Орто кесиптик билим бер\\н\н системасында укуктук сабактарды окутуунун технологиялык программасынын актуалдуулугу
Курчап турган чындыктын баалуулугун адамдар байыркы мезгилден бери т\ш\н\п келишкен. Башка адамдарга ъткър\п бер\\гъ аракет кылган къптъгън билимдерди алып ж\р\\ч\лърд\, къп учурларда кудайга тенешкен. Убакыттын ът\ш\ менен билим бер\\н\н жана тарбиялоонун ъзгъчъ мыйзамдары иштелип чыга баштаган. Байыркы философтор менен педагогдордун «окуу программалары» милдет, адеп-ахлак, адам менен жарандын милдеттери, адамдардын биргелешип жашоосунун жалпы кабыл алынган эрежелерин сактоо зарылдыгы жън\ндъг\ идеялар менен сугарылган. Укуктук билим, илимдеги укуктук чындык жън\ндъг\ т\ш\н\ктъргъ негизделген мазмундуу комплекстерге таянат жана тандалып алынган укуктук маалыматтын комплексин т\з\\ менен, курак жашка ылайык адекваттуу болгон жана ъзгъчъл\ктър\нъ дал келген усулдардын жардамы менен окутуу процесси аркылуу берилет. Укукту окутуунун заманбап формасына болгон кызыгуу ХХ кылымдын аягында бардыгына белгил\\ болгондой жеке менчиктин пайда болушу жана рынок экономикасына ът\\ менен пайда болгон. Мамлекеттин алдында олуттуу къйгъй пайда болгон: калктын къпч\л\к бъл\г\ укуктук жактан сабатсыз экендиги аныкталган, Кыргыз Республикасында укуктук мамлекетти т\з\\ маселеси, экономикада рынок мамилелерине от\\, социалдык, саясий чъйрълър\ндъг\ кризис, пикирлердин жана коомдук кыймылдардын поляризация болушу, мыйзамдаштыруунун жаныланышы, укуктук билим бер\\н\н къйгъйлър\нъ ъзгъчъ кън\л буруунун зарылдыгын шарттаган. Орто кесиптик билим бер\\н\н модернизациясынын белгил\\ болгондой негизги багыттары болуп: билим бер\\н\н мазмунунун инсанга багытталышы; анын аракеттик м\нъз\, билим бер\\н\н мазмунунун кесиптик жана жалпы маданий компетенцияларды калыптоого багытталышы-билим алуучунун ъздъшт\ргън билимдерин, кънд\мдър\н жана чыныгы жашоодогу практикалык маселелерди чеч\\ \ч\н ишмерд\\л\кт\н ъзгъчъ ыкмалары. Орто кесиптик окуу жайдын ишмерд\\л\г\ндъ укуктук компетенцияларды калыптоодогу ъзгъчълуктър кызыгууну пайда кылды. Укуктук компетенцияларды калыптоонун максаттары коомдун ън\г\ш\ менен илимий билимдердин бир катар чъйръс\н\н ън\г\\ денгээлинен къз каранды болот, алар укуктук билим тармагындагы мамлекеттик жана коомдук саясаттын негизинде калыптанат. Азыркы баскычта укукту окуп \йрън\\н\н негиз салуучу максаты болуп, адам укуктарын сактоо зарылдыгын ан - сезим менен терен т\ш\н\\ нугунда билим алуучуну тарбиялоо болуп эсептелет: адамда жеке аброюн сез\\н\ жана башка адамдарга карата урмат менен мамиле жасоону калыптандыруу. Адамдын инсандык аброю жън\ндъ тушунук, табигый укуктун теориясында урунттуу т\ш\н\к болуп эсептелет: ъз\ндъг\ инсанды кадырлаганда гана, адам башка адамдардын укуктарын сыйлоого жана ъз\н\н жеке укуктарын коргоого жъндъмд\\ болот, ал эми табигый натыйжасы болуп ан-сезимд\\, социалдык жактан активд\\ ж\р\м-турум болот. Укуктук сабактарды окуп \йрън\\, ар бир адамдын к\н\мд\к жашоосундагы зарыл болгон укук жана анын тармактары жън\ндъ, мамлекеттин жана анын органдарынын т\з\л\ш\ жън\ндъ, юридикалык уюмдар жана юридикалык кесиптер жън\ндъ, къйгъйлърд\ чеч\\дъ укуктук жана башка тынчтык процедуралары жън\ндъ, жарандын негизги укуктары жана милдеттери жън\ндъ, ошондой эле укук менен мамлекеттин тарыхы жана философиясынан кошумча маалыматтарды берет. Аталган билимдерге ээ болуу, адамды компетентт\\ жаран кылат. Аталган максаттар жана милдеттер укуктук сабактарды окутуунун ъзгъчълуктър\н аныктайт. Б\г\нк\ к\ндъ бул тема ътъ актуалдуу болуп эсептелет, анын актуалдуулугун, укуктук билим- азыркы жашоодогу ийгиликтин негизги шартынын бири экендиги менен шартталат. Бирок билим алуучулар татаал материалды ъздъшт\р\\ \ч\н, аларда окутулуучу дисциплинага карата кызыгууну калыптандыруу керек, башкача айтканда окутуунун натыйжаларын эске алуу менен окутуучу, укуктук дисциплиналарды окутуунун методикасына ъзгъчъ жоопкерчилик менен мамиле жасоого тийиш, анда алдын ала пландаштырылган натыйжаларга алып кел\\ч\ усулдар менен практикалык ишмерд\\л\кт\н ыкмаларынын жыйындысын колдонушу зарыл. Б\г\нк\ к\ндъ укуктук сабактарды окуткан окутуучулардан активд\\ жана интерактивд\\ усулдарды, тесттик тапшырмаларды, проблемалык окутуунун ыкмаларын максаттуу багыт менен колдонуу талап кылынат, анткени ушул активд\\ таанып бил\\ч\ ишмерд\\л\к аркылуу гана студенттер биздин коомдун карама каршы процесстерин талдоого жана т\ш\н\\гъ жетише алышат. Укуктук сабактарды окутуунун маселелерин укук менен педагогика тармагындагы къп окумуштуулар жана адистер изилдеп \йрън\п чыгышкан, алардын эн белгил\\лър\ Е.В.Гнатышина, Е.В.Евплова, А.В.Малько, А.Ю. Мамычев, В.В.Лазарев болушкан. Бирок орто кесиптик билим бер\\н\н денгээлинде укукту окуп \йрън\\н\н, окутуунун прцессинин мазмуну жана ъзгъчъл\ктър\ актуалдуу бойдон калууда, анткени бул маселелер боюнча атайын адабияттар жок. Укуктук билим бер\\нун т\птъл\\ процессинде Кыргыз Республикасында юридикалык дисциплиналарды окутууда айрым ъзгъчъл\ктър\ иштелип чыккан. Ошентип, укуктук ченемдердин къп сандуулугунун кесепетинен билим алуучуларда материалды ъздъшт\р\\дъ озгъчъ кыйынчылыктар пайда болууда. Мындан сырткары, тездик менен он\г\п жаткан мыйзам чыгаруучулук окутуу процессин татаалдаштырат жана заманбап студентти маалыматтын чон кълъм\н жаттап калуу шартына салат . Бул деле аздык кылат, анткени юристтин кесиптик ишмерд\\л\г\ т\здън т\з ченемдик укуктук актыларды туура т\ш\нд\р\\гъ байланыштуу. Ошондуктан студент ченемдерди бил\\гъ гана эмес, аларды туура трактовкалоого жъндъмд\\ болушу керек. Ушундан улам укук тармагында педагогикалык ишмерд\\л\кт\ ишке ашырууда кыйынчылыктар келип чыгууда. Мындай кыйынчылыктарды юридикалык дисциплиналарды окутууда инновациялык технологияларды бил\\ жана колдоно алуу ыктары аркылуу чеч\\гъ болот . Колледжде укукка окутуп \йрът\\н\н эффективд\\ салттуу усулдары жана технологиялары колдонулат. Бул тармакта активд\\ т\рдъ ролдук оюндар колдонулат, алардын манызы болуп билим бер\\ процессинде реалдуу кесиптик ишмерд\\л\кт\н аналогиясы менен ъткър\\ эсептелет. Бул усул аркылуу конкретт\\ иш боюнча сот отурумунун \лг\с\н моделдештир\\гъ болот. Студенттер сценарий жазышат, ролдорду бъл\шт\р\шът, оюндун видео жазуусун ж\рг\з\шът. Эреже катары, студенттер аракеттен\\ процессинде ъздър\н активд\\ кърсът\шът жана реакция кылышат. Ролдук оюндардын натыйжалуулугу тъмънк\лърдън билинет: 1) оюндун ж\р\ш\ндъ студенттердин теориялык билимдери текшерилет; 2) студенттердин къз караштары менен пикирлери калыптанат; 3) билим алуучулар тарабынан демилгел\\л\к ън\гът. Юридикалык билим бер\\н\н дагы бир эффективд\\ салттуу усулдарынын бири болуп кырдаалдык маселелерди чеч\\ болуп эсептелет, аларсыз жарандык укукту, кылмыш жаза укугун, криминалистиканы жана укуктун башка тармактарындагы сабактарды окутууну элестет\\ кыйын. Мындай маселелер студенттерге укуктук ченемдерин туура т\ш\нд\р\\гъ жана колдонууга жардам берет. Андан сырткары, маселелер кесиптик ишмерд\\л\кт\ ишке ашырууда мыйзамдын ък\л\ катары катыша турган турмуштук кырдаалдарды моделдештирет. Азыркы учурда укуктук дисциплиналарды окутуу фотос\рът жана видео долбоор окутуу каражаттарынын жана башкалар менен эффективд\\ болуп калды. Мисалы, криминалистика, кылмыш жаза укугу жана процессуалдык укук боюнча сбактарда кылмыш болгон жердин, шект\\н\ кармаган жердин жана башка с\ръттър колдонулат. Материалды визуалдык кабылдоо студенттер \ч\н ътъ баалуу, окутуунун бул каражаты жеткиликт\\ денгээлде эффективд\\ жана натыйжалуу болуп эсептелет. Видео долборлорго карата, окутуучу материалды видеого айландыруу аркылуу колдонот, ал жерде кылмыштын бетин ачууда кандайдыр бир усулду колдонуу тармагында укуктук талаада жаны технологияларды колдонуунун илимий изилдъълър\ ачылат. Колледжде укукту окутуунун дагы бир каражаты катары укук сабактарында тематикалык фильмдерди кър\\ болуп эсептелет. Мисалы, кино аркылуу кылмыштын бетин ачууда т\рд\\ ыкмаларын жана усулдарын кърсътсъ болот, турак жай, \й-б\лъл\к, жумуштагы къйгъйлърд\ укуктун къз карашында кароого болот. Окумуштуулар далилдегендей, фильмдердин таасири ътъ чон, ошондуктан мындай каражаттарды колдонуу окутуу процессине чон пайдасын алып келет. Мындан сырткары орто кесиптик билим бер\\н\н шарттарында укуктук сабаттулукка окутууда социалдык желелерди пайдалануу дагы эффективд\\ болуп эсептелет. Заманбап коомдо социалдык желелердин таасирин баалабай коюуга болбойт. Мындан сырткары социалдык желелер, окутуу процессинде колдонууга м\мк\н болгон маалыматты къптъгън санда алып келет. Мисалы, Instagram социалдык тармагында мамлекеттин региондорунун органдарынын расмий профилдери бар, алар аркылуу студенттер укуктук талаалардагы акыркы ъзгър\\лърд\ билип турушса болот. Дагы бир кызыктуу ресурс бул lovejournal, ал жерде белгил\\ укук коргоочулар, коомдук ишмерлер, укуктук мейкиндиктин башка ък\лдър\ ъздър\н\н ачык к\ндъл\ктър\н ж\рг\з\п турушат, бул к\ндъл\ктърдъ алар курч, юридикалык проблемалар менен бъл\ш\п турушат. Ошондуктан окутуучулар укукту окутуу процессинде социалдык желелерди колдонуусу зарыл, анткени бул заманбап студенттер \ч\н б\г\нк\ к\ндъ маалыматтуу, заманбап жана актуалдуу болуп эсептелет. Быйылкы жылдын сабактары санариптештир\\ дистанттык билим бер\\ч\ технологиялардын булагы катары зарыл экендигин дагы бир ирет тастыктады. Технологиялык ъзгър\\лър туруктуу т\рдъ дайыма болуп турат. Качандыр бир мезгилдерде уюлдук телефондор роскошь болуп эсептелген, ал эми б\г\н алар к\н\мд\к турмуштун бъл\г\ болуп калды. Заманбап гаджеттер толук кандуу компьютерлердин эсептъъч\ кубатына ээ. Жыл сайын мобилдик т\з\л\штър кубаттуу болуп жатат жана келечекте персоналдык компьютерлерди алмаштырышат. Бул нерсе окутуучуларга т\рд\\ тиркемелер аркылуу билим алуучулардын гаджеттерине окуу маалыматын жеткир\\гъ жардам берет. Эми окутуучулар студенттердин керектъълър\нъ тез реакция кылууга жана жекелештирилген нускамаларды бер\\гъ м\мк\нч\л\к алышат, анткени ар бир студент жекече окуу планына ээ боло алат. Азыркы заманбап колледждерде санариптик сабаттулукту окутуу ъзгъчъ актуалдуу болуп калды. Б\г\нк\ к\ндъ студенттер, негизинде технология жаткан билимдерди алышат. Бул нерсе алар офисте же заводто иштегенине карабастан, технологиялар бардык нерсени алмаштырат жана студенттерде канчалык санариптик сабаттулук къп болсо, аларга ошончолук келечектеги жумуш ордунда ийгиликтерге жетиш\\гъ оной болот. Кийинки маселе укукту окуткан колледждердин студенттеринде маалыматтык сабаттулукту калыптандыруу болуп эсептелет. Б\г\нк\ к\ндъ интернет, идеялардын т\рд\\ кенири спектрин пайда кылды, студенттер т\рд\\ темалар боюнча ишеничт\\ маалыматтарды таба алышат. Ошондуктан, студенттерди издъъ системаларында туура жана так маалыматтарды издъъгъ \йрът\\ маанил\\ болуп эсептелет. Жеткиликт\\ болгон маалыматтын кълъм\ ар т\рд\\ жана студенттин билим алууга умтулуусу менен гана чектелет. Дагы бир маанил\\ жагдай колледждердин жумуш убактысын оптимизациялоо. Видео жазуу жана дистанттык окутуу \ч\н платформа инструменттердин жардамы менен окутуучулар эффективд\\ болушу м\мк\н, анткени алар татаал теманы т\ш\нд\р\\ч\ видеону т\з\\гъ м\мк\нч\л\к алышат, студенттер болсо концепцияны т\ш\н\\ \ч\н аны бир нече жолу кър\п чыгышы м\мк\н, бул нерсе колледждин окутуучусуна ондоолор \ч\н убакытты текке кетирбегенге жана ъз\н\н убактысын конкретт\\ жардам кърсъткънгъ коротууга м\мк\нч\л\к берет. Бул нерсе тайпада студенттердин саны жетишээрлик къп болгон учурда, билим алуучу окутуучунун тиешел\\ убактысын алууга кепилдик берет. Б\г\нк\ к\ндъ кээ бир колледждердин практикасында илимий конференция менен ролдук оюндардын синтези болгон БУУ (ООН) Модели кенири колдонулууда. Анын ж\р\ш\ндъ студенттер БУУнун бир нече расмий тилдеринде бул уюмдун органдарынын ишин кърсът\шът, дипломатиялык, лидердик, оратордук жана тилдик ыктарга ээ болушат, компромисске кел\\н\ \йрън\шът. БУУ (ООН) Модели- илимий конференциянын алкагындагы ролдук оюн. Були ш чара жакында эле пайда болгон, бирок юридикалык колледждердин арасында популярдуу болуп кел\\дъ, анткени эл аралык денгээлде к\н\мд\к курч укуктук къйгъйлърд\ карайт. Бул Модель биринчилерден болуп Гарвард университетинде колдонула баштаган. БУУ(ООН) Моделин ишке ашыруу процессинде, студенттер т\рд\\ мамлекеттердин ъ\к\лдър\ катары делегат, байкоочу жана эксперттердин ролдорун аткарышат. Ар бир катышуучу конкретт\\ укуктук къйгъй боюнча баяндама даярдайт жана аны менен белгил\\ бмр мамлекеттин атынан чыгып с\йлъшът. БУУ(ООН) Модели дипломатиялык сапаттарды ън\кт\рът. Укуктук сабатттуулуктун денгээлин жогорулатат, студенттерге ъздър\н кърсътъ бил\\н\ жана билимдерин реализациялоого \йрътът. Моделдик кыймылдын ън\г\ш\н\н ж\р\ш\ндъ башка эл аралык уюмдардын Модельдери дагы пайда боло баштады, мисалы: Модель G20, Модель ШОС, Модель ОДКБ, Модель диалога, Улуттар лигасынын модели ж.б. Ошентип жогоруда аталган укукту окутуунун технологиялары, жарандык компетентт\\л\кт\ ън\кт\р\\гъ, укуктук билимдерди алууга, ишмерд\\л\кт\н долборлоочу т\р\н ишке ашырууга, колледждеги ъз алдынча башкарууга катышууга м\мк\нч\л\к берет. Ошондой эле окутуудагы он динамиканы берет. Предмет боюнча билимдердин сапатын жана окуп \йрън\\ч\л\кт\н денгээлин жогорулатат, олимпиадаларда жеништерди камсыздайт, конференцияларга, интнллектуалдык оюндарга катышууну активдештирет. Бул макалада козголгон тема ойлонуу жана талкуу \ч\н жаны эмес, бирок б\г\нк\ к\нгъ чейин актуалдуу бойдон калууда, анткени ушул к\нгъ чейин окутууда заманбап технологияларды колдонууну зарыл кърбъгънб\з, бирок б\г\нк\ к\нд\н чындыгы бул тармакта изилден\\н\ дагы к\чът\\ керек экендигин тастыктады.
Колдонулган адабияттар:
1. Бережная И.Ф. Проектная деятельность студентов в процессе профессиональной подготовки / Бережная И.Ф. // Среднее профессиональноеобразование, 2013. – №9. – с. 24-26.[Электронный ресурс] URL:
http://cyberleninka.ru/article/n/proektnayadeyatelnost-studentov-v-protsesseprofessionalnoy-podgotovki (Дата обращения: 22.03.2018)
2. Бозиев Р. С. Отечественная педагогика и образование: между прошлым и будущим[Текст]/ Р. С. Бозиев, А. И. Донцов // Педагогика. - 2016.
- № 1. - с. 128
3. Гаврилова И.Г. Роль правового воспитания в формировании за-конопослушной личности//Вестник Адыгейского государственного универ-ситета,2016 №3 с. 106-108
4. Головченко В.В. Эффективность правового воспитания, понятие, критерии, методика измерения//К.: Наукова думка.- 2016 – 45 с. 77
5. Гунин Е.М., Сураев Д.В., Трегубова Л.А. Особенности препода-вания юридических дисциплин при подготовке специалистов в сфере торгов-ли на современном этапе журнал «Профессиональное образование в России и за рубежом»,2016 с.180-190
6. Ибрагимова Е. М., Свердлова Л. М., Кузнецова Ю. Н. Особенно-сти преподавания права в средних общеобразовательных организациях // КПЖ. 2014. №1 (102). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/osobennostiprepodavaniya-prava-v-srednih-obscheobrazovatelnyh-organizatsiyah (дата обра-щения: 12.03.2018).
7. Ионцева С.В. Особенности преподавания правовых дисциплин студентам непрофильных направлений высших учебных заведений, журнал «Ценности и смыслы»,2017 год с. 60-66
8. Кропанева Е.М. Теория и методика обучения праву: Учеб. посо-бие. – Екатеринбург: Изд-во Рос. гос. проф. - пед. ун-та, 2010. 166 с.
9. Лернер И. Я. Дидактические основы методов обучения //М.: пе-дагогика. – 1981. – Т. 185. – 259с.
10. Лукаш О. А. Проблемы преподавания правовых дисциплин в об-разовательных учреждениях неюридического профиля // Известия ТулГУ.
11. Селевко Г. К. Технологический подход в образовании
//Школьные технологии. – 2014. – №. 4. – 23-34 с.
12. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии: Учеб-ное пособие. - М.: Народное образование, 2013. – 247 с.
13. Фоменко В.Т. Нетрадиционные системы организации учебного процесса / В.Т. Фоменко. — Ростов н/Д: ГНМЦ, 2014.- 183 с.
14. Хурманенок Д.А. Особенности преподавания социально-гуманитарных дисциплин в системе СПО города Москвы//Вестник РМАТ. 2017 - с.112
15. Хуторской А.В. Компетентностный подход в обучении. Научно-методическое пособие. А. В. Хуторской. — М.: Издательство «Эйдос»; Изда-тельство Института образования человека, 2013. – 73 с.
16. Чарнецкий С.Н. Правовая компетентность современного учителя общественных дисциплин, журнал «Эксперимент и инновации в шко-ле»,2014.- с.57-63
17. Чередникова М.В. Методика преподавания правовых дисциплин : учеб.-метод. пособ. [Текст] / Е.В. Евплова, Е.В. Гнатышина, М.В. Череднико-ва. – Челябинск : Цицеро, 2016. – 149 с.
Аннотация
Правовое образование – является одним из важнейших условий успеха в современной жизни, этим обусловлена актуальность данной темы. Чтобы студенты успешно освоили достаточно сложный материал, необходимо сформировать у них интерес к изучаемой дисциплине, т.е., принимая во внимание цели обучения, преподаватель с особой ответственностью должен подходить к методике преподавания правовых дисциплин. Сегодня в современных условиях, как никогда от преподавателей правовых дисциплин требуется целенаправленное использование различных технологий и методов обучения. В связи с этим в настоящей статье рассмотрены и представлены такие методы и приемы обучения, которые позволят достичь выше представленной цели и сделать процесс преподавания правовых дисциплин не только позна-вательным, но и интересным для обучающихся.
Теманын актуалдуулугу укуктук билим-заманбап жашоодогу ийгиликтин эн маанил\\ шарттарынын бири экендиги менен аныкталат. Бирок билим алуучулар татаал материалды ъздъшт\р\ш\ \ч\н, аларда окутулуп жаткан сабакка карата кызыгууну арттыруу керек, башкача айтканда, окутуунун натыйжаларына жетиш\\, окутуучу укуктук сабактарды окутуу усулдарына жоопкерчилик менен мамиле жасоого тийиш.
Б\г\нк\ заманбап шарттарда укуктук дисциплиналарды окутууда, окутуучулардан максаттуу т\рдъ окутуунун т\рд\\ технологияларын жана усулдарын колдонуу талап кылынат.
Ошондуктан бул макалада коюлган максатка жетиш\\гъ жана укуктук сабактарды окутууну таанып бил\\ч\ гана эмес, о.э. кызыктуу кылуучу усулдар менен ыкмалар каралган.
40
264 908 
