Көлүөнэни ситимниир үтүө үгэс.

Мэңэ нэҺилиэгин

«Балыктах орто оскуолата»

«Көлүөнэни ситимниир үтүө үгэс»

Толордо: интернат иитээччитэ-

Семенова Мария Матвеевна

2016 сыл.

Биґиги улууспутугар 1956 сылтан ыытыллар культура уонна спорт эстафетата нэґилиэнньэ культурнай оло±ун быстыспат сор±ото. 60 сыл устата биир да сыл тохтообокко ыытыллан µтµі µгэскэ кубулуйан, бµгµІІэ дылы былаа±ын кµірэччи тутан киэІ аартыгынан айанныыр.

Бу хамсааґын улуус олохтоохторо духуобунай, ій-санаа іттунэн µрдµµллэригэр, чіл оло±у пропагандалыырга, норуот айымнньытын сайыннарыыга киллэрбит кылаата улахан.

Тыыьынчанан киґини хамсатар тэрээґин дьоІІо µірµµнµ, дуоґуйууну, бэйэ кыа±ын, талаанын кірдірірµгэр усулуобуйа тэрийэр.

Ол курдук биґиги улахан дьиэ кэргэн бу хамсааґыІІа сыл ахсын кыттан олоробут. Улахан убайым Николай Матвеевич кыргыттарынаан Сыымах, Мэлдьэхси нэґилиэгиттэн .Эдьиийбит Тамара Матвеевна кыыґа Варвара Николаевна Майа, Галина Николаевна Бэдьимэ,убайым Матвей Матвеевич Майа, Андрей Матвеевич кэргэнинээн Александра Михайловналыын Бестях, мин Балыктаах, кыыґым Мария Александрова Дойду нэґилиэгиттэн кытталлар.

« Ґтµі µгэс µйэлэри унуордуур»- диэн ааттаах мэІэлэр киэн туттар хамсааґыммытыгар анаммыт И.М.Сосин кинигэтэ 2012 сыллааха тахсыбыта. Иннокентий Михайлович бу кинигэни эстафета са±аланыа±ыттан культура управлениетыгар мунньуллубут материалларга , эстафета кыттыылаахтарын ахтыыларыгар, хаґыаттар ыстатыйаларыгар оло±уран суруйбут хас да сыллаах улэтин тумугэ буолар.

Кинигэ сµµрбэ биир страницатыгар бастакы сыл Сыымахтар Хорообуттарга кыайтарбыттарын туґунан суруллар ол гынан баран эґиилигэр «Кыґыл Ойууну» туруоран аатырбыттар.1957 сыллаахха «Герой Попов аатынан холкуос уус уран самодеятельноска кэлэктиибэ, оскуола директора М.Е.Попов ко±улээґининэн П.А. Ойуунускай «Кыґыл Ойуун» диэн олоІхо тойугун ситиґиилээхтик туруорбуттара.Сыымахха аа±ар бала±ан сэбиэдиссэйинэн Романова Марфа Лукинична µлэлиирэ. Кини олохтоох ыччаттарга тирэ±ирэн бэртээхэй кэлэктииби тэрийбитэ»-диэн сурулла сылдьар.Онтон эдьиийим Тамара Матвеевна Апросимова бу кинигэ±э ийэтин норуот маастара Мария Андреевна Осипова туґунан сырдатар ыстатыйатыгар «кини аан маІнай Сыымахха олорон 1957 сыллаахха Ойуунускай «Кыґыл Ойуун»драматын туруорууга кістµµмнэри тигиигэ айымнньылаахтык улэлээбитэ. Саха былыргы таІаьын билэр буолан, субэлээн-амалаан, таІастарын быґан, киэргэллэрин-симэхтэрин ситэрсэн, биирдиилээн дьахталларга ыйан-кэрдэн, кінніріллірµгэр кіміліґін элбэхтик тµбµгµрбµтэ.» Эдьиийим фотоальбомугар оччотоо±у оскуола о±олоро сир симэхтэрэ буолбут хаартыскалара кичэллэн уурулла сылдьар. Ити курдук биґиги ийэбит культура уонна спорт эстафетатын уран тарбахтар оІоґууларын быыстапкатын улууска биир бастакы кыттааччы буолара саарба±а суох.

Ийэбит Бэдьимэ олохтоо±о Герой-ийэ, тыыл бэтэрээнэ, «Ийэ±э µрдµкµ махтал» бэлиэ хаґаайката, норуот маастара, иистэІньэн бастыІа.

Эстафета уран тарбахтаахтар быыстапкаларыгар саха таІаьын тигэн, оьуор анньан, куруґуба баайан сылын аайы кыттыґара.

1960-70 сылларга иис матырыйаала кэмчи буолара, ол урдунэн, оґуордах µтµлµк, ойуулаах билэлээх, тумустаах этэрбэстэри, куобах батта±ыттан аттаран суор±ан, тыґыттан бэргэґэ, кулгаа±ын туутуттэн кыра о±о сонун иґин тигэрэ.

70 с сылларга мин оскуола±а µірэнэрим со±уруу Москваттан дьоІІо заказтаан о±уруо булаллара.Ийэм миэхэ 1974 сыллаахха кэґиэччиктээх халадаай ырбаахы тикпитэ. Кэґиэччигэ о±уруо симэхтээх. О±уруо илин кэбиґэр. Танас чин тигиилээх, бі±і сииктээх буолан билиІІэ дылы кэтэ сылдьабын тіґі да 42 сыл аастар.

Кэлин о±уруо, таІас дэлэйбитин кэннэ, араас паннолары, сумкалары, кібµірдэри, тµµлээ±инэн бэргэґэ, µтµлµк,этэрбэс, са±ынньах тигитэлээбтэ.АІардас «Сахалар сонноро» темалаах коллекция±а уонтан тахса сон арааґын, ол иґигэр о±о дьахтар, эр киґи, былыргы аныгы соннор араастарын тикпитэ. Араас сылларга эстафета лауреатын ылан, персональнай быыстапкаларга кыттан «норуот маастара » аатын ылбыта.1975 сыллаахха Советскай норуот А±а дойду сэриитигэр улуу Кыайыытын 30 сылыгар анаан «Сµідэр сырдык кэриэґигэр» о±уруонан ковера дипломант буолар. « Октябрь сардаІалаах кµнµнэн» диэн девиґинэн ыытыллыбыт сµµрбэґис оройуоннаа±ы культура эстафетата Јктііп ірібілµµссµйэтэ 40 сылыгар анаммыта. Ийэм тµµлээ±инэн кібµірэ лауреат µрдµк аатын сµкпµтэ.Сал±ыы Дьокуускай куоракка, «Сардаана» фабрика тэрийбит быыстапкатыгар кыттан, биґирэнэн Москва±а ВДНХ быыстапкытыгар туруоруллубута.

«Улуу Ленины уруйдуубут!» девизтээх сµµрбэ µґµс эстафета±а « Ат симэ±э» µлэтэ дипломант , ол туґунан кинигэ сµµс уон биир страницатыгар сурулла сылдьар. «1980 сыл .Иккис біліххі дьабыыллар эстафета былаа±ын Бэдьимэ±э а±аллылыр.Уран тарбахтар быыстапкаларыгар олохтоохтор 30 экспонаты туруорбуттар. Мария Осипова оІорбут чаппараа±а, Анисия Захарова саха дьахтарын национальнай кістµµмэ, Семен Аргунов оІорбут чорооно биґирэннилэр.»

Атын µлэлэрэ сµµрбэ бэґис эстафета, 1985,1987- лауреат µрдµк аатын сµкпµттэрэ,1989,1990с. Дипломант, 1996 лауреат,1997 уран тарбахтаах биґирэнэн норуот маастара аат иІэриллибитэ.

2001 сыллаахха Саха сирин бастакы президена М.Е. Николаев олохтообут «Ийэ±э µрдµкµ махтал» бэлиэ хаґаайката буолбута. Кини 2004-2005 сыллаахха Республика дьахталларын комитетын бочуотунай грамотатынан , Саха республикатын президена В.А.Штыров грамотатынан на±араадаламмыта. Улуу Кыайыы 60 сылыгар аналлаах ыґыахха « Саха таІаґын » быыстапкатыгар кыттыытын иґин «Саха Далбар хотуна» аат иІэриллибитэ.

Мария Андреевна туйах хатарааччыта Варвара Николаевна Апросимова Майа иккис номердаах оскуолатыгар технология учууталынан µлэлиир.Эстафета уран тарбахтар быстапкатын активнай кыттыылаа±а. Республика±а ыытыллар «Саґар±а» фестивальга биир бастакынан «Аныгылыы саха таІаґа» коллекциянан 1996 сыллаахха кыттыбыта. Манна эбэтин сµбэтинэн кыл сэлээппэ, кылынан элеменнардаах этэ платьелары тикпитэ.Оччолорго кылы тутта илик этилэр.Варвара Николаевна биґиги улууска эрэ баар элбэх дьону тµмэр нэґилиэнньэни сомо±олуур µгэс буолбут культура уонна спорт эстафетатыгар сылын ахсын кыттар.

Ийэбиттэн , а±абыттан уґуйуллан оскуола са±аттан концертка кыттабын. 1977 сыллаахха Бэдьимэ±э Герой Попов совхозка µлэлии сылдьан «ДьиэрэІкэй» µІкµµгэ кыттан, оройуоммут аатыттан убайым Матвейдыын телевидение±а µІкµµлээн турардаахпыт. Убайым Андрей оччолорго инструментальнай ансамбльга гитара±а, барабаІІа оонньуура.

1978 сыллаахха Мэлдьэхси Суолатыгар «Эрчим» ыччат комсомольскай ферматыгар ньирэй кірііччµнэн µлэлээбитим.Ол сыл Ленинскэй комсомол 60 сылын туолуутугар аналлаах оройуоІІа культура эстафетата «Дьоллоох оло±у тутабыт, дьолу соргуну туойабыт» диэн девизтээх сµµрбэ биирис тігµлµн ыытыллар. Мэлдьэхсилэр Јлічійгі эстафета былаа±ын кіті±іллір диэн хаартыска кинигэ икки сµµс икки страницатыгар киллэриллибит.Бу концертка Лена Романовалыын «Арлекино» µІкµµбµт уонна «На прогулке» пантомимо дипломунан на±араадаламмыттара.Сал±ыы куоракка µрдµк µірэххэ µірэнэ сылдьан эмиэ самодеятельность кµрэ±эр кыттарым туґунан Дьокуускай куоратта±ы Горисполком грамоталара туоґулууллар.

Ґірэ±и бµтэрэн распределениенан ананан 1985 сыллаахха биґиги ыал Балыктаахха кіґін кэлбиппит.

1988 сыллаахха культура спорт эстафетата Ленинскэй комсомол тэриллибитэ сэттэ уон сылыгар ананар.Балыктаахха 1990ус сылларга зона начальнигынан µлэлии сылдьан быыстапка тэрээґинигэр кыттарым. 1990,1994,1997 сылларга бэдьимэ±э Майа±а ийэм персональнай быыстапкптын тэрийсибитим.

1993 сыл эстафета сµрµн уратытынан дьо±урдаах о±олору кытыннарыы айар оІоґуктарын улахан дьону кытта холбуу кірµµ буолла.

1998 сыл тµірт уон биирис культура эстафетата «Ил- эйэ чіл олох бар±ардын » диэн девизтээх ыытылынна. Эстафета уратыта академическай концерт буолбакка , билиІІи культура эйгэтигэр кµµскэ ітін киирэн эрэр бир ча±ылхай кірµІэ – шоу программа буолар.Ол эрэн эстафета уруккутун курдук кэрэни-кэскиллээ±и ірі тутуу, саІа талааннары арыйыы соруктарын инники тутар.

2003 сыл «Дойду са±аланар тµілбэттэн, норуот µµнэр дьиэ-кэргэнтэн» тµірдµін сэттис эстафета «Сатал» быыстапкатын дипломана буоллум.Дьиэ-кэргэн коллекцията.

Онтон сал±ыы сылын аайы ыытыллар эстафета быыстапкатын тэрээґинигэр кыттыны ылабын.

Коллектиивым µлэґиттэринээн Улуу Кыайыы 70, 2015 сылга Россия±а Литература сыла, МэІэ-ХаІалас тірµттэммитэ 85, Манчаары 210 сылларынан «Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат» девизтээх биэс уон тохсус культура уонна спорт эстафетатын уран тарбахтар быыстапкатыгар «Алаастан арахсыы» диэн аныгы текстильнай техниканан оІоґуллубут хартыына оІорон кыттыбыппыт.Онтон быйыл 2016 сылга эстафета юбилейынан, эмиэ тэрилтэм µлэґиттэрин кытта мясной торт, эстафета эмблематын оІордубут.

2011 сыллаахха « Айхаллан тыа сирэ µлэґит дьоІІунан, культура уонна спорт сырдык суолунан!» биэс уон бэґис культура уонна спорт эстафетата улууска тыа хаґаайыстыбатын сылыгар, µбµлµійнэй эстафетаны сырдатарга ананан ыытылынна. Дойду нэґилиэгин концерыгар биґиги дьиэ-кэргэн µґµс кілµінэ кыттыылаа±а кыыґым Мария Александровна буолар.Мария Дойду нэґилиэгин фельдшерскай пуун сэбиэдиссэйинэн µлэлиир, кэргэннээх µс кыыс о±о амарах ийэтэ.Кини кэнники анны уус уран быыстапка±а кыттар, иистэнэр.Кыргыттарыгар саха таІаґын, маскарадтарын, мероприятие±а кыттар платьеларын тигэр.

Мария Александровна кыыґа Майя Варламова Балыктаах оскуолатыгар сэттис кылааска µірэнэр мин сиэним, ийэм хос сиэнэ. Кини оскуола « Сатабыл» кружогар сібµлээн дьарыктанар. Салайааччы Александра Николаевна Габышева. Майя араас выставкаларга, конкурстарга кыттар. Быйыл µбµлµійдээх «Кілµінэлэри ситимниир, норуоту тµмэр эстафета±а э±эрдэ!» диэн девизтээх В.К.Степанов аатынан культура уонна спорт эстафетата алта уонус тігµлµн ыытылынна. Майя манна сахалыы кыбытыылаах сиигинэн кібµір тигэн кытынна.

Культура уонна спорт эстафетата ыытыллара киґи бэйэтин тус оло±ор µтµі сабыдыаллаах. Ханнык ба±арар киґи дьон-сэргэ ортотугар, олох оргуйар µіґµгэр сырытта±ына, ійі-санаата сайдар, билиитэ-кірµµтэ кэІиир. Ол иґин мин о±олорум общественай µлэ±э кыттыыларын кі±µлµµбµн.

Махтанабын Ытык-мааны ийэбэр олоххо активнай позициятын иґин, ій-санаа, тыл-іс, сµбэ-ама буолбутугар, ыччаты а±а кілµінэ µтµі µгэстэртгэр уґуйбутугар.