Классные часы для 1 класса

Темата: «Мин кимминий? Биhиги киммитий?»

Сыала: О5олорго Аан дойдуга араас киhи олорор, ол гынан баран киhи барыта тэн бырааптаа5ын уонна эбээhинэстээ5ин ойдотуу

Дьарык тутула

1. Тэрээhин чааhа:

2. Сурун чааhа:

Инопланетянин: Эhиги кимнээххитий? Бэйэ5ит тускутунан кэпсээн. Ким диэн ааттааххытый? Тугунан дьарыктана5ыт? Тугу собулуургутун?

(О5олор эппиэттэрэ)

- Киhи барыта тус-туhунан ааттаах суоллаах, кинилэр бэйэ-бэйэлэриттэн тас коруннэринэн , кэпсэтэллэринэн, собулууллэринэн уо.д.а бэлиэлэринэн атын – атыттар. Биир тэннээхтэр: кинилэр бары киhилэр.

Инопланетянин: Мин Сир урдугэр элбэх тыынар тыыннаа5ы корбутум…. ол гынан…. булкуллан хааллым. Миэхэ, ханна дьоннор, ханна атын тыынар тыыннаахтар баалларын быhаарарга комолоhун.

(о5олор эппиэттэрэ)

• Карточканан улэ: «Сир уонна кини олохтоохторо»

- Фафаня учугэйдик киhи диэн кимин учугэйдик билэригэр, харандаас ыламмыт дьоннору эрэ кырааскалыа5ын.

(о5олор кырааскалыыр кэмнэригэр, учуутал киhи ханан олохсуйан олорорун уо.д.а. быhаарар)

• Тумуктээhин:

- Киhи тас корунунэн, олорор сиринэн, санарар санатынан, майгытынан, тугунан дьарыктанарынан уонна да атын бэлиэлэринэн бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаахтар. Ол гынан баран киhи барыта биир тэн бырааптаахтар.

III. Литератураны кытта улэ:

• Г.Х.Андерсен «Куhа5ан кусчаан» остуоруйаттан быhа тардан аа5ыы:

- То5о котордор олбуордарыгар олорор котор бары куhа5ан кусчааны ата5астыыр эбиттэрий?

- Оскотун эн тулалыыр дьонтон ураты коруннээх буоллаххына, ким эбит эйиигин ата5астыыр бырааптаах дуо?

Инопланетянин: Мин эhигиттэн атыммын иhин эhиги миигин ата5астаабат инигит?

1. Тумуктээhин:

- Этин эрэ о5олор бугунну дьарыкка туох сананы биллигит?

- Хас биирдии киhи барыта туох тэн бырааптаа5ый?

- Эhиги ону тутуhа5ыт дуо?

Темата: «Планета в опасности»

Сыала: Экологиялар проблемаларын туьунан о5о билиитин ситимнээьин уонна кэнэтии; Cир дьон буттуун олорор дьиэтэ буолар ойдобулун уоскэтии;

Экологическай культураны иитии, айыл5а5а сыьыанна хас биирдии киьи

эппиэттээ5ин ойдотуу;

Дьарык тутула

1.Тэрээhин чааhа:

1. Проблема туруоруу;

- О5олор бу тугуй? (глобус)

- Глобуhу бол5ойон корун. Биhиги планетабыт олус дьикти сир. Кини урдугэр толору уулаах муоралар, океаннар дьалкынныы сыталлар, сир ньуурун устун орустэр уонна урэхтэр усталлар, хойуу тыалар нэлэhийэ сыталлар, урдук очуос хайалар урдуккэ тардыhаллар. Сир диэн улахан тогурук шар. Кини бэйэтин тула, ону тэнэ биhиэхэ саамай чугас сулус – КУНу тула эргийэ турар.

• Ыйытыыларга хоруйдааhын:

- Сир быhыыта туохха маарынныырый?

- Сиргэ хайдах тыынар тыыннаахтар баалларый?

- Сиргэ тыынар тыыннаахтар баар буолалларын туhугар туох нааданый?

(сылаас, кун уота, салгын, уу)

- Киhиэхэ сиргэ олороругар туох нааданый?

- То5о сири биhиги уопсай дьиэбит диибитий?

- Оччо5о ким уонна хайдах сири киртитэрий?

(о5олор эппиэттэрэ)

- Сир баайын харыстыырга киhи тугу гыныан нааданый?

Физкультминутка

• Оонньуу: «Мээчиги хап»

(Мээчиги хаппыт о5о биир сир баайын ааттыыр)

1. Сурун чааhа:

1. Оонньуу: «Биhиги сиргэ тугунан комолоhор кыахтаахпытый?»

Сорудах: Айыл5аны харыстыырга болдьох бэлиэлэри толкуйдааhын уонна уруhуйдааhын

1. Уруhуйдары кору уонна ырытыы:

1. Тумуктээhин:

- Бугун кылаас чааhыгар туох туhунан кэпсэттибит?

- Экологи диэн кимнээхтэрий?

- Экология диэн тугуй?

- Бугунну дьарыкка туох тумук оноруохха собуй?

(о5олор эппиэттэрэ)

Темата: Учуутал кунэ диэн ааттанар бырааhынньык

Сыала: уорэнээччилэргэ учуутал идэтигэр убаастабыллаах уонна кэрэхсэбиллээх сыhыаны иитии;

Дьарык тутула

1. Тэрээhин чааhа:

• Киирии тыл:

- О5олор бугун туох кунэй?

- Бугун улахан бырааhынньык. Бугун оскуола5а уорэммит дьоннор, кыралыын улаханныын бары уорэппит учууталларын иитээччилэрин саныыр ахтар куннэрэ. Хаас биирдии киhи кыра эрдэ5инэ уорэппит учууталыгар эбэтэр иитээччитигэр маарынныан ба5арар идеала учуутал буолар. Кини биhиэхэ саамай ойдоох, саамай талааннаах уонна саамай кыраhыабай буолар. Ол иhин кинилэргэ бэйэбит ытыктабылбытын тиэрдиэхэйин уонна ба5арыа5ын кинилэргэ кытаанах доруобуйаны, уhун тулууру уонна улэлэригэр урдуктэн урдук ситиhиилэри.

• Хоhоон истии: «Учууталга уорэммиттэр»

1. Сурун чааhа:

• Бэсиэдэ: «Учуутал улэтэ»

- Оскуола5а кимнээх улэлииллэрий?

- Учуутал тугу гынарый?

- Кини о5олору туохха уорэтэрий?

- Ханнык учууталлар ааттарын билэ5итий?

- Кинилэр туох предмети биэрэллэрий?

Хамсаныылаах сынньалан

• Уруhуйдааhын: «Мин собулуур учууталым»

• Уруhуйдары кору уонна ырытыы;

- Бу ханнык учууталы уруhуйдаатын? То5о?

- Кини ханнык уруокка уорэтэрий?

III. Тумуктээhин:

- Бугун кылаас чааhыгар туох туhунан кэпсэттибит?

- Бугун сылга биирдэ буолар биhиги учууталларбыт бырааhынньыктарынан э5эрдэлээри муhуннубут.

Учуутал идэтэ элбэх сыралаах, ыарахан. Ону ол диэбэккэ биhиги учууталларбыт куруутун уорэ-кото сылдьалларыгар, улэлэригэр урдуктэн урдук ситиhиилэлэнниннэр диэн ба5аран туран кинилэри ис сурэхпититтэн итиитик-истинник э5эрдэлиэхэйин уорэхпитигэр кыhаллан уорэниэхпит диэн тылбытын биэриэ5ин.

Темата: Оскуола5а сылдьыы бэрээдэгэ

Cыала: Оскуола – киhиэхэ саамай кундк миэстэ, манна киhи элбэ5и билэр, сайдар. Кылаас иhигэр баар тэрил барыта уорэнэргэ туттуллар, ону харыстыыр наада. Уорэнээччилэргэ аналлаах туспа быраабылалар бааллар, ону билиэх уонна тутуhуох тустаахпыт:

Дьарык тутула

1. Тэрээhин чааhа:

• Киирии тыл:

- Утуо кунунэн кунду о5олор! Эhигини уорэнээччилэр буолбуккутунан оссо биирдэ э5эрдэлиибин. Учугэй уорэхтээх, бастын бэрээдэктээх уорэнээччилэр буоларгытыгар ба5арабын!

1. Сурун чааhа:

• Бэсиэдэ: «Биhиги кылааспыт»

- Биhиги маннайгы кылаас о5олоро буоллубут, бу кылааска уорэниэхпит. Ойдоон коруо5ун эрэ кылааспыт иhигэр туох баар эбит?

(о5олор эппиэттэрэ)

- Кылаас иhигэр баар тэриллэр барыта биhиэхэ наадалаах, онон барытын харыстыахтаахпыт, алдьатар – киртитэр табыллыбат.

• Таабырын таайыыта: «Уорэх тээбириннэрэ»

• Бастакы быраат тыла да суох буоллар, элбэ5и кэпсиир уhу (кинигэ)

• Иккис быраат аан да буолбаттар арыллар, танас да буолбатар тигиллэр уhу (тэтэрээт)

• Уhус быраат уhун-уhун унуохтаах, кобус-коно кохсулээх уhу (линейка)

• Тордус быраат харачаан Уйбааскы, масс ырбаахы, муннунан таарыйар, бэлиэни хаалларар уhу (харандаас)

• Бэhис быраат суруллубуту сотор, киртийбиьти ыраастыыр уhу (эрэhиинкэ)

Хамсаныылаах сынньалан

• Кылааска туттунуу бэрээдэгэ:

- Бугуннуттэн ыла эhиги коннору о5олор буолбатаххыт – эhиги уорэнээччилэргит. Уорэнээччигэ аналаах туспа быраабыла баар.

(Быраабыланы ыйан кордоруу)

- Билигин биhиги уорэнээччи хайдах буолуохтаа5ын билиэхпит.

- Уорэнээччи паарта5а хайдах олороруй?

- Уорэнээччи тугу эмэ ыйытыан эбэтэр этиэн ба5арда5ына илиитин маннык уунар, учууталтан конуллэтэр. Бары илиигитин уунан кодорун.

- Учуутал ынырда5ына, уорэнээччи паартатыттан турар эбэтэр кылаас иннигэр турар. О5олор бары кинини короллор ол иhин уорэнээччи конотук турар, тугу да тыыппат, илиитин-ата5ын мээнэ хамсаппат.

- Кылаас иhигэр о5о элбэх, кинилэр бары аа5ыахтарын-суруйуохтарын ба5араллар. Ол иhин биhиги тэннэ уонна тургэнник улэлиири сатыахтаахпыт. Учуутал биирдэ эттэ да уорэнээччи ону толоруохтаах.

- Оскуола5а олус элбэх киhи баар. Холобур, биhиги оскуолабытыгар 68 о5о уорэнэр, 19 учуутал улэлиир. Элбэх киhини кытта сатаан бииргэ сылдьар, уорэнэр, улэлиир наадатыгар араас быраабылалары билэр уонна толорор ирдэнэр.

• Мэник Мэнигийээн туhунан остуоруйаны истии:

- Мин эhиэхэ Мэник Мэнигийээн диэн бэрээдэги билбэт уол туhунан кэпсиэ5им. Эhиги истэн олорон, Мэник Мэнигийээн тугу сыыhа онорбутун толкуйдуугут уонна илиигитин уунан иhэ5ит.

Хамсаныылаах сынньалан

• Оруоллаах оонньуу: «Мэник Мэнигийээн буолбатахпыт»

- Ньургун таhырдьаттан киирдэ (бэргэhэтин устар) корудуоргэ учууталы корустэ (тохтоон дорооболоhор), кылааска хойуутаан киирдэ (ааны тонсуйар, конуллэтэр), кинигэтин дьиэтигэр хаалларбыт (табаарыhыттан кордоhор), кылаастан тахсан эрэр (кыргыттары урут таhаарар) уо.д.а.

• Оскуола устун экскурсия

1. Тумуктээhин:

- Оскуола диэн киhи бэрээдэктээхтик сылдьар, хаhан да куhа5аны онорбот, мээнэ суурбэт-коппот, ыhыытыы-хаhыытыы сылдьыбат миэстэтэ. Бэрээдэги билбэт, учугэй быhыыга уорэммэтэх о5олор ити быраабылалары тутуспаттар, атын о5олору ата5астыыллар, малы-салы ыhаллар, алдьаталлар.

Темата: «Бэйэбин туттуна уорэнэбин»

Сыала: Киьи бэйэтигэр хайдах хаачыстыбалары сайаннарыахтаа5ын; бэйэтин туттуна, тулалыыр

дьонно туьалаа5ы оноро, бэйэ доруобуйаны чэбдигирдэ, инникигэ учугэйи , уоруулээ5и

коро уорэнии

Ход классного часа

I. Тэрээьин чааьа:

- Бугун кылаас чааьыгар биьиги олох туьунан кэпсэтиэхпит. Олох элбэх оруттээх уонна ыарахан, кэрэ уонна судургу буолбатах. Киьи туьунан маннык этиллии баар «Крутится как белка в колесе». Ол аата куруутун тугу эрэ онорор, хамсыыр, улэлиир, толкуйдуур, толору оло5унан олорор, куруутун бириэмэтэ тиийбэт киьи туьунан этэллэр. Киьи оло5о колуоьэ курдук, эргиирэ тохтообокко бара турар. Оскотун олох хамсааьына тохтоон хаалла5ына, оччо5уна киьи олор. Хас биирдии киьи оло5ун эргиирэ тус туьунан. Киьи оло5о икки оруттээх: сырдык уонна харана.

- Билигин киьи оло5ун бэйэтигэр, тулалыыр дьонно туьалаахтык уонна уьуннук хайдах олоруон собун туьунан кэпсэтиэ5ин. Киьи оло5ун хайдах олоруохтаа5ын туьунан толкуйдуон наада дуо? «Киьи олорорун тухары дьонно тулалыыр эйгэтигэр туьуны оноро сатыахтаах» бу этиллиини хайдах ойдуугутуй?(Примеры из жизни выдающихся людей)

- Киьи сиргэ уьуннук олоруон ба5арар буолла5ына кини туох туьунан кыьаллыахтаа5ый? (О здоровье)

-Хаьаан да ыалдьыбат киьи диэн баар дуо?

- Киьи дорубуйата хантан да хайдах да кыайан атыыласпат баай буолар. Киьи доруобуйатын харыстыырыгар туох дьайыылары оноруохтаа5ый?

- Киьи доруобуйата киьи бэйэтин илиитигэр баар. Кини доруобуйатын харыстыырга кыра о5о эрдэхтэн кыьаллыахтаах. Киьи доруобуйата харыстанарыгар уонна бо5оргууругэр улахан оруолу оонньууллар киьи санаата(воля) уонна характера. Хамсааьын олох торуотэ буолар. Тугу да гыммакка сыттахха туох эмэ туьалаа5ы оноруом дии саныыгыт дуо?

- Тулалыыр эйгэ костуулэрин куну салгыны ууну киьи доруобуйатын бо5орготоругэр хайдах туьаныан собуй?

- Киьи бэйэтин бэйэтигэр туох куьа5аны уксугэр онороруй? (Вредные привычки, неумение держать себя в руках)

- Соро5ор киьи оло5ор араас ыарахаттары корсор. Холобур араас ыарыы, трамвалар, эчэйии. Ол араас тугэннэртэн буолуон соп. Уксугэр ол тугэннэри киьи бэйэтэ уоскэтэр. Ол киьи бэйэтин кыайан туттумматыттан тахсар.

1. Кинигэнэн улэ

- Ойуулары корун. Манна киьи араас туруктара(эмоции) кордоруллубуттэр. Ити туруктары ааттаан.

- Оссо хайдах туруктары билэ5итий? Тылгынан быьаарын.

- Киьи туруга араас буолар: учугэй уонна куьа5ан. Тоьонон киьи элбэхтик учугэй туруктаах сылдьар оччонон киниэхэ доруобуйа5а буортулаах нервнай напряжение, кини организмыгар уоскээбэт, ол иьин киьи доруобай буолар. Кини эрэ буолбакка аттыгар баар дьон эмиэ уорэ-кото олороллор, улэлииллэр. Ол иьин киьи бэйэтин санаатын туттуна, настроениетын салайа уорэниэхтээх. Эьиги ону сатыыгыт дуо?

III. Тест оноруу:

- Билигин биьиги кыракый ситуативнай тест оноруохпут. Ол тестка маннай ситуация бэриллэр, ону бэйэ5ит коруугутунэн хоруйдуугут. Онтон ол хоруйгутун уопсай ырытан коруохпут.

ТЕСТ

«Костя5а ийэтэ оробулгэ парка5а барыахпыт диэбит. Онтон оробул иннинэ кун улэтиттэн кэлэн баран эппит: «Сарсын кыайан парка5а барбат буоллубут, то5о диэн мин улэм наьаа элбэх»

Эьиги санаа5ытыгар Костя хайдах буолбутуй уонна тугу гыммытый?

Эппиэттэр варианнара:

1. Муннукка туран ийэтэ истэрин курдук наьаа уьуннук ытаабыт;

2. Оьургэммит уонна куну быьа ийэтин кытта кэпсэппэтэх;

3. Кини хана эмэ бараары гынна5ына наар ыыппаккыт диэн ытыы-ытыы хаьытаабыт;

4. Ийэтигэр эппит кыратык да кыыьырбаппыт, парка5а аныгыскы оробулгэ да барыахха син;

5. Бэйэ5ит варианныт; ____________________________________________________________

- Бу тубэлтэни Костя варианнарынан короннун ситэри кэпсээн. Ону тэнэ бол5омто5ун манныкка уур:

• Ийэ тугу санаабытый уонна тугу гыммытый?

• Бутэьигэр Костя бэйэтин хайдах санаммытый?

• Бу тубэлтэттэн соптоох быьаарыны, туьалаа5ы ыллылар дуо?

- Бу ситуацияны ырытан баран бэйэ5итигэр туох тумук онордугут?

- Хайдах быьыы вариана элбэх туьаны а5алыа? То5о?

IV. Знайка субэлэрэ:

- Хомолтону хайдах аьарыныахха собун биьиэхэ знайка маннык субэлэри биэрэр:

1. Хаьаан да5аны кыыьырбыккын хомойбуккун эйиигин тулалыыр дьонно таьаарыа суохтааххын. Туох баар кыаххынан туттуна сатыахтааххын.

2. Билигин кыратык уоскуйабытыгар туьалаах ньымалары кытта билсиьиэ5ин.

• Дыхательнай гимнастика оноруу – хаста да диринник тыынабыт;

• Стакан уута, чэйдэ, сокта иьин;

• Аралдьыйа сатаа: телефонунан кимниин эмэ кэпсэт, кинигэтэ аах, музыката иьит;

• Эрчимнээх хамсаныыларда онор (сыттыгы кытта туьун);

• Ким да корбот сиригэр тиийэн ытаа;

• Маннык дьайыылар кэннилэриттэн киьи эбэьээт уоскуйар, балаьыанньаны ойдоохтук толкудуур, сыаналыыр, ырытар буолар;

- Оскотун киьи кыыьырбытын кимиэхэ эрэ таьаарар буолла5ына, эбэтэр бэйэтигэр илдьэ сылдьар буолла5ына, ол туох да утуо5э тириэрдибэт. Проблеманы сатаан син биир быьаарбаккын, онтон кыыьырда5ын аайы хааннар куьа5ан веществолар киирэннэр эн доруобуйа5ын буорту гыналлар. Ол иьин эн умнуо суохтааххын – эн аттыгар куруутун чугас дьонун, табаарыстарын уонна да атын дьоннор баалларын. Кинилэр эмиэ туспа санаалаахтар, толкуйдаахтар.

V. Оонньуу «Поиграем - помечтаем»;

- Эрдэ этиллибитин курдук, туох эмэ учугэй буолла5ына, киьи учугэйдик сылдьар, тулатыгар учугэйи эрэ корор-истэр.Онтон арай туохтан эмэ хомойдун, эбэтэр туох эрэ куттаатын. Оччо5о киьи учугэйдик сылдьыа дуо?

- Билигин биьиги кыратык оонньуохпут. Бу оонньуу эйиэхэ, онноо5ор куьа5ан тубэлтэ буолбут буоллла5ына, оскотун санаабытын курдук табыллыбат буолла5ына, куруутун учугэй настроенияны уоскэтэргэ уорэтиэ. Буолбут балаьыанньаны кыайан хонтуруоллаабат, буолбуту кыайан уларыппат тугэннэр, эн бэйэн санаа5ын, иэйиигин салайыаххын соп. Холобур куьа5ан сыананы ылары ким да собулээбэт, онтон сылтаан киьи настроениета буорту буолуон соп. Ол иьин киьи воображениятын комотунэн учугэй иэйиини уоскэтиэн уонна настроениятын оро кото5уон соп.

- Эьиги иннигитигэр кумаа5ы лииьэ сытар. Манна эьиги тугу да суруйбаккыт, уруьуйунан эппиэттиигит. Бэйэ5ит араас настроения5ытын уруьуйдаан кордоро5ут.

VI. Тумуктээhин

Темата: « Туохтан баьаар буолуон собуй?»

Сыала: тыа5а, транспорга, дьиэ иьигэр туохтан баьаар буолар биричиинэлэрин кэтээн коруу. Уокка сэрэхтээх буолууну инэрии:

Тэрилэ: ситуациялаах ойуулар /туохтан баьаар буоларын туьунан/

Дьарык хаамыыта

I. Тэрээьин чааьа:

- Бугун пожар туьунан кэпсэтиэхпит. Баьаар уопсайынан олус кутталлаах.

Пожарга умайан хаалыахтарын соп квартиралар, маллар, онноо5ор сыалай дьиэ дьиэнэн умайан хаалыан соп. Ол гынан баран саамай кутталлаа5а баьаарга киьи олуутэ, умайыыта.

1. Сурун чааhа:

• Бэсиэдэ:

-Дьиэттэн ураты баьаар оссо ханна буолуон собуй? /тыа5а, транспорга/

-Дьиэ5э туохтан пожар буоларый? /о5олор эппиэттэрэ/

-Испиискэнэн оонньооьун пожар буоларын биир причината. Оссо электроприбордары холбонуулаах хаалларан кэбиьии эбэтэр плитка5а танас куурдуу.

-Дьиэ иьигэр фейервектары, бенгальскай уоттары, сибэчилэри уматыа суохтааххыт. Оскотун дьиэ5э со5отох буоллаххына, оттуллубут оьох аанын аьыа суохтааххын.-дьиэ иьигэр пожар туохтан буоларын билэр эбиккит. Оссо эьиги эппиккит курдук пожар буолуон соп транспортка. Эьиги санаа5ытыгар туохтан ол буолуон собуй? /ким эмит таба5ын быра5ыан соп эбэтэр умайбыт испиискэни/.

- Онтон айыл5а5а туохтан пожар уоскуон собуй? /костёр тииттэр аттыларыгар эбэтэр дьиэ таьыгар бо5у уматан баран баран хаалыы от уотуттан этинтэн/.

• Хоьоон истии «Если бы не было огня»

Мне бабуля говорила

Что огонь наш друг и враг

Без него темно бы было

Жили бы совсем не так.

Мы бы от холода дрожали

Превратились бы в пингвинов

Или мамонтами стали

Обросли бы шерстью длинной.

Телевизора б не знали

Не поесть и не попить

В Денди тоже б не играли

В общем, плохо было б жить.

• Бэсиэдэ (салгыыта)

1. - Уот оссо биир кутталынан буолар буруо5а тумнастыы киинэ5э телевизорынан пожары ус метрэлээх уот истиэнэтин кордороллор ол иьин киьи улахан уот буор баар буолла5ына эрэ улахан кутталлаах дии саныыр. Онтон дьинэр оссо буруо уонна кордьугэннээн сытар бох танас именно итинник баьаардаргаулахан туох да умайбат ол гынан баран дьон олор кинилэр буруоттан тумнастан ололлор. Буруо5а элбэх ядовитай газ баар. Уксун пожардар эмискэ умайаллар улахан дьон уонна о5олор пожар кэмигэр соптоох быьаарыыны ылыммакка соптоохтук онорботтор. Уксугэр киьи куттанар уонна паникалаан барар.

• Баhаар кэмигэр тутуhар быраабылалар:

1. Паникалааман.

1. - Оскотун дьиэ иьигэр баьаар са5аланна5ына тургэнник быьаарыныахтааххыт тугу гынабыт диэн. Уот кыра буолла5ына бэйэ5ит умуллара сатыахтааххыт. Танас саба быра5ан эбэтэр уу кутан. Онтон уонна холбонон турар предметтэри уунан умулларыа суохтааххыт. Халын танаьынан саба быра5ыахтааххыт.

1. Оскотун уоту бэйэ5ит сатаан умулларар кыаххыт суох буолла5ына дьиэттэн тахсан безопаснай сиргэ куотуохтааххыт.

1. - Дьиэттэн тахсан баран ааны сабан барыахтааххыт, аьа5ас хаалларыа суохтааххыт. Оччо5о салгын киирбэт буолла5ына уот бэйэтэ умуллуон соп. Ол кэннэ сэсиэттэргэ, пожарниктарга биллэриэхтээххит. Пожарниктарга этэргэ ыксаабакка сиьилии кэпсиэхтээххит туох буолбутун, а то эйиигин ойдуохтэрэ суо5а. Эппиппит курдук пожарга саамай кутталы уоскэтэр буруо. Уксэ дьон пожар кэмигэр буруоттан ололлор.

1. Оскотун пожар буолтун кэннэ дьиэ иьэ буруо буолбут буолла5ына аанна сыыллан барыахтааххыт то5о диэн аллараа буруо а5ыйах буолар.

2. Айыл5а5а пожар саамай улахан кутталы уоскэтэр. Тыа5а уотунан оонньуо суохтааххыт, костёр уматыа суохтааххыт.

1. - Кураан дьылга биир испиискэ маьыттан тыа барыта умайыан соп. Оскотун тыа5а сырыттаххына пожар са5аламмыт буолла5ына тыал утары сууруохтээххин. Тыаттан кэлэн баран улахан дьонно тута биллэриэх тустааххыт.

1. Арай пожар соседтарга буолбут буоллун уонна эн тахсар ааннар тиийэн эрэр буоллун ааны сабабын туннугу сабан буолээн кэбиьиэхтээхпит.

1. Уот уонна буруо салгын хамсааьынын туьаайыытынанбарар. Сразу электричествоны арааран кэбиьэ5ит. Киирэр ааны уонна муостаны уунан кута5ыт. Муннугутун айаххытын платогунан тутта5ыт.

1. Пожар буолбутун хайдах биллэрэбитий?

1. Точнай адрес ыйан этэн биэрэбит. Онтон телефоннут суох буолла5ына хайдах биллэрэ5ит? /туннугунэн танаьынан далбаатыыбыт/.

   

2. Физминутка

3. - Билигин современнай дьиэлэри атын квартира5а баар пожар истиэнэни муостаны кыайан уматан киирбэтин курдук онороллор. Ол иьин пожарнайдары куутэ олорон биьиги ыксыа паникалыа суохтаахпыт. Пожарнайдар кэллэхтэринэ тугу этэллэрин барытын истиэхтээхпит, куттаныа суохтаахпыт. Пожар биьиги дуу атын дьиэ5э дьиэ эрэ буолбакка тэрилтэлэр дьиэлэригэр буолуон соп. Оскуола, ма5аьыын, детсад уо.д.а.

4. Билинни кэмнэ хас биирдии тэрилтэ дьиэтигэр спец план онороллор. Ол планна хайдах пожартан быьаныахха собун кордоруллубут, оол аата ханнык аанынан тахсарбытын. Биьиги оскуолабытыгар эмиэ итинник план баар. Кини план эвакуации диэн ааттанар.

• Эвакуация былаанынан оскуолаттан тахсыы

1. Тумуктээhин:

1. - Кылаас чааьыгар туох туьунан кэпсэттибит?

2. - Бугун дьарыкка кэпсэппиппит биhиэхэ кэлин наада буолуо дии саныыгыт дуо?

17. Темата: «Оскотун эн дьиэ5эр со5ото5ун хаалбыт тугэннэр»

18. Сыала: Тороппут суох кэмигэр о5олору туох кутал баарын ыйан кордоруу, араас ситуацияларга соптоох быhаарыыны ылынарга, сэрэхтээх уонна бдительнай буоларга уорэтии;

20. Дьарык хаамыыта

1. Тэрээhин чааhа:

• Дьарык сыалын билиhиннэрии:

• Ыйытыыларынан бэсиэдэ:

1. - Дьиэ5итигэр тоhо элбэхтэ со5ото5ун хаалааччыгытый?

2. - Со5ото5ун дьиэ5итигэр тоhо уhуннук хаалааччыгытый?

3. - Ол кэмнэ тугунан дьарыктана5ытый?

4. - Ким туох саамай собулуур дьарыктаа5ый?

1. Сурун чааhа:

• Ыксаллаах сулуусбалары ынырыы

1. (Доска5а: 01, 02, 03, 04)

2. - Доска5а туох сыыппаралара суруллубуттарый? (телефон №)

• Таблица коруу:

1. 01 – единая спасательная служба МЧС России

2. 02 – полиция

3. 03 – скорая помощь

4. 04 - аварийная газовая служба

5. ____ - служба спасения в нашем улусе

7. - Аны телефонунан операторы кытта кэпсэтэргэ туох быраабылалары тутуhуохха нааданый?

• Кылгастык кэпсээ:

1. - Эрийбит биричиинэ5ин;

2. - Ф.И.О., телефоннун уонна адырыскын;

3. Кэпсэтэн бутэ иликкинэ телефоннун араарыма!!!

• Экстремальнай ситуацияны ырытыы:

1. Арай баhаар буолла…

• Баhаар буола турар дьиэтиттэн тахсан баран биирдэ пожарнайдарга эрий.

• Оскотун хос иhэ буруо буолла5ына муоста5а сытын.

• Туhата суох маллары быыhыырга бириэмэ5ин ыытыма, тургэнник умайа турар дьиэттэн тахсарга кыhаллын.

• Туох да буолтун иhин умайа турар дьиэ5э тоттору кииримэ.

• Умайа турар хостон тахсан баран, ааннын сабан та5ыс.

• Оскотун аан ип-итии буолла5ына ааны аhыма.

• Оскотун тахсар аан буолэммит буолла5ына туннук аттыгар сырыт.

• Турлуурдаах буол паникалаама.

• Уокка сиэттэххинэ туох да иhин онтуккун тугунан да сыбаама, илиигинэн убахтаама.

1. Баhаар буолбут тугэнигэр, эн саамай сурун остоо5ун буолар – бириэмэ. Биир сокуундэ эн олоххун быhыан соп.

• Оскотун угарнай гааhынан атараабыс гыммыт буоллаххына;

1. - салгынна та5ыс;

2. - тобо5ор тымныы компресста уур;

3. - нашатырнай спирта сытыр5аа;

• Нойосуус уорэтии;

1. Тили-тили-тили бом!

2. Загорелся чей-то дом!

3. Кто-то выскочил, глаза выпучил,

4. И звонит по 01

5. Пострадавший гражданин.

1. Тумуктээhин:

1. - Бугун дьарыкка туох туhунан кэпсэттибит?

2. - Туох сананы биллигит?

3. - Дьиэ5итигэр тиийэн баран тороппуттэргитигэр туох туhунан кэпсиэххитий?

• Памятка тунэтии:

2. 01 – единая спасательная служба МЧС России

3. 02 – полиция

4. 03 – скорая помощь

5. 04 - аварийная газовая служба

6. ____ - служба спасения в нашем улусе

31. Тема: «Ийэ кунэ»

32. Сыала: Ийэ5э, дьиэ кэргэн сыаннастарыгар убаастабыллаах сыhыаны иитии; нравственнай коруулэри инэрии;

34. Дьарык хаамыыта

1. Тэрээьин чааьа:

2. Киирии тыл:

1. - Утуо кунунэн кунду о5олор! Бугун ким кунэй?

2. - Бугун саамай учугэй, саамай сырдык уонна уоруулээх бырааьынньык – Ийэ кунэ.

1. «Ийэттэн торууллэр

2. Генийдар геройдар

3. Долгуннуу уксууллэр

4. Уунэллэр норуоттар.

5. Эн, кини уонна мин

6. Ийэттэн кэлбиппит

7. Ийэбит эмиийин

8. Илгэтин испиппит.

9. Кундуттэн кундуну,

10. Кэрэттэн кэрэни

11. Куох сирэм сир кунун

12. Таптыа5ын ийэни!»

1. - Ийэ… Бу аптаах тылга киьи элбэх сылаас иэйиитин уурар. Ийэ таптала биьигини кырдьыахпытыгар диэри ойуур, ыарахаттары туоруурбутугар куус-комо буолар. Ийэ биьигини муударай буоларга уорэтэр, субэ биэрэр, биьигини араначчылыыр, сырдыкка тардар, уьуйар.

2. Аан дойдуга туох барыта ийэттэн са5аланар. Олох-дьаьах, дьиэ-кэргэн, о5о-уруу – барыта ийэттэн тутулуктаах. Художниктар, суруйааччылар, музыканнар ийэни уруйдаан-айхаллаан, кини олбот-суппэт обраьынайымнньыларга суруйаллар, айаллар. Хас биирдии ыалга нус-хас оло5у, ойдоьууну, намчы уйан санаалаах ийэ-дьахтар хааччыйар. Уьун кыьыннаах, киэн нэлэмэн Сахабыт сиригэр «бэйэ – бэйэ5э ойобул-тирэх буолуу» диэн коннору тыл буолбатах. Чугас дьоммутугар бол5омтолоох буоларбытыттан хас биирдиибит оло5о, доруобуйата этэннэ буолуута тутулуктаах. Ийэ олорорун тухары итинник бэйэ-бэйэбитигэр сыьыаннарьарбытыгар иитэр, уорэтэр. «Ийэ кунэ» - «ийэ» урдук аатыгар сугуруйуу кунэ. Ийэ – саамай чугас, саамай кунду уонна Аан дойдуга саамай таптыыр киьибит буолар.

• Дидактическай оонньуу «Ким тугу улэлиирий?»

1. - Ийэлэр о5олорун эрэ корор-харайар буолбатахтар. Кинилэр оссо араас улэ5э улэлииллэр, араас идэлээх буолаллар. Билигин биhиги ийэлэрбит туох улэни толороллорун коруохпут.

2. (о5олор эппиэттэрэ)

3. - Биhиги ийэлэрбит , эмиэ а5алар курдук, барыны бары сатыыллар, кыайаллар эбит. Кинилэр учугэйдик улэлииллэрин иhин дьон-сэргэ убаастыыр – ытыктыыр.

• Бэсидэ: «Биhиги маамаларбыт»

1. - Бу ким ийэтэ? Кини аатын ким билэрий?

2. - Кини тугу улэлиирий? Ханна улэлиирий?

3. - биhиги ийэлэрбитин таптыыбыт кинилэри уордуохпутун ба5арабыт. Ийэ туохтан ордук уорэрэ буолуой? Туохтан ордук хомойоруй?

4. - Ийэбит уордун диэн биhиги тугу гыныахпытын собуй?

5. - Биhиги ийэбитигэр саамай кунду бэлэхпит – биhиги учугэй уорэхпит, бастын майгыбыт буолар. Ким ийэтигэр оннук бэлэ5и оноруон ба5арарый, илиигитин уунун.

• Уруhуйдааhын: «Мин ийэм»

• Уруhуйу кору уонна ырытыы:

1. IV. Тумуктээhин:

2. - Ийэлэрбит сылайары аахсыбат, утуо бэйэлэрэ доруобайдык дьоллоохтук сылдьалларын ба5арабыт! Ийэ дэппит о5олоро, комус чыычаахтара эьиги куруутун уордэ сылдьыахтааххыт.