Գրիգոր Զոհրապ /նորավեպի իշխան /

Գրիգոր Զոհրապ

Մեծերը Զոհրապի մասին

• Ես Գրիգոր Զոհրապին ճանաչում էի հեռվեն, կարդացել էի նրա գեղեցիկ պատմվածքները Կ. Պոլսի կյանքից։ Ուղղությամբ ռեալիստ էր, ուներ շատ սիրուն ոճ, միանգամայն զերծ պոլսական սեթևեթանքից և ավելորդ հակագեղարվեստական պչրանքից։

                                                                                                              Ալեքսանդր Շիրվանզադե

• Նրա պրոֆեսիոնալ զբաղմունքը ավելի շատ արդյունք էր մի մարդագիտության և գուցե այդ էր ժամանակները Պոլսում վխտացող ի պաշտոնե փաստաբանների շարքում Զոհրապը փաստաբան էր նախ և առաջ իր կոչումով։
•                                                                                                                      Վահրամ Փափազյան

Կենսագրություն

Գրիգոր Զոհրապը ծնվել է  1861  թվականին  Կ. Պոլսի  Պեշիկթաշ թաղամասում։ Հայրը՝ Խաչիկ էֆենդին, սարաֆ էր, բնիկ ակնեցի, մայրը՝ Էֆթիկ հանըմը,  Մալաթիայից  էր։

Զոհրապը նախնական կրթությունը ստացել է Պեշիկթաշի Մաքրուհյան վարժարանում։ 1870 թվականին մահանում է Խաչիկ էֆենդին։ Մայրը ամուսնանում է նշանավոր փաստաբան Ավետիս Յորտումյանի հետ և երկու որդիների՝ Միհրանի ու Գրիգորի հետ տեղափոխվում է Օրթագյուղ ։

Եղբայրները ուսումը շարունակում են տեղի նշանավոր Թարգմանչաց վարժարանում։ Այստեղ սովորելու տարիներին են վերաբերում Զոհրապի առաջին գրական նախափորձերը՝ ոտանավորներ, հաջող շարադրություններ։

• 1876  թվականին Զոհրապն ընդունվում է այդ ժամանակ  Թուրքիայի  միակ բարձրագույն հաստատությունը՝  Գալաթասարայի վարժարանը , որը բացվել էր 1868 թվականին  ֆրանսիական  կառավարության հովանովորությամբ և Կ. Պոլսի ֆրանսիական դեսպանի անմիջական հսկողությամբ։ Ուսանում է երկրաչափական գործը։ Բաժինն ավարտում է փայլուն գիտելիքներով։
• 1876  թվականին Զոհրապն ընդունվում է այդ ժամանակ  Թուրքիայի  միակ բարձրագույն հաստատությունը՝  Գալաթասարայի վարժարանը , որը բացվել էր 1868 թվականին  ֆրանսիական  կառավարության հովանովորությամբ և Կ. Պոլսի ֆրանսիական դեսպանի անմիջական հսկողությամբ։ Ուսանում է երկրաչափական գործը։ Բաժինն ավարտում է փայլուն գիտելիքներով։
• 1876  թվականին Զոհրապն ընդունվում է այդ ժամանակ  Թուրքիայի  միակ բարձրագույն հաստատությունը՝  Գալաթասարայի վարժարանը , որը բացվել էր 1868 թվականին  ֆրանսիական  կառավարության հովանովորությամբ և Կ. Պոլսի ֆրանսիական դեսպանի անմիջական հսկողությամբ։ Ուսանում է երկրաչափական գործը։ Բաժինն ավարտում է փայլուն գիտելիքներով։
• 1876  թվականին Զոհրապն ընդունվում է այդ ժամանակ  Թուրքիայի  միակ բարձրագույն հաստատությունը՝  Գալաթասարայի վարժարանը , որը բացվել էր 1868 թվականին  ֆրանսիական  կառավարության հովանովորությամբ և Կ. Պոլսի ֆրանսիական դեսպանի անմիջական հսկողությամբ։ Ուսանում է երկրաչափական գործը։ Բաժինն ավարտում է փայլուն գիտելիքներով։

• 1880  թվականին աշխատանքի է անցնում խորթ հոր իրավաբանական գրասենյակում, իբրև գրագիր և միաժամանակ սկսում է հաճախել Կալաթասարայի իրավագիտության բաժինը։ Սակայն շուտով վարժարանը, որն ուներ 45  հայ , 2  իսլամ , 2  հրեա  և 3  հույն  ուսանող, փակվում է իսլամ աշակերտներ չունենալու պատճառով ։

• 1881  թվականին բացվում է «Հուգուգի» վարժարանը։ Մեկ տարի անց Զոհրապը տեղափոխվում է «Հուգուգ», որտեղ երկու տարի սովորելուց հետո հեռանում է՝ վկայական չստանալով։  1884  թվականին Էդիրնե քաղաքում քննություն է հանձնում և ստանում փաստաբան-իրավաբանի վկայական։
• Զոհրապը գրական ասպարեզ է մտնում, երբ 1878 թվականին հանդիպում է Նիկողայոս Թյուլպենճյանին և դառնում նրա հրատարակած «Լրագիր» օրաթերթի աշխատակիցը։ Ընդամենը 17 տարեկան էր նա, սակայն դրսևորեց իրեն իբրև ազգի ճակատագրով մտահոգ անհատ։

• 1880 -ական թվականների սկզբներին մուտք գործելով հրապարարակախոսական ասպարեզ՝ Զոհրապը դարձավ ժամանակի գրական շարժման մասնակիցներից և արդյունավետ գործիչներից մեկը։

Սակայն շուտով Զոհրապին ևս ձերբակալեցին։ Նրան էլ սպասվում էր նույն դաժան ճակատագիրը, ինչպես իր միլիոնավոր տարաբախտ հայրենակիցներին։ Նա դաժանորեն սպանվեց  1915  թվականի  հուլիսին՝ աքսորի ճանապարհին ։

Զոհրապի նովելներ

• Զոհրապը վաղ հասակից գրել է ոտանավորներ, որոնք մեծ արձագանք չեն գտել։ Դեռ պատանի՝ նա իր ուժերը փորձում է նաև արձակի մեջ․ 1883 թ․ տպագրում է «Անհետացած սերունդ մը» վեպը՝ պոլսահայ երիտասարդության կյանքից։ Զոհրապի ուժը արձակի փոքր ձևի մեջ էր։ Մամուլում տպագրվող նորավեպերը հետաքրքրություն են առաջ բերում։ Տարեցտարի զորանում է վարպետությունը, և նա ստեղծում է հրաշալի նորավեպեր։ Զոհրապը նորավեպի այն վարպետներից է, որոնք բյուրեղացած ձևի մեջ հասել են հոգեբանական խորության և կերտել բազմաթիվ կերպարներ՝ բարձր աստիճանի հասցնելով իրապաշտությունը ( ռեալիզմ )։

1909 և  1911  թվականներին լույս է ընծայում տարբեր տարիների գրած նորավեպերի երեք ժողովածու՝ «Կյանքն ինչպես որ է», «Լուռ ցավեր», «Խղճմտանքի ձայներ» խորագրերով։ Վերնագրերից էլ երևում էր, որ նորավեպերում Զոհրապի գեղագիտական ծրագիրն է եղել՝ ռեալիսորեն արտացոլել կյանքի երևույթները, ներքին կապերը, մասնավորապես՝ թափանցել մարդկային հոգու թաքուն խորշերը։ Զոհրապի գրվածքները բաժանվում են մի քանի խմբի․ նա ունի սոցիալական պատկերներ, սիրային, խոհական-փիլիսոփայական, քնարական և երգիծական նորավեպեր։

Երկերի մատենագիտություն

• Անհետացած սերունդ մը,  Կ. Պոլիս , 1887, 187 էջ:
• Խղճմտանքի ձայներ, Կ. Պոլիս, 1909, 96 էջ:
• Լուռ ցաւեր,  Կ. Պոլիս , 1911, 240 էջ:
• Կեանքը ինչպէս որ է, Կ. Պոլիս, 1911, 200 էջ:
• Էջեր ուղեւորի մը օրագրէն,  Իզմիր , 1922:
• Անհետացած սերունդ մը, Կ. Պոլիս, 1924, 151 էջ:
• Ծանօթ դէմքեր եւ պատմուածքներ,  Փարիզ , 1932, 220 էջ:
• Խղճմտանքի ձայներ,  Աղէքսանդրիա , 1938, 95 էջ:
• Նովելներ,  Երևան , 1941, 303 էջ:
• Մեր կեանքէն,  Գահիրէ , 1945, 190 էջ:
• Լուռ ցաւեր,  Հալէպ , 1947, 503 էջ:
• Նովելների լիակատար ժողովածու, Երևան, 1954, 394 էջ:
• Լուռ ցաւեր,  Պէյրութ , 1956, 154 էջ:

• Անհետացած սերունդ մը եւ Փօթորիկ, Պէյրութ, 1957, 154 էջ:
• Խղճմտանքի ձայներ, Պէյրութ, 1958, 89 էջ:
• Ամբօղջական հաւաքածոյ նորավէպերի եւ պատմուածքների,  Ստամբուլ , 1959, 414 էջ:
• Էջեր ուղեւորի մը օրագրէն, Պէյրութ, 1959, 62 էջ:
• Կեանքը ինչպէս որ է, Պէյրութ, 1959, 120 էջ:
• Նովելներ, Երևան, 1961, 191 էջ:
• Երկերի ժողովածու, հատ. 1-2, Երևան, 1962:
• Անհետացած սերունդ մը, Պէյրութ, 1971, 138 էջ:
• Լուռ ցաւեր, Պէյրութ, 1971, 142 էջ:
• Գրականության մասին, Երևան, 1973, 205 էջ:
• Կեանքը ինչպէս որ է, Պէյրութ, 1975, 120 էջ:
• Խղճմտանքի ձայներ, Պէյրութ, 1977, 99 էջ:
• Նովելներ, Երևան, 1978, 320 էջ:

Քաղվածքներ

• Ժողովուրդն է միայն, որ կը դարբնէ լեզուն կեանքի ամէնօրեայ սալին վրայ, եւ գրական մարդին կը հպատակին ժողովորդի լեզուին եւ ոչ թէ կը տիրեն անոր [1] ։
• Երջանկությունը երջանկություն չփնտրելու մեջ է։ Դրա համար էլ մանուկները միշտ երջանիկ են [2] ։
• Գրականությունը իր իրավունքներն ունիմ որոնք քաղաքական պահանջմունքներուն չափ տիրական են [3] ։
• Թատրոնին կոչումը կյանքի և սրտի զարտողությունները բացատրելու մեջ է [3] ։
• Հասարակություն մը, որ հնամոլ բարքեր ունի, հետադիմելու դատապարտված կմնա, եթե իր խորհելու, զգալու ու աշխատելու եղանակները չի նորոգե [3] ։
• Գրականությունը ժամանակի ու միջավայրի պատկերն է [3] ։
• Հայրենիք մը ունեի թշվառ, ազգ մը ունեի ինձմե ավելի ողորմելի, անոնց որոշեցի հատկացնել կենացս մնացորդը

• Հոգին կը գտնեմ ու կը վերլուծեմ, կը սիրեմ... հոգեկան հարցերով զբաղվիլ, հոգեկան խուլ պայքարներուն պատմագիրն ըլլալ [3] ։
• Ի՞նչ է սրբությունը... Սրբությունը ան է, որ մարդ ուրիշներուն ցավերը կամոքե և իր անձը մոռանալով՝ անոնց համար կաշխատի [3] ։
• Ուրիշ բան է առհասարակ տաղանդ ունենալը, և ուրիշ է զատ, քեզի հատուկ տաղանդ մը, ոճ մը ունենալ. այնքան մեծ է երկրորդ առաջինեն, որքան մեծ է բարեկամներ ունենալե [4] ։
• Քամելիոնի այլակերպություններեն կը վախենամ, ամեն ճաշակի պատշաճելու դեմ ջանադիր թերթ մը՝ իմ սիրածս չէ [4] ։
• Հեռու մեզմե այն բարոյախոսներ, որ ընկերական կարգերու ամեն կարծիքներուն դեմ անտարբեր են, միայն կնոջ մը մերկ ուսեն կամ հոլանի պարանոցեն կը շառագունին [4] ։
• Քար դնել իր սրտին վրա. այս է գրագետին առաջին պարտքը, անզգա գործիք, որ պիտի ջանա ոչ թե իր զգացումը բացատրելու այլ զգացումը, այնպես որ ամենքը ինքզինքին ճանաչե հոն, իրենց սրտին բաբախումները կարդան ու արտասվին [4] ։

Վերջ