Химиялык кечени откоруу

I глава ХИМИЯЛЫК КЕЧЕЛЕР

§1. Химия мал чарбасында

Класстан тышкаркы иштердин массалык формасынын ичинен кеңири таралган бул химиялык кечелер болуп эсептелет. Химиялык кечелер программа боюнча белгилүү бир темада тандалып алынып,окуучуларды келечектеги кесипке багыттоого үндөйт. Кечени уюштурууда жана аны өткөрүүдө окуучулардын массалык көпчүлүгү тартылгандыктан аларда өз алдынча иштөөнүн ыкмалары, эксперименттерди жүргүзүү эптүүлүктөрү, ишке тыкандыктары жана жоопкерчиликтери иштелип чыгат.

Жогорку сапаттагы уюштурулган кечелер окуучулардын сабактан алган билимдерин кеңейтип, келечекте кесип тандоого жардам берет.

Химиялык кечелердин тематикалары мектепти курчап турган чөйрөгө жараша тандалышы абзел. Алсак, окуу программасына байланыштуу химиялык өнөр жайлары бар шаарларда жана айыл мектептеринде кеченин темалары ар түрдүү болот. Айылдык мектептерде “ Химия мал чарбасында “, “Суу жашоонун булагы”, “Химия үй тиричилигинде” жана башка темаларда кечени уюштурууга болот. Аталган биринчи темадагы кеченин ички мазмунун ачып көрсөтүүгө мугалим химиялык процесс менен өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын жашоолорунун ортосундагы байланышты, өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн, мал чарбасындагы малдардын азык-түлүк продуктыларынын сапатын жакшыртууда химиянын тийгизген таасирин аңгшеме кылып айтып берет.

Кеченин максаты. Окуучуларга кызыктуу жана жеткиликтүү формада азыркы учурда мал чарбасынын эт-сүт азыктарын,дан жана башка продуктыларын көп өндүрүүдө химиялык заттардын жаныбарлардын жашоосуна тийгизген оң таасирин изилдөөдөгү орус, кыргыз окумуштууларынын сиңирген эмгектеринин ролу жөнүндө билдирүү жазалат. Сенаж, тоюттарды ачытуу (силос) учурундагы химиялык процесстин механизмин ачык көрсөтүү, мал чарбасындагы иштеген малчылардын жашоо турмушундагы оордуктарды, мектептин чөйрөсүндөгү чарбанын, айылдын мал чарбасы боюнча жетишкен ийгиликтерин окуучулардын чарбага көрсөткөн жардамдары баяндалат.

Кечени өткөрүүнүн планы.

1. Мал чарбасы боюнча жетишилген ийгиликтер жана анын келечектеги өсүшү жөнүндө кечени алып баруучу окуучунун кыскача сөзү.

2. Тоюттардын химиялык курамдары, силостоодогу химиялык процесстер, кошумча тоюттар жөнүндө, тоюттардын курамындагы витаминдердин, углеводороддордун, белоктордун бар экендигин далилдеген кызыктуу тажрыйбалар, окуучулардын билдирүүлөрү.

3. Кечеге чакырылган мейман адистердин, алдыңкы фермерлердин, дыйкандардын, механизаторлордун сөздөрү.

Билдирүүлөрдүн биринен экинчисине өтүүнү алып баруучу окуучулар же кечеге катышкан бөлөк окуучуларга темага байланышкан ырларды, көркөм окуу же кинофильмдерди , диафильмдерди көрсөтүү менен ишке ашырышат. Окуучулардын билдирүүлөрү мүмкүн болушунча ар кандай графиктер, диаграммалар, чиймелер, окумуштуулардын портреттери, слайддар, музыка жана тажрыйбаларды көрсөтүү менен коштолот.

Кечени көркөмдөө, өтүлө турган жайдын дубалына илинип коюлган фото-газеталар борбордук орунду ээлейт. Алсак, “Таза суу”,”таза аба”,”химия жана ден-соолук”,”химия жана түшүм”. Андан сырткары цифралар менен көрсөтүлгөн тоюттарга кошумчалоочу химикаттар, колдонуучу тоюттардын түрлөрү, аларды даярдоонун кыскача технологиялык схемалары.

Кече ачылардын алдында темага карата музыка үнү ыргалат. Сценага бир кыз бала, бир эркек бала кечени алып барууга чыгышат.

Кыз-бала. Химиялык кубулуштар - бул жаратылышта тынымсыз болуп жаткан укмуштуудай татаал кубулуштар. Бүгүнкү күнү химиянын жетишкендиктери адамзаттын бардык тарабына кеңири пайдаланууда. Химия адам баласына кооз кийим материалдарын, турак жай курууга, ар кандай кырсыктуу ооруларга каршы күрөшүүгө дарыларды, ар кандай азык заттарын даярдоого жардам берет. Биз бүгүн, кымбаттуу кеченин катышуучулары, сиздерге өндүрүштү өнүктүрүүдөгү химиянын ролу жөнүндө айтып бермекчибиз.

Эркек-бала. Химия калкка керектүү башка нерселерге салыштырганда айыл чарбасында алда канча көп колдонулуп, азык заттары көп өндүрүлөт. Бул жерде темага тиешелүү мурдатан тандалып алынган акындардын ырлары окулуп, ылайыктуу болсо түстүү слайддар көрсөтүлөт.

Кыз-бала. Окумуштуулардын изилдөөлөрү көрсөткөндөй биздин республикадагы айдоо аянттарында климаттык шартка жараша ар кандай өсүмдүктөрдү өстүрүүгө мүмкүндүк бар. Биздин республиканын жалпы аянтынын 95 процентин тоолор ээлесе да, ага карабастан көп жылдык тоюттар, пахта, дан жана жашылча- жемиш өсүмдүктөрү өндүрүлөт.

Эркек-бала. Демек,калкты айыл чарба азыктар менен камсыз кылуу борбордогу милдет болуп турат, ошондуктан мал чарбасындагы мол тоют даярдоо негизги милдетибиз. Малды сапаттуу тоют менен камсыз кылбай туруп жогорку сапаттагы көп өлчөмдө продукция алуу кыйын. Сан жагынан эмес сапаттуу, чыктуу, даамдуу тоюттарды даярдоо талап кылынып жатат. Буга байланыштуу райондук, областык, республикалык илимий-өндүрүштүк химия бирикмелеринде тоюттардын курамына химиялык анализ жүргүзүлүп, тейленилип турулат. Сиздерге бул жөнүндө ХI –класстын окуучусу Шайымбеков Туратбек айтып берет. Туратбек мурунтадан даярдаган материалдар менен отургандарды тааныштырып кыскача билдирүү жасайт.

Жагымдуу, чыктуу тоюттардын жаныбарларга тийгизген таасирлерин адам баласы эчактан бери эле байкап келишкен. Ошондон улам илимдин өсүшүнө байланыштуу тоюттардын рационун иштеп чыгуу менен малдардын продуктуулугун башкарууга мүмкүндук түзүлдү.

Тоюттардын жагымдуулугун алардын химиялык курамын изилдөөдө ар кандай химиялык анализдердин ыкмалары колдонулат.

ХIХ кылымдын ортосунда Ю.Либих, К.Дюма, И.Буссендердин жүргүзгөн илимий иштеринин натыйжасында тоюттардын негизги составдык бөлүктөрү аныкталып, малдарга тоют катары колдонуучу ролу такталган.

Биохимиянын, физиологиянын жаңы ачылыштарында малдарга берилүүчү тоюттардын айрым компоненттерин өзгөчө изилдөөгө мүмкүндүк болду.

Минералдык заттардын, айрыкча кальцийдин, фосфордун,натрийдин,магнийдин, кобальттын, цинктин, жездин, иоддун жана башка заттардын бирикмелери жаныбарлардын организминде татаал биологиялык процесстердин туура жүрүшүнө шарт түзөт. Бул заттардын ьирикмелери жер кыртышында,демек тоют өсүмдүктөрүндө жетишсиз болсо жаныбарларды өтө оор ооруларга чалдыгууга алып келет. Көпчүлук тоюттардын негизги курамдык бөлүктөрүн азоту бар татаал органикалык заттар, белоктор түзөт. Азыркы мезгилде рациондордо белоктордун жетишсиздигинен өтө көп сандагы тоюттар сарп кылынууда. Өсүмдүктөрдөгү белоктор жаныбарлардын организмдериндеги эт сүт, жумуртка аркылуу адамдын организмине өтөт. Мындай билдирүүдөн кийин тоюттардын курамындагы белоктордун бар экендигин далилдөө үчүн Туратбек кезекти ак халатчан Айдарга берет. Айдар сыйкырчы төмөнкү тажрыйбаларды жалпы көрүүчүлөргө көрсөтөт. Алдын ала даярдалган ( Кант кызылчасын майдалап андан 200 г алат да дистирленген сууга салып, кезек- кезеги менен чайкап бир канча саатка коюп коет да андан кийин чыпкалайт) 50 мл белоктун эритмесине 25 мл туз кислотасынын эритмесин куйат да кар сыяктанган ак чөкмө түшө баштаганын отургандарга көрсөтөт. Чөкмөгө түшкөн затты тоют кызылчасында белок бар экенин көрүүчүлөргө айтат. Эритмеден түшкөн чөкмөнүн массасы боюнча белоктун саны жөнүндө сөз кылууга боло тургандыгын эскертет.