Գոյականի հոլովները

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ՀՈԼՈՎՆԵՐԸ Դասի թեման- Թեմայի ամփոփում Նպատակը – Պարզել, թե ինչպես են աշակերտները հասկացել հոլովները, ինչպես են դրանք կիրառում խոսքում:

Հոլովներ են կոչվում քերականական այն ձևերը, որոնցով արտահայտվում են գոյականների կապակցման տարբեր հարաբերությունները այլ բառերի հետ:

Գոյականի այսպիսի ձևափոխությունների ամբողջությունը կոչվում է հոլովում:

Հայերենն ունի 7 հոլով`

• ուղղական
• սեռական
• տրական
• հայցական
• բացառական
• գործիական
• ներգոյական:

Այս հոլովը բառի ուղիղ ձևն է`առանց որևէ վերջավորության:Ուղղական հոլովին հակադրվում են մնացած բոլոր հոլովները,որոնք կոչվում են թեք հոլովներ:

Ուղղական հոլովը ցույց է տալիս մի բան անող կամ լինող առարկա:Ուղղական հոլովով դրված գոյականները պատասղանում են`ո ՞ վ, ովքե ՞ ր, ի ՞ նչ(ը ), ինչե ՞ ր(ը ) հարցերին:

Ուղղական հոլովով դրված գոյականները կարող են ստանալ Ը,Ն որոշիչ հոդերը:

ՈւՂՂԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

Ուղղական հոլովով դրվում են նախադասության հետևյալ անդամները և անդամ չհամարվող բառերը:

գ) Կոչականը , որին ուղղված է խոսքը. կոչականը նախադասության անդամ չի համարվում, օրինակ`

Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք Թափառական աշուղին…

դ) Գոյական որոշիչը , օրինակ`

Եվ ուղտերն իբրև ոսկի մակույկներ, հուր ալիքներ ծով անապատում Ճեղքելով արագ սլանում էին դեպի բոցավառ, լուսավառ հեռուն… Ավ. Իսահակյան

Նախադասության ո ՞ ր անդամը չի կարող դրվել ուղղական հոլովով:

1.կոչականը 2. բաղադրյալ ստորոգյալի մաս կազմող բառը` ստորոգելին 3. պատճառի պարագան 4 . որոշիչը

Ո ՞ր շարքում են բոլոր բառերը դրված ուղղական հոլովով:

• տիկին, գետնին, այգին, ոզնին
• բաժին, այգին, կաղնին, խուրջին
• հատակին, կաղին, ջրվեժին, տարին
• մարտին, կողին, հաղարջին, ձին

Գտնել ուղղական հոլովով դրված գոյականները:

Անց են կենում սեր ու խընդում,

Գեղեցկություն, գանձ ու գահ, Մահը մերն է, մենք մահինը, Մարդու գործն է միշտ անմահ։

Սեռական հոլովը ցույց է տալիս պատկանելություն, վերաբերություն:Սեռական հոլովով գոյականները պատասխանում են ո ՞ ւմ, ինչի ՞ կամ ինչերի ՞ հարցերին:Սեռական հոլովը ունի կազմության 2 եղանակ ` արտաքին և ներքին:

Արտաքին թեքում:Ա յս դեպքում բառի վերջին ավելանում են –ի-,-ու-,-վա-, ոջ-, -ց-,-ան-, - վերջավորությունները (Օրինակ` սեղանի,մարդու,ամառվա,թոռան,ընկերոջ, Գրիգորենց ):Այսպիսի հոլովը կոչվում է արտաքին , որովհետև փոփոխությունը տեղի է ունենում բառավերջում:

Ներքին թեքում:Ա յս դեպքում փոփոխվում է բառամիջի ձայնավորը կամ երկհնչյունը, այդ պատճառով էլ հոլովումը կոչվում է ներքին: Կա երկու ներքին հոլովում` ա և ո:

Գոյություն ունեն նաև այլաձև և զուգաձև հոլովումներ:

Սեռական հոլովը նախադասության մեջ կարող է դառնալ միայն գոյականական անդամի լրացում:

1. Հատկացուցիչ

Օրինակ՝ Աղջկա զգեստը գեղեցիկ է:

2. Որոշիչ

Օրինակ՝ Նա գնեց պատի և ձեռքի ժամացույցներ:

2.Նշել ներքին հոլովման ենթարկվող բառերը. Շարժում, արյուն, հենասյուն, ազգանուն, կնքահայր, ամառ, եռանկյուն , հացատուն, դեղատուն, գալուստ, դոփյուն, շնաձուկ :

3.Նշել արտաքին հոլովման ենթարկվող բառերը. Անուն, մանուկը, դերանուն, դուռ, այգիներով, ցերեկ, ոզնի, զեկուցում, քաղաքադուռ, տարիներից, եռանկյուն, մարդիկ, րոպե, դար :

Որ շարքի բոլոր բառերն են ենթարկվում վա հոլովման:

1.ամառ,կեսօր,ազգանուն,գիշեր

2.վայրկյան, գարուն, ցերեկ, ժամ

3.շաբաթ, ամիս, տարի, առավոտ

4.կեսգիշեր, իրիկնաժամ, դար, օր

Որ շարքի բոլոր բառերն են ենթարկվում ա ներքին հոլովման:

1.սյուն,շարժում,տուն,ուրախություն

2.գարուն,խաբեություն,հայրանուն, դեղատուն

3.արյուն,անկյուն,անուն,քավություն

4.եռանկյուն,կորյուն,հեռագրատուն,շուն

Առաջադրանք. տրված նախադասություններում քանի ՞ հատկացուցիչ կա:

Դրությունը անորոշ է. փող չունեմ. ընթրիքի, ճաշի փողը չեմ տվել:

Կոկորդիլոսի արցունք է թափում:

Այս տարի մեծ քանակությամբ ոչխարի պանիր է արտահանվել:

Տրական հոլովը ցույց է տալիս առարկա կամ անձ , որին հանգում է ենթակայի կատարած գործողությունը:Տրականը կազմվում է սեռական հոլովի պես, միայն թե այն կարող է որոշիչ հոդ ստանալ:

Տրական հոլովով դրված գոյականները պատասխանում են`ո ՞ ւմ , ինչի ՞, ինչի ՞ ն,ե ՞ րբ, որտե ՞ ղ հարցերին:

Տրական հոլովով դրվում են միայն բայական անդամի լրացումները:

Տրական հոլով

Հանգման անուղղակի խնդիրը. օրինակ`

Մոտեցավ զորավարին և ինչ-որ բան շշնջաց :

Ժամանակի պարագան,օրինակ` Լուսաբացին նա բարձրացավ կախաղան.. Վ. Տերյան

Տեղի պարագան ,օրինակ`

Ես կանգնած եմ վայրի ժայռի կատարին: Փերիները սարի գլխին հավաքվեցին գիշերով:

Նպատակի պարագան,օրինակ`

Իջավ աղբյուրը` ջրի:

Ո ՞ր շարքում են բոլոր բառերը դրված տրական հոլովով:

• քարին, հողին, քամին, տերևին
• տանը, անկյանը, շանը, քաջությանը
• այգուն, հենասյուն, բանալուն, առուն
• օրվա, տարվա, ոտնլվա, ամսվա

Ո՞ր նախադասությունների մեջ կա տրական հոլովով դրված գոյական:

Նշել համարները:

• Երազումս մի մաքի

Մոտս եկավ` հարցմունքի…

2. Մոտենալով պատուհանին` բացեց փեղկը:

3. Կաղնին իր հսկա բնով գետնի մի ընդարձակ տարածք էր զբաղեցրել:

4. Հաճարենին ուղղաձիգ բարձրացել էր:

5. Լուսաբացին բոլորը հեռացել էին:

Հայցական հոլովով դրված գոյականները պատասխանում են ի ՞ նչ կամ ի ՞ նչը, ո ՞ ւմ, ինչե ՞ ր, ե ՞ րբ, ո ՞ ւր հարցերին :Հայցական հոլովը չունի հատուկ ձև. այն նման է ուղղականին կամ տրականին:

Եթե հայցականով դրված ուղիղ խնդիրը նման է ուղղականին, նշանակում է այն դրված է իրի առումով: Իսկ եթե ուղիղ խնդիրը նման է տրական հոլովին, նշանակում է այն անձի առում ունի:

Հայցական հոլովը ցույց է տալիս այն առարկան կամ անձը, որն իր վրա է կրում ենթակայի կատարած գործողությունը:

Հայցական հոլով

Անորոշ առումով գործածվելիս անձ ցույց տվող ուղիղ խնդիրը նույնպես կարող է կազմել ուղղականի պես, ինչպես` Ես մի մարդ տեսա :

Իրանիշ գոյականներով արտահայտված ուղիղ խնդիրն էլ երբեմն կարող է կազմվել տրականի ձևով: Օրինակ` Հասոն իր նվագով քարերին էր լացացնում, զեփյուռին ողբացնում:

Նախադասությունների մեջ գտնել հայցական հոլովով դրված գոյականները:

1.Նկարիչը վերցրեց վրձինը, որը դրված էր սեղանին:

2. Լուսնի շողերը լուսավորել էին լեռները:

3. Ծերունին մի մարդ տեսավ, որը մոտենում էր իրենց այգուն:

4. Եկեղեցու զանգերի ղողանջը հասնում էր մինչև մոտակա գյուղը:

Բացառական հոլովը ցույց է տալիս այն առարկան, որից սկսվում է, ծագում է գործողությունը:

Բացառական հոլովով դրված գոյականները պատասխանում են ումի ՞ ց, ինչի ՞ ց, որտեղի ՞ ց, երբվանի ՞ ց հարցերին:

Բացառական հոլովը կազմվում է ուղղականի կամ սեռականի հիմքով` -ից կամ –ուց վերջավորություններով: Այն որոշիչ հոդ չի ստանում:

բացառական հոլով

Բացառական հոլովով կարող են դրվել`

1. պատճառի պարագան .

օրինակ` Նա ամոթից կարմրեց :

2.ժամանակի պարագան.

օրինակ ՝ Առավոտից նա աշխատում էր:

3. որոշիչը .

օրինակ ՝ Շինարարը քարից տուն էր կառուցում:

4. վերաբերության խնդիրը.

օրինակ ՝ Նա խոսում էր հին-հին քաջերից:

5. Ներգործող անուղղակի խնդիրը, որը դրվում է միայն կրավորական բայերի հետ և

ցույց է տալիս այն առարկան կամ անձը, որը ներգործում,ազդում է ենթակայի վրա:

Անձ ցույց տվող գոյականների դեպքում ներգործող խնդիրը կազմվում է սեռական

հոլով+կողմից կապակցությամբ,

օրինակ` Կամուրջը քանդվել էր հեղեղից: - առարկա Կամուրջը նորոգվեց շինարարների կողմից: - անձ

Ո ՞ ր նախադասության մեջ է բացառական հոլովով դրված գոյական կա:

1.Խունկը բուրելով կայրվի:

2.Կուսակից ընկերները նրան հանգիստ չէին տալիս:

3.Ես նրան աչքերի գույնից ճանաչեցի:

4.Ծառուղին պատված էր չորացած տերևների գորգով:

Ո ՞ր շարքի բոլոր բառերն են դրված բացառական հոլովով:

• օղուց, պատանուց, ոսկուց, նեղուց
• մարդուց, գինուց, ամուսնուց այգուց
• եղևնուց, բարդուց, ոզնուց, կտուց
• Անունից, օրվանից, սմբակից, կուսակից

Գ ործիական հոլովը կազմվում է ` ուղղական կամ սեռական հոլովաձևին ավելացնելով –ով կամ –բ վերջավորությունները:-Բ վերջավորություն կարող են ստանալ –ություն,-ում, երբեմն նաև` -յուն, -ուն ածանցներով վերջացող բառերը:Բ բաղաձայնից առաջ ն հնչյունը փոխվում է մ-ի ...Օրինակ`լավությամբ,շարժմամբ, արյամբ, անվամբ

Գործիական հոլովով դրված գոյականները որոշիչ հոդ չեն ստանում:

Գործիական հոլովով դրված գոյականները պատասխանում են ինչո ՞ վ, ումո ՞ վ,ե ՞ րբ, որտեղո ՞ վ, ինչպե ՞ ս հարցերին:

Գործիական հոլովը ցույց է տալիս այն առարկան ,որի միջոցով կատարվում է գործողությունը:

Գործիական հոլով

Գործիական հոլովով դրվում են բայական անդամի լրացումները,որոնք ցույց են տալիս գործողության կատարման միջոցը,տեղը,ձևը, ժամանակը և այլն:

Օրինակ`Գյուղացին բահով փորում էր հողը: Աշակերտը գրում է գրիչով: Բահ և գրիչ բառերը դրված են գործիական հոլովով և հանդես են գալիս որպես միջոցի անուղղակի խնդիր:

Տեղի պարագա— Սարերով ու դաշտերով էր գնում ձիավորը:

Հիմունքի պարագա— Իմ կարծիքով դա ճիշտ է:

Գոյական որոշիչը— Կարտոֆիլով կարկանդակ շատ է սիրում:

Ժամանակի պարագա— Գիշերով կգանք ձեր տուն:

Ներգործող անուղղակի խնդիր – Լողավազանը լցված էր անձրևաջրով:

  Ո ՞ ր նախադասության մեջ գործիական հոլովով դրված գոյականով արտահայտված ներգործող խնդիր կա:

1.Ես նրան ճանաչեցի ձայնից:

2.Գարնանային երկինքը պատված էր սև ու մռայլ ամպերով:

3.Թագավորի հրամանով նրան դատապարտեցին մահվան:

4. Ելանք, սարով գնացինք:

Ո ՞ ր նախադասության մեջ է ընդգծվածը գործիական հոլովով դրված գոյականով արտահայտված միջոցի անուղակի խնդիր:

1.Բոլոր երկրներում մարդիկ սիրով են դիմավորում Նոր տարվա գալուստը:

2.Ճապոնացիները հնուց ի վեր Նոր տարին դիմավորում են մեծ շուքով:

3.Չինացիները Նոր տարվա սեղանը զարդարում են կարճ կտրած

նարգիզներով:

4.Մշո դաշտը պատված էր թանձր մառախուղով:

Ներգոյականով դրված գոյականները պատասխանում են որտե ՞ ղ, ինչո ՞ ւմ, ե ՞ րբ հարցերին:

Այս հոլովը կազմելու համար ուղղականին ավելացնում են- ում վերջավորությունը:

Անձնանիշ հատուկ և հասարակ գոյականները, կենդանիների անունները, -ություն, -եղեն, -ում, -յուն, -ուն ածանցներով ավարտվող բառերը ներգոյական հոլով չունեն:

Ներգոյական հոլովը ցույց է տալիս այն տեղը, որտեղ կատարվում է գործողությունը,այն ժամանակը, որի ընթացքում կատարվում է գործողությունը:

Ներգոյական հոլով

Ներգոյական հոլովաձև կարող են ունենալ`

1.տեղի պարագան ( Փողոցում ոչ ոք չկար)

2.Ժամանակի պարագան (Երեք ամսում շենքի նորոգումն ավարտվեց) և այլն:

  Ո ՞ ր շարքի բոլոր բառերն են դրված ներգոյական հոլովով:

• դիմում, բակում, ճնշում, ցանցում
• նկուղում, էջում, սրտում, ուղղում
• ծովում, ձեռքում, հատում, արտում
• բնում, դարակում, այգում, սենյակում

Ո ՞ ր նախադասության մեջ է ընդգծված բառը ներգոյական հոլովով դրված գոյական:

• Նա թագուհու նման ճեմում էր նախասրահում:
• Մայրը ամեն ինչ քողարկում էր:
• Այդ ամենից հետո նա ազատման դիմում ներկայացրեց:
• Փողոցում բոլորն այդ մասին էին խոսում:

Փակագծերում տրված բառերը անհրաժեշտության դեպքում ձևափոխել և նշել հոլովները:

Թե ինչու իմ մանկական (տարի) մեծ մասը ես ոչ թե (մայրս) մոտ, այլ (տատս) մոտ անցկացրի, այս մասին գրելը շատ երկար կլիներ: Կասեմ միայն, որ (շաբաթ) մեջ հազիվ մի երկու (օր) հյուր գնացի մեր տուն, մնացած (ժամանակ) ես ապրում էի (տատս) մոտ: (Մայրս) ինձ համար (Անուշ) էր, տատս` մայրիկ, նրանց (տուն)` (մայրիկանք) տուն: Քեռիս (տարի) մեջ միայն (ձմեռ) (ամիս) էր լինում (տուն), մնացած (ժամանակ) նա գյուղ էր գնում և մի (կողմ) (տնտեսություն) զբաղվում, իսկ մյուս (կողմ), ինչպես տատս էր ասում, «դաշնակ կոմիտե» էր: