Davamlı inkişaf üçün təhsil

Davamlı inkişaf üçün təhsil

Davamlı inkişaf nədir? Dünyada necə yaşayaq ki, özümüzü rahat hiss edək və bizdən sonra nəsə qalsın? Planetimizi necə xilas etmək olar? Bu suallar gənc nəsillə işləyən hər bir pedaqoqu narahat etməli olan suallardır.

Giriş

1.Davamlı inkişaf nədir?

2.Davamlı inkişaf konsepsiyasının inkişafının tarixdən əvvəlki dövrü

3.Ənənəvi iqtisadiyyat və davamlı inkişaf konsepsiyası

4.Davamlı inkişaf konsepsiyasında birləşdirilən üç baxış nöqtəsi

“Dayanıqlı inkişaf” anlayışı dünya elminə və siyasətinə Brutland Komissiyası tərəfindən gələcək nəsillərin öz ehtiyaclarını ödəmək imkanlarına xələl gətirmədən indiki dövrün ehtiyaclarına cavab verən inkişaf kimi daxil edilmişdir. Bu tərif insan inkişafının hazırkı mərhələsinin genişliyini və resurs məhdudiyyətlərinin mövcudluğunu əks etdirir. Resurs məhdudiyyətləri mürəkkəb xarakter daşıyır və təkcə mineral xammalın özünün məhdud təbiəti ilə deyil, həm də antroposistem və biosfer arasında qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı təsir ilə əlaqələndirilir. Bu qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı təsir haqqında məlumatlılıq biosferin iqtisadi potensialı konsepsiyasının tətbiqinə səbəb oldu - biosferə maksimum icazə verilən antropogen təsir, onun artıqlığı onu pozulmuş vəziyyətə gətirir və zaman keçdikcə geri dönməz deqradasiyaya səbəb olmalıdır. Bu konsepsiyadan istifadə edərək, davamlı inkişafın ekoloji cəhətdən daha düzgün tərifi təklif edilmişdir: “Dayanıqlı inkişaf elə inkişafdır ki, ətraf mühitə təsirlər biosferin iqtisadi imkanları daxilində qalsın, insan həyatının təkrar istehsalının təbii əsasları məhv olmasın”.

1.Davamlı inkişaf nədir?

“Dayanıqlı inkişaf” termini 1987-ci ildə Ətraf Mühit və İnkişaf üzrə Beynəlxalq Komissiya (Bruntland Komissiyası) tərəfindən verilmişdir. Davamlılıq gələcək nəsillərin öz ehtiyaclarını ödəmək qabiliyyətinə xələl gətirmədən indiki ehtiyaclara cavab verən inkişafa aiddir. Davamlı inkişaf bir-biri ilə əlaqəli iki əsas konsepsiyanı əhatə edir:

1)Ehtiyaclar konsepsiyası, o cümlədən prioritet ehtiyaclar (əhalinin ən yoxsul təbəqələrinin mövcudluğu üçün zəruridir);

2)Ətraf mühitin bəşəriyyətin indiki və gələcək ehtiyaclarını ödəmək qabiliyyətinə qoyulan məhdudiyyətlər anlayışı (texnologiyanın vəziyyətinə və cəmiyyətin təşkilinə görə). Davamlı inkişafın əsas məqsədi insanların ehtiyac və istəklərinin ödənilməsidir. Vurğulamaq vacibdir ki, dayanıqlı inkişaf bütün insanların ən mühüm həyat ehtiyaclarının ödənilməsini və hamının daha yaxşı həyat istəklərini bərabər şəkildə qarşılamasına şərait yaratmağı tələb edir.

Davamlı inkişaf konsepsiyası 5 əsas prinsipə əsaslanır.

1. Bəşəriyyət, həqiqətən də, gələcək nəsilləri ehtiyaclarını ödəmək imkanından məhrum etmədən, bu gün yaşayan insanların ehtiyaclarını ödəmək üçün inkişafı davamlı edə bilər.

2.Təbii ehtiyatların istismarı sahəsində mövcud məhdudiyyətlər nisbidir.

Onlar elmin və sosial təşkilatların vəziyyəti, eləcə də biosferin insan fəaliyyətinin nəticələrinin öhdəsindən gəlmək qabiliyyəti ilə bağlıdır.

3. Bütün insanların əsas ehtiyacları ödənilməli və hər kəsə daha yaxşı həyat ümidlərini reallaşdırmaq imkanı verilməlidir. Bunsuz davamlı və uzunmüddətli inkişaf sadəcə mümkün deyil. Ekoloji və digər fəlakətlərin əsas səbəblərindən biri dünyada adi hala çevrilmiş yoxsulluqdur.

4.Böyük vəsaitə (pul və maddi) malik olanların həyat tərzini planetin ekoloji imkanları ilə, xüsusən də enerji istehlakı ilə uyğunlaşdırmaq lazımdır.

5.Əhali artımının ölçüsü və sürəti Yerin qlobal ekosisteminin dəyişən məhsuldar potensialına uyğun olmalıdır.

Davamlı inkişafın dinamik xarakteri xüsusilə vurğulanır. Qeyd olunur ki, bu, daimi harmoniya vəziyyəti deyil, əksinə, ehtiyatların istismarının miqyasının, investisiya istiqamətlərinin, texniki inkişafın istiqamətinin və institusional dəyişikliklərin cari və gələcək tələblərə uyğun olduğu dəyişiklik prosesidir.

Strategiyada qeyd olunur ki, o, müxtəlif ölkələrdə təhsilin nailiyyətlərinə, elmi potensiala və vətəndaş cəmiyyətinin fəal iştirakına əsaslanmalıdır, lakin bununla yanaşı, prinsiplərin səmərəli həyata keçirilməsi üçün yeni vəzifələrin həlli zəruridir. Onun fənlərarası və idarələrarası xarakterini və adekvat maddi-texniki və institusional dəstəyin yaradılmasını nəzərə alaraq. Strategiyanın məqsədi müraciət edilən hökumətləri öz rəsmi təhsil sistemlərinə bütün müvafiq akademik fənlər, eləcə də qeyri-formal təhsil və maarifləndirmə sahələrini daxil etməyə təşviq etməkdir. Bu, elm sahəsində bilik və xüsusi bacarıqların inkişafına töhfə verəcək, onların səriştəsini artıracaq, təbiətlə harmoniyada sağlam və səmərəli həyat tərzi sürmək, sosial dəyərlərə, gender bərabərliyinə və mədəni müxtəlifliyə qayğı göstərmək bacarıqlarını genişləndirəcəkdir.

Bu məqsədə uyğun olaraq aşağıdakı vəzifələr müəyyən edilir:

1) Siyasət çərçivəsinin, hüquqi və institusional bazanın təşkil etmənin təmin edilməsi;

2) Formal və qeyri-formal öyrənmə və təhsil vasitəsilə təşviq;

3) Müəllimlərin tədris etdikləri fənlərə məsələlərin daxil etməyə imkan verən biliklərin mənimsənilməsi;

4) Tədris vəsaitlərinin yaradılmasının təmin edilməsi;

5) Elmi tədqiqatların təşviqi və inkişafı;

6) UNECE regionu çərçivəsində bütün səviyyələrdə əməkdaşlığın gücləndirilməsi.

Strategiya diqqətin biliklərin təmin edilməsindən problemlərin üzərində saxlanmasına və mümkün həll yollarının tapılmasına keçməsini tələb edir. Üstəlik, bütün bunlar həm ənənəvi fənlər, həm də fənlər üzrə tədris metodlarına və kurikulumların strukturuna, elmi və təhsil biliklərinin fənlərarası sintezinə təsir göstərə bilər və etməlidir. Bu həm də daha çoxtərəfli və sistemli yanaşma üçün imkanlar açır. Bu, “təhsilçilərin yalnız ötürücü olmaqdan, öyrəncilərin isə yalnız alıcı olmaqdan uzaqlaşmasını, bunun əvəzinə birgə fəaliyyət göstərməsini” tələb edəcəkdir. Müəllimlərin ilkin hazırlığı və yenidən hazırlanmasına, onların innovativ prosesində iştirak edən müəllimlər arasında təcrübə mübadiləsi imkanlarının yaradılmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. İnnovasiyaya daha güclü diqqət onu müvafiq nəticələr ilə sıx əlaqələndirməklə əldə edilir. Elmi əsasların mənimsənilməsi problemlərə dair tədris-metodiki materialların məzmunundan, keyfiyyətindən və əlçatanlığından asılıdır, təbii ki, bu, hələ çox azdır, hətta bir sıra ölkələrdə belə mövcud deyildir. Əhalinin müəyyən qismi heç bu barədə hətta eşitməmişdir. Strategiyada qeyd edilir ki, işin effektiv olması üçün problemlərin bütün akademik fənlərə, proqramlara və kurslara inteqrasiyası, həmçinin vacib problemlərə həsr olunmuş xüsusi kurs və proqramların təşkili və bunun üçün geniş spektrli proqramların tətbiqi zəruridir. Əsasən şagirdlərin şüurunda yaradıcılıq və yaradıcı başlanğıcı inkişaf etdirən tədris üsullarına önəm verilməlidir.

Davamlı inkişaf konsepsiyası baxımından təhsil sistemi necə olmalıdır?

Bu məsələni burada ətraflı müzakirə etmək mümkün deyil. Məsələni müəyyən həddə qədər sadələşdirərək, aşağıdakıları vurğulayaq. Təhsil sistemi ən azı iki tələbə cavab verərsə, demokratik cəmiyyət özünü təhlükəsiz hiss edə və davamlı inkişaf edə bilər:

1.Təhsil məkanı elə olmalıdır ki, hətta ən zəif şagird belə, onun hərəkətləri (həm gənclik, həm də yetkinlik dövründə) nə cəmiyyətə, nə də özünə təhlükə yaratmasın. Təbii ki, bu tələb yeni deyil və fəaliyyət nəticəsində bir dənə də olsun “itmiş” şagird qalmamalıdır. Amma fakt budur ki, bu gün bu tələb təkcə mənəvi imperativ deyil, həm də cəmiyyətin təhlükəsiz inkişafı üçün zəruri şərtdir.

Məsələn, bioloqlar indi ən çox qorxurlar ki, adi qripə yoluxmuş şəxs gigiyena qaydalarına məhəl qoymur və quş qripinə də yoluxur – nəticədə H5N1 virusu mutasiyaya uğrayaraq dəhşətli pandemiyaya gətirib çıxarır.

Yəni, belə bir qlobal fəlakət üçün bir “zəif halqa” kifayətdir - və heç kim bu şagirdin vaxtilə unudulmuş və kifayət qədər təhsil almadığına haqq qazandıra bilməz.

2.Ən yaxşı şagirdlərin və ya tələbələrin (ümumiyyətlə cənc nəslin) hazırlanması keyfiyyəti elə olmalıdır ki, onlar müasir həyatın ən mürəkkəb problem və vəzifələrinin öhdəsindən gəlməyə qadir olan (P.S. ən adi bir insan kimi) birinci dərəcəli mütəxəssislərə çevrilə bilsinlər.

Təhsil sistemi bu iki şərtin yerinə yetirilməsini təmin etməsə, o zaman cəmiyyətin davamlı inkişafından danışmağa dəyməz. Eyni zamanda, mütəxəssis lider olmuş ən yaxşı şagirdlər aşağıdakı keyfiyyətlərə malik olmalıdırlar:

1.Bir sahədə (məsələn, iqtisadiyyat və ya menecment) “ultra-peşəkar” olan, eyni zamanda fəaliyyətləri ilə hansısa şəkildə əlaqəli sahələrdə (məsələn, psixologiya, təbiət elmləri və s.) kifayət qədər savadlı olan, müasir elmi səviyyədə, effektiv qərarlar qəbul etmək üçün kifayət qədər erudisiyaya malik olmaq.

2.Yenidən düşüncə çevikliyi və müxtəlif sahələrdə kifayət qədər dərin bilik tələb edən qeyri-standart situasiyalarda səriştəli qərarlar qəbul edə bilmək.

3.Vətəndaş yetkinliyinə, məsuliyyətə, sosial təşəbbüs göstərmək bacarığına və sosial əhəmiyyətli layihələrin həyata keçirilməsində komandada işləmək bacarığına malik olmaq. Biz vurğulayırıq ki, bu keyfiyyətlər kompleksdə olmalıdır, lakin bu gün mövcud təhsil proqramlarının heç biri bu üçlüyü təmin etmir: bir qayda olaraq, intellektual istedadlı gənclər təhsildə, olimpiadalarda və elmi konfranslarda özlərini göstərirlər, lakin sosial əhəmiyyətli problemlərin həllində maraqlı deyillər.

Yuxarıda göstərilən keyfiyyətlərə malik tələbələrin (şagirdlərin) hazırlanması sistemini yaratmaq üçün hansı vəzifələri həll etmək lazımdır?

Əsasları sadalayaq:

1.Davamlı inkişaf mövzusunun (bu sahədə yeni elmi məlumatların sürətlə toplanması nəzərə alınmaqla) mövcud akademik fənlərə (riyaziyyat, coğrafiya, iqtisadiyyat, təbiətşünaslıq və s.), ilk növbədə, yüksək səviyyədə inteqrasiyasına imkan verən metodiki dəstəyin məktəbdə yaradılması.

2. Pre-profil səviyyəsində və ixtisas siniflərində davamlı inkişaf üzrə seçmə kurslar sisteminin işlənib hazırlanması (Bundan əlavə, bu gün müstəqil “davamlı inkişaf” profili ən azı üç versiyada elan edilə bilər: fizika-riyaziyyat, təbiətşünaslıq və ya sosial-iqtisadi ixtisasla - ayrı-ayrı məktəblər əsasında olmasa da, o zaman şəbəkə versiyasında ixtisas təhsili mümkündür.).

3.Müəyyən strukturlar əsasında müəllim və metodistlərin hazırlanması və yenidən hazırlanması sisteminin yaradılması.

4.Müvafiq tədris-metodiki ədəbiyyatın hazırlanması və buraxılışı.

5.Davamlı inkişaf sahəsində uşaqlar üçün mövcud əlavə təhsil proqramlarının və ictimai təşkilatların təhsil layihələrinin sistemləşdirilməsi və dəstəklənməsi, o cümlədən zəruri olan, lakin mövcud təcrübə ilə “istifadə edilməmiş” sahələr üzrə yeni proqramların yaradılması.

6.Stimullaşdırıcı müsabiqələr, konfranslar, layihə müsabiqələri və s. sisteminin yaradılması.

2.Davamlı inkişaf konsepsiyasının yaranmasının əsasları

Davamlı inkişaf konsepsiyasına hazırkı yanaşma bir neçə onilliklər ərzində inkişaf edib və inkişaf təcrübəsinə əsaslanır.

Davamlı inkişaf konsepsiyasının yaranması və inkişafına əsasən Roma Klubu çərçivəsində həyata keçirilən fəaliyyətlər kömək etmişdir. Bu istiqamətdə qlobal ekoloji problemlərə ən çox diqqəti cəlb edən sensasiyalı “İnkişafın sərhədləri” əsəri böyük təkan vermişdir. Davamlı inkişaf konsepsiyasına mühüm yaxınlaşmalar Roma Klubunun işlərində dinamik artım konsepsiyası, üzvi artım konsepsiyası, dinamik tarazlıq konsepsiyası və s. müzakirə edilmişdir. Bütün bu yanaşmalar üçün ümumi olan qlobal iqtisadi sistemin canlı orqanizmlə müqayisəsidir ki, bu da xüsusilə üzvi artım konsepsiyasında özünü göstərir. Canlı orqanizmlərin və ya bioloji sistemlərin təkamülündə kəmiyyət artımı rol oynamır. Burada əsas yer canlılıq və yaşamaq qabiliyyətinə aiddir, yəni keyfiyyətin yüksəldilməsi və ətraf mühitə uyğunlaşması. Üzvi böyümə dinamik tarazlığa gətirib çıxarır, çünki canlı, yetkin orqanizm daim özünü yeniləyir. Dinamik və ya sabit tarazlıq vəziyyətinə çatmış cəmiyyət daxili və xarici şəraitdə baş verən dəyişikliklərə cavab olaraq həm öz daxilində, həm də ətraf mühitdə bu dəyişikliklərə uyğun yeni tarazlıq qura bilən cəmiyyətdir. Ənənəvi iqtisadiyyatın hətta sırf riyazi nöqteyi-nəzərdən diqqət yetirdiyi kəmiyyət artımına gəlincə, o, gec-tez dayanmalı və ən xoşagəlməz nəticələrə səbəb olacaqdır. Təbiətdə differensiallaşmamış kəmiyyət artımının ən parlaq nümunəsi xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasıdır. Bəşəriyyətin maddi inkişafının həqiqi sərhədləri fiziki deyil, ekoloji, bioloji, hətta mədəni və psixoloji səbəblərlə müəyyən edilir. Eyni zamanda, “sıfır artım” anlayışı da sonsuz artım anlayışı qədər yanlışdır. Özlüyündə artım templəri kritik deyil. Kifayət qədər yüksək artım templəri mənfi ekoloji təsirlərə səbəb olmaya bilər. Eyni zamanda, aşağı və ya hətta mənfi artım templəri (yəni, iqtisadi tənəzzül) zamanı ətraf mühitin vəziyyəti pisləşə bilər və bərpa olunmayan təbii ehtiyatlar tükənə bilər. Bu günkü iqtisadiyyat bunun ən bariz nümunəsidir. Roma Klubunun əsərlərində işlənmiş konsepsiyalardan miras qalan davamlı inkişaf konsepsiyası, ilk növbədə, ənənəvi iqtisad elmində üstünlük təşkil edən davamlı iqtisadi artım konsepsiyasından əsaslı fərqdir. İqtisadi inkişaf və iqtisadi artım arasındakı fərq davamlılıq konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Artım fiziki ölçüdə iqtisadiyyatın miqyasının kəmiyyətcə artmasına yönəlib. Bu, iqtisadiyyatdan keçən material və enerji axınlarının həcminin və sürətinin artması, əhalinin kəmiyyət artımı və insan əməyi məhsulları ehtiyatlarının həcminin artması deməkdir. İnkişaf fiziki həcmlərin və axınların strukturunda, dizaynında və tərkibində keyfiyyətcə təkmilləşdirmələri nəzərdə tutur. Davamlı inkişafa əsaslanan iqtisadi tərəqqi potensialı təkcə kəmiyyət artımlarına əsaslanan iqtisadi artımdan daha çox keyfiyyət təkmilləşməsini nəzərdə tutur. Həqiqi iqtisadi tərəqqi yalnız ətraf mühit hesabına deyil, əksinə, iqtisadi fəaliyyətin və bütün insan davranışlarının müxtəlif səviyyəli biogeokimyəvi dövrlərlə əlaqələndirilməsi və iqtisadi proseslərin tam əhatə olunması hesabına həyata keçirilən tərəqqidir.

Əgər yalnız kəmiyyət göstəricilərinə əsaslanan iqtisadi artım son nəticədə özünü məhvə aparırsa (və beləliklə, “davamsızdır”), onda ilk növbədə keyfiyyət mənasında başa düşülən iqtisadi inkişaf davamlı ola bilər. Roma Klubunda müzakirə olunanlara oxşar ideyalar vaxtilə sovet alimləri tərəfindən də ifadə edilmişdir. Belə ki, N. F. Reymers “termodinamik qarşılıqlı təsir strategiyasını” - sosial institutların eyni vaxtda dəyişməsi ilə təbiətin məhdud transformasiyası adlandırmışdır.

3.Ənənəvi iqtisadiyyat və davamlı inkişaf konsepsiyası

Diqqəti özünə çəkən və davamlı inkişaf konsepsiyasını həyata keçirən müasir ekoloji problemlər müəyyən dərəcədə iqtisadi fikrin geriliyindən qaynaqlanır.

Nə Adam Smitdən başlayaraq iqtisad elminin klassikləri, nə də sonrakı iqtisadi məktəblər, o cümlədən marksist ideyalar iqtisadi inkişafda ekoloji məhdudiyyətlərə əhəmiyyət verməmişdir. Yalnız XX əsrin 70-ci illərində ekoloji problemlərin bütün dünyada kəskin şəkildə kəskinləşdiyi bir vaxtda iqtisad elminin qarşısında ekoloji və iqtisadi inkişafın mövcud tendensiyalarını dərk etmək və prinsipial olaraq yeni inkişaf konsepsiyalarını hazırlamaq vəzifəsi qarşıya qoyulur. Mahiyyət etibarı ilə dayanıqlı inkişaf konsepsiyası əvvəllər ya diqqət çəkməyən, ya da vacib sayılmayan, ya da iqtisad elmi sahəsinə aidiyyatı olmayan problemlərə keyfiyyətcə yeni yanaşmaya çevrilib. İndiyədək iqtisadiyyatda üstünlük təşkil edən paradiqma dünya haqqında bəzi fərziyyələrə əsaslanır ki, onlar qısa müddətdə resursların səmərəli bölüşdürülməsi üçün çox faydalı olsalar da, uzunmüddətli, daha geniş və daha mürəkkəb davamlılıq məsələlərinin həllində daha az dəqiq və faydalıdırlar.

R. Kostantsa və K. Folke həlli davamlı inkişafla bağlı olan üç iyerarxik bir-biri ilə əlaqəli problemi müəyyən edir:

1) ekoloji həyatı təmin edən sistemə uyğun gələn iqtisadiyyatın davamlı miqyası;

2) resursların və imkanların təkcə insanların indiki nəsli daxilində deyil, həm də indiki və gələcək nəsillər arasında, habelə insanlar və digər bioloji növlər arasında ədalətli bölüşdürülməsi (paylanması);

3) təbii kapitalı adekvat şəkildə nəzərə alan resursların vaxtında səmərəli bölgüsü.

Ənənəvi iqtisadiyyatın əksər nümayəndələri hesab edirdilər ki, bölgü problemi iqtisadi deyil, siyasi üsullarla həll edilməlidir. Resursların və texnoloji dəyişikliklərin sonsuz əvəzlənməsinin mümkünlüyü qəbul edildiyi üçün miqyas problemi belə vacib hesab edilmir. Vacibdir ki, bazar bütün xarici xərcləri nəzərə almaq mənasında mükəmməl olsa belə, miqyas problemi və bölgü problemi bazar mexanizmi çərçivəsində həll oluna bilməz, daha doğrusu, bu problemlərin həlli yolu tapılmalıdır. Bazar isə bu həllərin həyata keçirilməsi üçün effektiv vasitə kimi istifadə edilə bilər. Ənənəvi paradiqma əsasən miqyas problemini və bölüşdürmə problemini iqtisadiyyatın “səltənətindən kənar” kimi nəzərə almır. İqtisadiyyat resursların səmərəli bölüşdürülməsi ilə əlaqədar yaranan texniki məsələlərin həlli ilə məhdudlaşır. Amma iqtisadiyyatı daha geniş şəkildə, yəni “iqtisadiyyatın idarə edilməsi haqqında elm” kimi tərif etsək (bu, yunanca “oykonomiya” sözünün mənasıdır), onda o, belə idarəetmənin gedişində yaranan bütün problemləri, o cümlədən iqtisadiyyatın idarə edilməsini əhatə etməlidir. iqtisadiyyatın miqyası problemi və bölüşdürmə problemi, hətta sonuncular riyazi modellər və resursların səmərəli bölüşdürülməsi probleminin həllində istifadə olunan ənənəvi reseptlər çərçivəsində uyğun gəlmir.

4.Davamlı inkişaf konsepsiyasında birləşdirilən üç baxış nöqtəsi

Təbii ki, həm ənənəvi iqtisad elminin özündə, həm də cəmiyyətdə müvafiq ilkin şərtlər olmasaydı, davamlı inkişaf konsepsiyası bu qədər geniş yayıla bilməzdi.

Əsas şərt XX əsrin ortalarında dünyada baş verən möhtəşəm dəyişikliklər idi.

Əgər əvvəllər iqtisadi artım arenasında yalnız bir neçə Avropa və Şimali Amerika ölkələri var idisə, indi praktiki olaraq bütün dünya ümumi prinsiplər əsasında dünya iqtisadiyyatına daxil edilmişdir.1950-1960-cı illərdə inkişaf etməkdə olan ölkələrin istifadə etdiyi inkişaf modeli iqtisadi səmərəliliyin əldə edilməsinə yönəlmişdi. Hesab olunurdu ki, yalnız iqtisadi sistemin səmərəliliyi həm bir ölkə daxilində, həm də qlobal miqyasda ümumi rifaha yol aça və bərabərsizliyə son verə bilər. Bununla belə, sənayeləşmiş ölkələrin iqtisadi sisteminin təbii ehtiyatların qeyri-mütənasib yüksək xərclərinə əsaslanan son dərəcə aşağı səmərəliliyi dəfələrlə qeyd edilmişdir. 1970-ci illərin əvvəllərində inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yoxsulların sayının artması və iqtisadi inkişafın faydalarının olmaması gəlirlərin bölüşdürülməsi ilə bağlı vəziyyəti birbaşa düzəltmək cəhdlərinin artmasına səbəb oldu. Aydın oldu ki, vəziyyəti yaxşılaşdıra biləcək yeganə şey geniş miqyasda görülən və qlobal səviyyədə razılaşdırılmış konkret tədbirlərdir.

İnkişaf paradiqması sosial məqsədləri (xüsusilə də yoxsulların sayını azaltmaq məqsədini) açıq şəkildə nəzərə alan və onlara iqtisadi səmərəliliklə eyni əhəmiyyət verən balanslaşdırılmış artıma doğru dəyişdi. İnkişafın üçüncü əsas vəzifəsi ətraf mühitin qorunması idi. 1980-ci illərin əvvəllərində ətraf mühitin pozulmasının iqtisadi inkişafa ciddi maneə olduğunu göstərən çoxlu məlumat toplanmışdı. Diqqətə çatdırıldı ki, ekoloji problemlərə etinasız yanaşılmasını başqa, daha aktual görünən problemlərin həlli zərurəti ilə əsaslandırmaq olmaz. Beləliklə, davamlı inkişaf konsepsiyası üç əsas nöqteyi-nəzərdən: iqtisadi, sosial və ekoloji baxışların birləşdirilməsi nəticəsində yaranmışdır. Müvafiq olaraq, davamlı inkişafın üç məqsədindən tez-tez danışılır: ətraf mühitin bütövlüyü, eko-səmərəlilik və eko-bərabərlik.

5.Davamlı inkişaf konsepsiyasının iqtisadi əsaslandırılması

İqtisadi nöqteyi-nəzərdən dayanıqlı inkişaf konsepsiyası C. Hiksin verdiyi gəlir tərifinə əsaslanır.

“Praktik həyatda gəlirin müəyyən edilməsi insanlara özlərini yoxsullaşdırmadan nə qədər istehlak edə biləcəklərini söyləmək məqsədi daşıyır”.

Bu, davamlı inkişaf konsepsiyasına tamamilə uyğundur, bunun üçün ən məhsuldarı Hiksin ardıcıl aydınlaşdırıcı addımlar ardıcıllığı ilə verdiyi gəlirin aşağıdakı tərifi idi: “... fərdin gəliri həftə ərzində istehlak edə biləcəyi və həftənin sonuna qədər onun mövqeyinin əvvəlində olduğu kimi olacaq”.

Həqiqətən də, bu gün əldə edilən gəlirin əslində gəlir olmadığını anlamaqdan, sabah əldə edilə bilməyəcəyi təqdirdə, resurs imkanları ilə əlaqəli olmayan iqtisadi artımın mənasızlığını dərk etməyə bir addım qalır və bu addım davamlı inkişaf konsepsiyasının müəllifləri tərəfindən atılıb.

Hiksin tərifi məhdud təbii ehtiyatlardan iqtisadi cəhətdən optimal istifadənin davamlı inkişaf konsepsiyasının əsas əhəmiyyətini birbaşa ifadə edir. Resursların qıtlığı çoxdan fundamental iqtisadi fakt kimi tanınıb. Bununla belə, “təbiət hədiyyələri”nin faktiki qeyri-azad mahiyyəti haqqında nəticə yalnız davamlı inkişaf konsepsiyası çərçivəsində aparılmışdır. Hazırda təbii sərvətlərin dəyərinin qiymətləndirilməsi üçün çoxlu sayda müxtəlif yanaşmalar mövcuddur.

Bununla belə, istehsalın əvəzediciliyi məsələsini həll edərkən. təbii və insan kapitalı, xüsusən də təbii ehtiyatların qiymətləndirilməsində şərh problemləri yaranır. Davamlı inkişaf konsepsiyasının əsasını məhz iqtisadi yanaşma təşkil etdiyini vurğulamaq lazımdır. Eyni zamanda, dayanıqlı inkişaf konsepsiyası “iqtisadi səmərəlilik” anlayışına yeni nəzər salmağa imkan verir. Üstəlik, həyata keçirilməsində təbii qanunauyğunluqların nəzərə alındığı uzunmüddətli iqtisadi layihələrin sonda qənaətcil, uzunmüddətli ekoloji nəticələr nəzərə alınmadan həyata keçirilənlərin isə rentabelsiz olduğu ortaya çıxır.

6. Sosial baxış bucağı

Davamlı inkişaf konsepsiyası sosial yönümlüdür. O, sosial və mədəni sabitliyin qorunmasına, o cümlədən dağıdıcı münaqişələrin sayının azaldılmasına yönəlib.

Qlobal miqyasda mədəni kapitalın qorunub saxlanması və qeyri-dominant mədəniyyətlərdə davamlı inkişaf təcrübələrindən daha dolğun istifadə edilməsi də arzuolunandır. Davamlı inkişafa nail olmaq üçün müasir cəmiyyət tarixi təcrübəni nəzərə alan və şəffaflığı təşviq edən daha effektiv qərar qəbuletmə sistemi yaratmalı olacaq. Məhz sosial problemlərin həllinin mühüm əhəmiyyətinin dərk edilməsi Roma Klubunun yaradılmasına və nəhayət, davamlı inkişaf konsepsiyasının yaranmasına təkan vermişdir. Bəşər cəmiyyətinin bütün üzvləri arasında resursların və imkanların ədalətli bölüşdürülməsi olmadan davamlı inkişaf mümkün deyil. Bütün dünya vətəndaşlarının layiqli həyata və rifahına nail olmaq dünya birliyinin əsas məqsədi olmalıdır. Davamlı inkişaf üçün, ilk növbədə, istisnasız olaraq, insan təşkilatının bütün səviyyələrində daha bərabər cəmiyyət yaratmaq lazımdır. Təminatlı minimum həyat səviyyəsi hər bir vətəndaşın ayrılmaz hüququ olmalıdır.

Eyni zamanda, sosial maksimum haqqında sual yaranır, yəni, istehlak və tullantıların təqsirli və hətta cinayətə çevrildiyi yuxarı hədlər haqqında.

Əsas bu və ya digər artım tempi deyil, onların arxasında gizlənən gəlirlərin bölgüsüdür.

Maddi bolluq özü ilə yoxsulluqdan çox olmasa da, daha çox problemlər gətirir.

Davamlı inkişaf konsepsiyasının sosial komponentinin inkişafı gələcək nəsillərin hüquqlarına hörmətin əsas ideyasına çevrilmişdir.

Yerin təbii sərvətləri həm indiki, həm də gələcək nəsillər də daxil olmaqla, bütün bəşəriyyətin ümumi irsidir.

Davamlı inkişaf üçün bu daimi ehtiyat fondu nəsildən-nəslə mümkün qədər az tükənmiş və çirklənməmiş olmalıdır.

7.Davamlı inkişaf konsepsiyasının ekoloji komponenti

Ekoloji nöqteyi-nəzərdən dayanıqlı inkişaf bioloji və fiziki sistemlərin dayanıqlığını təmin etməlidir. Bütün biosferin qlobal sabitliyinin bütövlükdə asılı olduğu yerli ekosistemlərin canlılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bundan əlavə, təbii sistemlər və yaşayış yerləri anlayışı şəhərlər kimi insan tərəfindən yaradılmış mühitləri əhatə etməklə geniş şəkildə başa düşülə bilər. Diqqət bu cür sistemləri hansısa “ideal” statik vəziyyətdə saxlamaqdansa, onların dəyişmə qabiliyyətinin saxlanmasına yönəlib. Təbii ehtiyatların deqradasiyası, çirklənmə və biomüxtəlifliyin itirilməsi ekoloji sistemlərin öz-özünə sağalma qabiliyyətini azaldır. Davamlı inkişaf konsepsiyasını həm də “ekstremist” ekoloji-iqtisadi konsepsiyalardan, xüsusən də ekotopiyanın müxtəlif konsepsiyalarından - iqtisadi inkişafın hər hansı məhdudlaşdırılması nəzəriyyəsindən fərqləndirmək lazımdır.

Ekotopiya konsepsiyasının əsas istiqamətləri təbiətə qayıdış, bioloji və mədəni müxtəliflik, sadə texnologiyalar, elmi-texniki tərəqqinin tamamilə rədd edilməsidir. İqtisadi inkişafın bu növünün seçilməsi, şübhəsiz ki, cəmiyyətin həyat səviyyəsinin aşağı düşməsinə təsir göstərəcək, ona görə də mümkün görünmür.

Eyni zamanda, müasir Qərbin həyat keyfiyyəti və istehlak standartları sadəcə olaraq bütün bəşəriyyətə şamil edilə bilməz. Buna görə də biosferin mühafizəsi davamlı inkişafın özlüyündə məqsəd ola bilməz. Onun məqsədi insanın bioloji növ kimi sağ qalmasıdır. Eyni zamanda, getdikcə daha çox insan başa düşür ki, bəşəriyyətin təbii yaşayış mühitinin deqradasiyası müəyyən, lakin hələ də naməlum və ola bilsin ki, əsaslı olaraq qeyri-müəyyən kritik həddi keçərsə, onun sonrakı mövcudluğu qeyri-mümkün olacaqdır. Ətraf mühitlə ahəngdar inkişaf həm bir sıra əsas insan tələbatlarının ödənilməsinə, həm də inkişaf üçün öz təməlinin möhkəmlənməsinə töhfə verə bilər. Ətraf mühitə nəzarət və yerli ərzaq istehsalı səviyyəsi arasında çoxdan aydın əlaqə vardır. Bu, davamlı inkişaf konsepsiyasının praktiki həyata keçirilməsinin fundamental imkanlarından xəbər verir.

Doğrudan da, əgər Yer kürəsinin biosferi bütün kosmik kataklizmlərə baxmayaraq, bəzən kifayət qədər dağıdıcı olsa da, yüz milyonlarla ildir mövcud olubsa, niyə eyni prinsiplərə əsaslanan sabit iqtisadi sistem olmasın?

8.Anlayışların vəhdəti

Bu müxtəlif perspektivləri uzlaşdırmaq və onları davamlı inkişafa nail olmaq vasitəsi kimi konkret fəaliyyətlərə çevirmək çox mürəkkəb məsələdir, çünki davamlı inkişafın hər üç elementi balanslaşdırılmış şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.

Bu üç anlayışın qarşılıqlı təsir mexanizmləri də vacibdir. İqtisadi və sosial elementlər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olmaqla bir nəsil ərzində ədalətə nail olmaq (məsələn, gəlir bölgüsü ilə bağlı) və yoxsullara ünvanlı yardım göstərmək kimi yeni vəzifələrin yaranmasına səbəb olur. İqtisadi və ekoloji elementlərin qarşılıqlı əlaqə mexanizmi ətraf mühitə xarici təsirlərin qiymətləndirilməsi və daxililəşdirilməsi (müəssisələrin iqtisadi hesabatlarında uçot) ilə bağlı yeni ideyalar yaratmışdır. Nəhayət, sosial və ekoloji elementlər arasında əlaqə nəsillərarası bərabərlik, o cümlədən gələcək nəsillərin hüquqlarına riayət olunması, əhalinin qərar qəbulu prosesində iştirakı kimi məsələlərə maraq yaradıb.

Nəticə

Davamlı inkişaf konsepsiyasının yaradılması üzrə işləri başa çatmış hesab etmək olmaz. Davamlı inkişafla bağlı fundamental sənədin çox fərqli baxış və müxtəlif inanclara malik insanlar arasında uzunmüddətli kompromis axtarışları nəticəsində yaradılması da müəyyən iz buraxır. Bu günə qədər davamlı inkişafın ümumi qəbul edilmiş tərifi belə yoxdur. Davamlı inkişaf konsepsiyasının praktiki tətbiqinin mürəkkəbliyi xüsusilə tez-tez vurğulanır. Buna baxmayaraq, dünyada davamlı inkişaf konsepsiyasının praktiki həyata keçirilməsinə diqqət artır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit və İnkişaf Konfransı (Rio-de-Janeyro,1992) bu məsələlərə həsr olunmuşdu. Burada beynəlxalq ictimaiyyət davamlı inkişaf konsepsiyasının həyata keçirilməsinə dair siyasət sənədi qəbul edib. BMT Baş Assambleyasının Xüsusi Sessiyası (23-27 iyun 1997-ci il) bu proqramın həyata keçirilməsinə həsr olunmuşdu. Dünyanın bir çox ölkələrinin davamlı inkişafa keçidlə bağlı öz proqramları var. Məsələn, Rusiya Federasiyasında 1996-cı ildə Dayanıqlı İnkişafa Keçid Konsepsiyası qəbul olunmuşdur. (P.S. Azərbaycanda bununla bağlı Qanun qəbul edilmi və Milli Əlaqələndirmə Şurası yaradılmışdır:

https://e-qanun.az/framework/15399 https://e-qanun.az/framework/33838).

Son vaxtlar bir çox beynəlxalq təşkilatlar, ilk növbədə BMT və Dünya Bankı tərəfindən davamlı inkişaf konsepsiyasının praktiki həyata keçirilməsinə böyük diqqət yetirilir. Davamlı inkişaf konsepsiyası çərçivəsində Yer kürəsində ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsinin üç mümkün yolu var.

Əvvəla, bu, təbii ekosistemlərin, ilk növbədə, ətraf mühit yaradan funksiyası insan mühitində normal dinamik tarazlığın təminatı olan bitki birliklərinin geniş istehsalının qorunmasıdır.

İkincisi, bu, təbii və iqtisadi sistemlərin idarə edilməsidir, ətraf mühiti əmələ gətirən funksiyası təbii ekosistemlərin tutduğu yerin funksiyalarına bərabərdir.

Üçüncüsü, iqtisadi fəaliyyətin insan həyatı üçün əlverişsiz nəticələrini aradan qaldıran ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyaların tətbiqidir.

Ədəbiyyat

1.Наше общее будущее. Доклад Международной комиссии по окружающей среде и развитию. М., 1989

2.Мунасингхе М., Круз В. Экономическая политика и окружающая среда. Опыт и выводы. Публикации Всемирного банка по проблемам окружающей среды. Вып.10. Вашингтон, округ Колумбия, 1995

3.Бобылев С. Н. Экологизация экономического развития. М., 1993

4.Печчеи А. Человеческие качества. М., 1980

5.Пестель Э. За пределами роста. М., 1988

6.Тинберген Я. Пересмотр международного порядка. М., 1980

Mənbə:

https://nsportal.ru/shkola/mezhdistsiplinarnoe-obobshchenie/library/2013/10/12/obrazovanie-dlya-ustoychivogo-razvitiya

Materialı hazırladı:

Əsədov Seyyub Əsəd oğlu - Şirvan şəhər T. Bağırov adına 11 №-li tam orta məktəbin tarix müəllimi, “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin (2015-ci il), Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə IV qrant müsabiqəsinin (2020) qalibi (“V-XI siniflərdə tarix fənninin tədrisi metodikası” adlı metodik vəsait müəllifi), Azərbaycan Respublikası “Təhsil Şurası” İB-nin İdarə Heyətinin üzvü