Дүйнөнү дүңгүрөткөн АЙТМАТОВ

Тема: Дуйнону дунгуроткон Чынгыз Айтматов.

"Анда эмесе дуйнону дунгуроткон Айтматов" аттуу ачык сабагыбызды баштоого уруксат берсениздер.

Гимн.

Саламдашуу : Айжан: Саламатсыздарбы урматы улук,кадыры бийик агай эжекелер

Жумабек: Журогундо жаштык оту жалындап куйгон,билимди,ата-мекенди жанындай суйгон окуучулар.

Сиздерге ийилип таазим кылып саламдашкан «Келгиле окуйбуз »долбоору боюнча башталгыч классынын окуучулары

Айдана: Ч.Айтматовдун 50-жылдык юблейинен бери 40-жыл отсо да "Адамзаттын Айтматову" деген соз дуйно жузундо жаныргындан жанырып келе жатат.

Илгиз: Анын чыгармалары 164 тилге которулуп кайра кайра басылып,театырларда коюлуп,кинолорго тартылып,мектепте жана жогорку окуу жайларында нечен муундарды тарбиялоодо.

Нуркыз: Ч.Айтматов жонундо коп жазылды ,дагы коп жазылат ал тугонгус тема:

Бугунку тема-Дуйнону дунгуроткон: Айтматов Чынгыз Торокулович.

Туулган жери - Талас ороону Шекер айылы.

Туулган жылы - 1928-жылдын 12-декабрь

Атасы - Торокул Айтматов

Энеси - Нагима Хамзаевна.

Чыгармалары - Ак жаан, Тунку сугат, Асма копуро,Бетме-бет, Жамила, Биринчи мугалим, Жаныбарым Гулсары, , Ак Кеме, Эрте келген турналар, Фудзиямадагы кадыр тун, Кызыл алма, Кылым карытар бир кун, Кыямат ,Кассандра тамгасы, Зоолор кулады, Делбирим, Гезитчи Дзюйодо, Вечная невеста чыгармалары, Россия,Германия,Австрия,Шветцария олколорундо кенири тарап башка тилдерге да которулду.

Нурдоолот: Анда эмесе Дуйнону дунгуроткон Айтматовдун бала чагынан узундуго конул бурунуздар (бул учурда сахнага кемпир галбыр которуп чыгып машак тазалай баштайт).

Автор: Айжан: Атасы ак жерден атылып,энеси жаш балдарын бооруна кысып калганда Чынгыз 9 жаштан эми гана откон эле.

Илгиз: Анан шумдуктуу кундор башталып,кан куйгон согуш алааматы кирип келди . Эр булоонун бардыгы майданга аттанды.

Айжан : Эми айылдагы баардык жумуш кары-картандар,кыз-келиндер менен Чынгызга окшогон балдарга жуктолду.

Илгиз: Ал араба айдап ,чоп чаап,суу сугарат. акыры тирикараак,зээндуу бала айыл кенешинин катчысы,салык жыйнагыч кызматтарга чейин которулду.

Айжан: Бирок бул жылдар кылымга тете болду (сахнада кемпир отурат арытан келген балага).

Азема: Кемпир - Ии кел эмне келдин?

Нурдоолот :Чынгыз: Башкарма жонотту. Сиз эч нерсе бербепсиз эне, буудай болбосо талкан деле берсениз болот.

Азема: Кемпир: каралдым ,балдарымдын ач жыланач экендигин корбой турасынбы? Кыштан чыкпай калабызго муну алып кетсен.

Нурдоолот: Чынгыз: Сизден башкалар деле кан терин тогуп тапкан акчасын ,данын,талканын бут берип жатышат сиз да беришиниз керек.

(тартып алып жонойт,артынан кемпир каардуу).

Асема: Кемпир: Жашабай жатып азыртан мындай ташбоор болсон чонойгондо сен кандай адам болосун? Мерездигинден эч кимге сенин пайдан тийбейт,таш боор мерез,жарыбагыр (сахнадан кемпир чыгып кетет,Чынгыз кирет).

Нурдоолот: Чынгыз : Ушундай ун менен каргап да, ыйлап да жатты. башыман откоргон оор кундорду чагылдыруу,башкаларга айтып беруу учун адабият деген бир дуйного аралашууга туура келди.

(Музыка).

2-топ

(Кабылбек башкарма менен Чынгыз столдо отурушат).

Кабылбек башкарма-Кыял: -балам бул кара кагаздар чон документ,андыктан муну кат тааныган бироо барып ,атайын тапшырып,элге расмий окуп бериш керек, ошондуктан бул милдетти,атайын сага тапшырамын,бул окмоттун иши.

Нурдоолот: Чынгыз: Болуптур аба.

Мухамед: Кабылбек башкарма: Журу адегенде бул кара кагазды угузуу учун айыл аксакалдарына барып иштин жайын тушундуробуз. (ушул учурда аксакал кирип келет).

Мухамед: Кабылбек башкарма- Ассалоом алейкум аксакал келиниз

Аксакал- (......) Ваалейкум ассалом амансынарбы?

Мухамед: Кабылбек башкарма- Жамал байбиченин уулунан келиптир. Жакында эле кичуу уулунан айрылды эле.

Дастан: Аксакал- А бечара десе , Жамал байбиче да тошокто эле,келин байкуш дагы талаага чыгып кемпир менен эки баласында карап жатты эле,бул кабарды укса кантээр экен байкуш.

Мухамед :Кабылбек башкарма- Бул кабарды кемпир которо алаар бекен. Же бул кара кагазды да кузго чейин койо туралыбы?

Дастан: Аксакал- кой анткенге жарабайт Анаркандын куйосунун кара кагазын жашырганыбыз деле жетишет,баарын бекитип алганыбыз жарабайт, согуш деген согуш да ,пенде эмеспизби кудай башка салганын коробуз.

Мухамед: Кабылбек башкарма- булуптур анда жургуло. Журу балам . (Сахна жабылат чынгыз)

Нурдоолот: Чынгыз- Ошол катаал жылдарда фронтто курман болгондордун кабары билдирилген "Кара кагазды " маркумдун уй булоосуно тапшыруу иши да менин мойнумда эле мен бул жумуштан онбогондой азап чектим. (кетет)

(сахнада оорукчан кемпир отурат жанында бешик).

Акылай :Жамал байбиче - ай эмне келатасынар? дагы жаман кабар менен келбединерби?

Дастан:Аксакал ОО байбиче ден-соолук сураганы эле келдик,тынчсызбы?

Акылай: Жамал байбиче - жоок силер жайынча келсенер иш убагында ушунчанар мени сураганы келеер беленер (аларды коруп кемпирлер да келишет).

Мухамед: Кабылбек башкарма - тынчтаныныз , байбиче окуучу балам катынды

Нурдоолот:Чынгыз - Сталинград фронд 1943-жыл.19-март. уулунуз Баатырбеков Сейит Сталинградды коргоодо душмандар менен жан аябай салгылашып баатырларча курман болду.

Батальондун комиссары - Семенов

Москва 1943-ж.

Акылай: Кемпир - Оо каралдым! сенден да айрылдымбы? Дыйканбегимден кара кагаз келгенине ат тезеги кургай электе ушу кунду кормок белем! Оо кудай балдарымды алгыча мени албайсынбы!

Мухамед:Кабылбек башкарма - Жамал байбиче кайрат кылыныз ,алланын буйругу тура ,биз пенденин колунан эмне келет эле.

Акылай: Жамал байбиче - ОО онбогон фашист , онбогон согуш онбой кал . каралдым ой экоонон айрылып боздоткуча мени албайсынбы! оо кудай ай!

(Сахнага талада иштеп жургон келинин 2 келин алып келет ).келиндер:Лунара,Диана

Айзирек :Келин - ОО кудай ай, бул эмне шумдук! Эки балам учун, силер учун, кайра жениш менен келем дебедин беле ,эми кантип кун кором. Балдарынды кимге таштадын. Оо каргыш тийген согуш. Апаке ,эми кантебиз жесир болдукбу апаке , оо каргыш тийген согуш,онбой кал фашист!

Кишилер - ОО бир боорум ой

-бир боорумдан айырлдым (сахна жабылат).

Нурдоолот:Чынгыз - Эмне учун кара кагаздарды дайыма мен тапшырам? Эмне учун кундо эле элге жамандыктын кабарчысы мен болуп келем? Анан эмне учун аны окуп бергеним аз келгенсип ушундай азап тозоктун кубоосу болуп карап турам.

Айжан:Автор - Калхоздун катчысы жана салык жыйноочу болуп иштеген кундорум менин жашоомдо коп тажрыйба жыйнап берди, ушул коргон билгендерден таасир алып алгачкы повесттеримди жаздым ."Жамийла", "Бетме-бет", "Саманчынын жолу", "Эрте жаздагы турналар", "Гулсарат" деген чыгармаларым ошол жылдардын сабактарынан улам жарык дуйного келген. Булардын баары менин балалыгымда оз башымдан откоргон оор кундорумдун элестери.

Жеке номер - Эр жигит эл четинде.

Мерлин :Автор - Дуйнону дунгуроткон Айтматовдун чыгармалары жана ааламды кезген каармандары Айтматовду эскеришет.

(.....)-Дунгуроп дубурт келет чакырымдан

Ай чапчып ,данкан ыргып атырылган.

Мелжиген мейкиндиктен коз тайгылтып,

Кулуктун куйрук жалы сапырылган.

Гулсарат : Бакыт : Саяпкер аргымагын кучуротуп,

Тоолордон,талаалардан учуп отуп.

Каландын кут даарыган кудурети,

Тамырын ай ааламдын титиретип!

Мен Тянь- Шань - Альбина: Суйуусун байрак кылып желбиреген,

Анчалык,анчалык эч эргибеген.

Долондой долу турмуш кайсап салып,

Аселин издейт Ильяс .. делбиреген.

Ильяс : Курманбек : Айтматовдун эскеруусуно мен дагы,

Жетип келдим машинемди тез буруп.

Аселиме бербесем да белек кылып,

Гулдордон алып келдим тез жулуп.

Ак-кеме: Асел Бугунун жомогунда армандардай

арылбай арамдыктан , арган калбай

Дуйносун аруулуктун кезип кеткен

Наристем айланайын, Пайгамбардай.

Нургазы: Санжар: Дурбу менен ак кемеден кордум сизди

Чыгармада жаратыпсыз сиз бизди

Эскеруу кеченизге мен да келип

Белек кылып берейинчи портфелимди

Кыямат: Алнур: - Кангыган турагынан,туногунон

Арылган олбостуктун уронунон

Карышкыр канырыгын тутоткондо

Кан тамган энелердин журогунон .. !

Базарбай- Бекбол - Бостон айтат аш тойго барбайсын деп

Ничего не подобно мен бара берем

Чыке менен жуз грамм уруп келем.

Биринчи мугалим: Жанара-: - Береги , сага тааныш элет жери

Балалык, бакыт кундун элестери.

Дуйнонун баардык адам тили менен

Дуйшондун шуудурашат теректери.

Дуйшон - Бектур: Чыке сенин чыгарманды баары суйот

Колдон узбой "Ак Кеменди" окуп журот

Дуйшон агай Чыкебизди эскерсин деп

Балдар бердиозь колунан тарткан сурот

Бетме-бет – Ирода : Тугонбос тируулуктун куроштору,

Арамдык абийир менен тирешкени.

Омурдун, ар наамыстын, акыйкаттын

Ажалга бет келишкен муноттору.

Сейде Аяна : Кор кылып жан аябай

Коргобой душман алдында

Тотойдун малын уурдаган

Ысмайылдар жок болсун

Жамийла ; Алия : Ах! Антип, башка эч бир жан айта да албас

Жамиила тушкон жолдон кайта да албас

Даргойлуу Даниярдын "Обонунун"

Кайрыгы Кайталанбас! Кайталанбас!

Ушул сыяктуу чыгарма жонундо жана каармандар чыгып дек-я айтышат.

Жеке номер Ак кеме болуп сузойун.

Автор : Жумабек: Айтматовдун чыгармалары чалкып жаткан океан. Биз анын четинен кашык менен гана сузуп кордук.

Ценарий тузгон башталгыч класс мугалими: Фарида Узакова