XX ?srin ?n böyük k??fl?rind?n biri hesab edil?n kompüter texnologiyas? böyük bir sür?tl? inki?af ed?r?k, c?miyy?tin inki?afetdirici qüvv?sin?, elmi-texniki, iqtisadi t?r?qqinin, ictimai-siyasi münasib?tl?rin, bir sözl? h?yat?m?z?n ayr?lmaz t?rkib hiss?sin? çevrilmi?dir. Bu gün dünyam?z? kompütersiz t?s?vvür etmek dem?k olar ki, mümkün deyil. Art?q bütün sah?l?rd? kompüterin istifad?si bizim günd?lik i?imiz? çevrilmi?dir.
Kompüterl?rin yaranmas?ndan yetmi? ild?n art?q vaxt keçm?sin? baxmayaraq, bu müdd?t ?rzind? onlar çox böyük sür?tl? inki?af etmi?dir. Bu inki?af yolu kompüterl?rin istehsal?nda, h?cmind? v? funksionall???nda özünü aç?q ??kild? büruz? verir. Kompüterl?r, yaln?z hesablama ?m?liyyat? aparma?a qadir olan, istehsal? v? istismar? böyük x?rc t?l?b ed?n böyük h?cmli cihazlardan, kütl?vi istehsal edil?n, çox funksiyal? v? maya d?y?ri az olan, kiçik ölçülü cihazlara çevrilmi?dir. Kompüterl?rin sür?ti, böyük h?cmli informasiyalar? q?bul etm?k, saxlamaq v? emal etm?k qabiliyy?ti k?skin sur?td? yüks?lmi?dir.
?stifad?çi kompüterl?rd? t?l?b olunan m?s?l?l?ri h?ll etm?k üçün d?qiq ba?lan??c informasiyalar, s?hvsiz alqoritm v? s?m?r?li proqram t?minat?na malik olmal?d?r. Bel? proqramlar?n yarad?lmas? is? kompüter texnikas?n?n arxitekturas?n? v? funksional imkanlar?n?, alqoritmik dill?ri bilm?yi v? proqramla?d?rma v?rdi?in? malik olma?? t?l?b edir.
B?s kompüter n?dir?
Kompüter, istifad??id?n ald??? m?lumatlarla m?ntiqi hesablamalar aparan, hesablamalar?n n?tic?sini saxlaya bil?n, saxlad??? m?lumatlara ist?nil?n vaxt yenid?n i?l?n? bilin?n bir elektron ma??nd?r.
Kompüterl?r müvafiq proqram t?minat? vasit?sil? r?q?mli informasiyan?n yarad?lmas?n?, emal edilm?sini, etibarl? saxlan?lmas?n? v? operativ mübadil?sini t?min ed?n universal qur?udur. Ba?qa sözl?, kompüterl?r informasiya il? i?l?m?k üçün n?z?rd? tutulmu? proqramla idar? olunan elektron qur?ulard?r.
Kompüterl?r sür?tli t?kamül yolu keçmi?l?r v? bu günd? t?kmill??m?kd? davam etm?kd?dirl?r.
Kompüterl?r v? onlar?n inki?af tarixi
?lk gerç?k “Kompüter” ?ngilis riyaziyyatç?s? Charles Babbage (1792-1871) t?r?find?n haz?rlanm??d?r. Ancaq onun ya?ad??? ill?rd? texnologiya çat??mazl?qlar?ndan, haz?rlad??? ma??nlarda ?m?liyyat sisteml?ri mövcud deyildi. Bu s?b?bd?n d? Charles Babbagenin haz?rlad??? elektron ma??nlar müv?ff?qiyy?tsizliy? u?rad?.
Babbage’ ?n müv?ff?qiyy?tsizlikl? n?tic?l?n?n i?l?rind?n sonra, II. Dünya müharib?sin? q?d?r olan dövrd? dem?k olar ki, az bir inki?af olmu?dur. 1940c? ill?rd? is?, Harvard Universitetind? Howard Aiken, Princeton Universitetind? John Von Neumann v? Amerika il? Almaniyadak? b?zi dig?r ara?d?rmaç?lar?n i?l?ri n?tic?sind? vakuum balonlar?(lampalar) istifad? edil?r?k b?zi elektron ma??nlar?n inki?af etdirilm?si mümkün oldu. Ancaq bu inki?af etdiril?n ma??nlar son d?r?c? böyük v? on minl?rl? lampalardan t??kil edilmi? v? bu gün evl?rd? istifad? edil?n kompüterl?rd?n çox daha yava? i?l?yirdil?r.
Bu dövrd? ma??n?n h?m dizayn?n? ver?n, h?m emalat?n? ed?n, h?m proqramla?d?ran, h?m i?l?d?n v? h?m d? bax?m?n? ed?n kiçik bir qrup olmal? idi. Bütün proqramla?d?rma, idar? panelind?ki ?laq?dar yerl?r?, ?laq?dar kabell?ri taxaraq ma??n dili il? edil?rdi. ?m?liyyat sisteminin is? ad? bel? xat?rlanmamaqda idi. Sonralar? 1950ci ill?rin ba??nda kartl? ma??nlar?n inki?af? il? proqramlar?n kartlara yaz?l?b buradan oxudulmas? t?min edildi, lakin dig?r hadis?l?r tamamil? eyni olaraq qal?rd?.
Kompüterl?rin ?sas i? prinsipl?ri XX ?srin 40-c? ill?rind? Amerika aliml?ri Con Fon Neyman, Q.Qoldsteyn v? A.Beris t?r?find?n i?l?nib verilmi?dir. H?min prinsipl?r ?sas?nda 1946-c? ild? AB?-?n Pensilvaniya ?tat?nda Con Mokli v? Presper Ekkertin r?hb?rliyi alt?nda ENIAC adl? universal kompüterin yarad?lmas? il? h?yata keçirilmi?dir. M?hz h?min tarix kompüterl?rin yaranma tarixi hesab olunur. Lakin, qeyd etm?k laz?md?r ki, bir s?ra ?d?biyyatlarda ilk kompüterin 1943-cü ild? m?h?ur alim Allan Turinqin r?hb?rliyi alt?nda Böyük Britaniyada yarad?ld??? v? ikinci dünya müharib?sind? alman m?xfi m?lumatlar?n?n “oxunmas?” üçün istifad? edil?n «Collos» kompüterinin olmas? iddia olunur. Lakin ?ks?r aliml?r «Collos» kompüterinin texniki imkanlar?n?n z?if olmas? s?b?bind?n onu yaln?z kompüter yarad?lmas?nda at?lan ön?mli add?mlardan biri hesab ed?r?k, “kompüter eras?n?n” m?hz ENIAC kompüteril? ba?land???n? q?bul edirl?r.
N?silin b?zi nümay?nd?l?rini ç?xmaqla bütün n?sil kompüterin arxitektu¬ra¬s?nda m??hur Amerika alimi Con Fon Neyman t?r?find?n 40-c? ill?rd? t?klif etdiyi prinsipl?ri ?sas götürülür. Ba?qa sözl? des?k indiki kompüter h?l? ki, Neyman arxitekturas? il? qurulur. Fon Neyman arxitekturas?n?n ?sas prinsipl?ri a?a??dal?lard?r:
1) Kompüter proqramla idar? olunan avtomatma??nd?r, y?ni kompterin i?l?m?si üçün proq¬ram laz?md?r. Proqram bir t?r?fd?n kompüterin i?ini idar? edir, dig?r t?r?f¬d?n is? qoyulmu? m?s?l?ni h?ll edir.
2) Kompüter ard?c?l ünvanlanan vahid yadda?a malik olmal?d?r. Yadda? birölçülü v? x?ttidir, y?ni sözl?r vektor ??klind?dir. H?min yadda?da mü?yy?n üsulla kodla?d?r?lan h?m proqram, h?m d? veril?nl?r saxlan?l?r.
3) ?mrl?rl? veril?nl?r aras?nda a?kar ??kild? heç bir f?rq yoxdur, y?ni ?mrl?r? veril?nl?r kimi baxmaq olar v? onlar üz?rind? ?m?liyyatlar apar?la bil?r.
4) Veril?nl?rin t?yin edilm?si aparat s?viyy?sind? yox, proqram s?viyy?sind? apar?l?r. M?s?l?n, ma??n sözünd?ki bitl?r y???m?n?n h?r hans? ?d?d v? ya simvollar s?tri olmas?n? proqram mü?yy?nl??dirir.
Kompüter texnikas?n?n inki?af m?rh?l?lrind? Neyman arxitekturas? xeyli t?kmill??dirilmi? v? kompüter? qoyulan t?l?bl?rin böyük hiss?si proqram vasit?l?rin? istiqam?tl?ndirilmi?dir. Kompüterin aparat vasit?l?ri il? proqram vasit?l?ri aras?nda qar??l?ql? ?laq?l?rin yeni s?viyy?d? t??kil olunan arxitekturaya g?tirib ç?xard?r.(??kil 1)
Kompüterin ümumil??dirilmi? m?ntiqi struktura malikdir. Neyman arxi¬tekt¬ural? h?r bir kompüter iki hiss?d?n: m?rk?zi v? periferiya (xarici)-dan ibar?tdir. M?rk?zi hiss? hesab m?ntiq qur?usundan (HMQ), idar?etm? qur?usundan (?Q) v? daxili yadda? qur?usundan (DVQ) ibar?tdir. Müasir kompüterd? HMQ v? ?Q prosessor adlanan bir qur?uda birl??dirilir. Periferiya hiss?sin? xarici yadda? qur?ular? (XYQ), daxiletm? v? xaric etm? qur?ular? (DXQ) v? idar? pultu (?P) daxildir. Köhn? kompüterd? (I v?II n?sil) m?rk?zi hiss? il? periferiya hiss?si s?rt (d?yi?diril? bilm?y?n) sxeml? ?laq?l?ndirilirdi. Bu is? periferiya qur?ular?n?n t?rkibini v? say?n? istifad?çil?rin t?l?bl?rin? uy?un qura?d?rma?a imkan vermirdi. Müasir kompüterd? m?rk?zi hiss? il? periferiya hiss?si sistem interfeysi adlanan aparat proqram vasit?sil? ?laq?l?ndirilir. Bu is? periferiya qur?ular?n?n say?n? v? t?rkibini d?yi?dirm?y? imkan verir.
179
185 568 
