Карл Август Мебиус

Карл Август Мёбиус

Карл Август Мёбиус (немец. Karl A.Möbius; 1825-жылы 7-февраль, Эйленбург – 26.04.1908, Берлин) – немис зоологу жана ботаниги, экологиянын негиздөөчүлөрүнүн бири, Берлиндеги Табигый тарых музейинин биринчи директору.

Мёбиус Эйленбургда (Саксония) туулган. Төрт жашында Эйленбург башталгыч мектебине тапшырып, 12 жашында атасы аны мугалимдикке окууга жиберет. 1844-жылы Карл бардык экзамендерин артыкчылык менен тапшырып, Харц тоосунун түндүк-батыш чегинде жайгашкан Сесен шаарында мугалим болуп иштей баштайт. 1849-жылы Мобиус Берлиндеги Гумбольдт университетинде табият таануу жана философия боюнча билим ала баштаган. Университетти аяктагандан кийин Карл Гамбургдагы Джоанна Хоксчуледе зоология, ботаника, минералогия, география, физика жана химиядан сабак бере баштаган.

Экологияны өнүктүрүүгө кошкон салымы

1863-жылы Мёбиус Гамбургда Германиянын биринчи деңиз аквариумун ачкан. 1868-жылы Галле-Виттенберг университетинде докторлук даражасын алган Карл Киль университетинин зоология профессору жана зоология музейинин директору болгон. Мобиустун кызыкчылыктарынын арасында негизги орундардын бирин деңиз жаныбарлары ээлеген, анын биринчи илимий эмгеги аларга арналган (немецче: Die Fauna der Kieler Bucht, Генрих Адольф Майер менен биргеликте жазылган, эки томдук – 1865 жана 1872-ж. тиешелүүлүгүнө жараша); Ал ошондой эле деңиз экологиясынын көптөгөн көйгөйлөрүн чагылдырган.

1868–1870-жылдары Мёбиус устрицалардын жашаган чөйрөлөрүнүн экологиясын изилдеп, негизинен Германиянын жээк аймактарында устрица өстүрүүнүн мүмкүнчүлүгүн изилдөө үчүн изилдеген. Мобиус бул маселе боюнча эки эмгек жазган: «Түндүк Германиянын жээк сууларында устрица жана мидия өстүрүү» (немецче: Über Austern- und Miesmuschelzucht und Hebung dersselben an der norddeutschen Küste, 1870-жылы басылып чыккан) жана «Устрица жана устрица фермалары» ( Немисче: Die Auster und die Austernwirtschaft), анда ал өзүнүн изилдөөсүн жыйынтыктады - Түндүк Германияда устрица өстүрүү дээрлик мүмкүн эмес. Мобиус жээктерде жашаган ар кандай организмдердин өз ара аракеттенүүсүн кеңири сүрөттөп, синекологиянын негизги терминине айланган «биоценоз» түшүнүгүн киргизген.

Ботаник катары Мёбиус балырларды изилдеген.

1888-жылы Мёбиус Берлиндин Табигый тарых музейинде Зоологиялык коллекциялардын директору жана Гумбольдт университетинин таксономия жана биогеография боюнча профессору болуп, ал жерде 1905-жылга чейин сабак берген, пенсияга чыкканга чейин (80 жашында).