоого аракеттенишсе.