Ч.Дарвиндин эволюциялык теориясы

Тема: 19- кылымдын биринчи жарымында табият таануу илиминин өнүгүшү. Ч.Дарвиндин эволюциялык теориясы.

Оригинальные шаблоны для презентаций: https://presentation-creation.ru/powerpoint-templates.html

Бесплатно и без регистрации.

Эске түшүрөбүз…

1.Эволюция бул…

2.Эволюция терминин ким киргизген?

3.Эволюциялык теория бул...?

Ч.Дарвин бул...?

• Ч.Дарвин 1809-ж. 12-февралда Англиянын Шрюсбери шаарында төрөлгөн. Ал мектеп жашында эле табиятка жана анын тарыхына кызыгуусу бар экендигин өзүнүн автобиографиясында жазып кеткен. Дарвин бош убактысын жаратылыш менен байланышта өткөргөн: курт-кумурскаларга жана канаттууларга байкоо жүргүзгөн, балык уулаган, мергенчиликке чыккан ж.б.

Эволюциялык теориянын жаралуу тарыхы

Эволюция теориясынын жаралышына анын дүйнө жүзү боюнча «Бигль» кемесинде жасаган байкоолору негиз болгон.

1831-1836

Бигл кемеси менен саякатка кайсыл жерлерге сапар алышат?

• Бигль кемеси Түштүк Американын жээктерин Патагонияны, Оттуу жерди, Чилини, Перуну жана Тынч океаныны аралдарын изилдөөгө, жээктерди сүрөткө алууга жана англиялык адмиралдыктын ар кандай жумуштарын аткарууга жөнөйт.

“ Бигль” кемесинде саякатта жүрүү менен Ч.Дарвин жээктерге натуралисттик экскурсияларга чыгып, ал жерлердин геологиясын, флорасын жана фаунасын изилдеген.

О.э. жаныбарлардын географиялык таралуусуна көёүл бөлгөн. Ал Түштүк жана Түндүк Америкадагы жаныбарлардын таркалуусундагы чоё айырмачылыктарды байкаган.

Т үштүк Америкада кездешкен америкалык маймылдар, лама, линивец, кумурска жечүлөр Түндүк Америкада кездешкен эмес.

Ч.Дарвин

• Ч.Дарвин зоогеографиянын, геологиянын жана палентологиянын көрсөткүчтөрүн синтездеп, Галапогос аралындагы мукурлардын бир нече түрлөрү менен таанышып, алардын айлана чөйрөгө ыңгайланышына байланыштуу түрдүк өзгөчөлүктөр келип чыккандыгын белгилеген. Материкте жашоочу мукурлардын айырмачылыгы тумшугунун түзүлүшүндө болгон. Б.а. катуу уруктарды, курт-кумурскаларды, гүлдүү өсүмдүктөрдүн нектары менен тамактануусуна жараша ыңгайлануунун натыйжасы экендигин байкаган.

Палеонтология (грекче paleo - байыркы; ontos - болуу; logos - окуу) - өткөн геологиялык доорлордогу жаныбарлар жана өсүмдүктөр жөнүндө, сөөктүн калдыктарынан жана жашоо издеринен изилденген илим.

Палеонтологиянын негиздөөчүлөрү: Дж. Кювье, Дж. Ламарк, А.Броняр. "Палеонтология" терминин 1822-жылы А.Блейнвилл сунуш кылган.

Палеонтология

Азыркы эволюциялык палеонтологиянын негизин В.О.Ковалевский түптөгөн

Палеонтология эволюциянын пайдасы үчүн төмөнкү далилдерди келтирет

• Органикалык дүйнөнүн өз убагында өзгөрүшү, ар кандай геологиялык доорлордогу жандуу жаратылыштын уюштуруу деңгээли жөнүндө маалымат.

Геологиялык жазма Кембрий же Криптоза (жашыруун жашоо мезгили) жана Фанерозой (ачык жашоо мезгили) болуп бөлүнөт.

Органикалык дүйнөнүн өнүгүшүнүн ири этаптарына ылайык, Фанерозой жери эраларга, эралар мезгилдерге бөлүнөт.

Сандар доорлордун жана мезгилдердин узактыгын көрсөтөт.

Палеонтология методдору

• палеонтологиялык, бул чөкмө катмарларды ажыратуудан, алардын салыштырмалуу жашын аныктоодон жана аларда сакталып калган фоссил калдыктары менен ар кайсы аймактардын катмарларынын ортосундагы окшоштуктарды аныктоодон турат;

• тоо тектеринин курамындагы радиоактивдүү элементтердин табигый ажырашын изилдөөнүн негизинде радиоактивдүү; таштардын жана фоссилдүү организмдердин калдыктарынын абсолюттук жашын эсептөөгө мүмкүндүк берет.

Филогенетика

Филогенетикалык (эволюциялык) катарлар жөнүндөгү маалыматтар, алар эволюциянын мыкты иллюстрациясы гана эмес, ошондой эле организмдердин айрым топторунун эволюциясынын себебин табууга мүмкүндүк берет.

Буга байланыштуу В.О.Ковалевскийдин жылкылардын өнүгүү тарыхын изилдөөсү кызыктуу. Заманбап бир бармактуу жаныбарлар 60-70 миллион жыл мурун итке окшогон кичинекей беш бармактуу ар тараптуу ата-бабалардан пайда болгон.

Катуу жери бар талаа түздүгүндө жашоого ыңгайлашуу учурунда беш манжалуу мүчө каптал манжаларын жоготуп, бир бармакка айланды.

Филогенетикалык эволюция

• В.О.Ковалевский бул касиеттин чектелген өнүгүшүнүн мисалын "кульминация принциби" деп атаган. Азыркы жылкылардын ата-бабаларындагы бут-кол түзүлүшүнүн өзгөрүшү менен бир мезгилде дененин көлөмү чоңоюп, баш сөөгүнүн формасы өзгөрүлүп, тиштердин түзүлүшү татаалдашып, пайда болгон

Эволюциянын эмбриологиялык далилдери

Эмбриология (грек тилинен. Embryo - эмбрион жана logos - окуу) - тар мааниде, эмбриондук өнүгүү илими, кең мааниде - организмдердин индивидуалдык өнүгүшү жөнүндөгү илим (онтогения жөнүндө). Жаныбарлардын жана адамдардын эмбриологиясы эмбриондун алдындагы өрчүүнү (оогенез жана сперматогенез), уруктанууну, эмбриондун өрчүшүн, личинка жана индивидуалдык өнүгүүнүн мезгилдерин изилдейт.

Эволюциянын салыштырма анатомиялык далилдери

• Салыштырмалуу морфология - бул ар кандай систематикалык топтордогу организмдерди салыштыруу аркылуу органдардын жана алардын тутумдарынын түзүлүшүнүн жана өнүгүшүнүн закон ченемдүүлүктөрүн изилдөөчү биологиялык сабак. Салыштырмалуу морфологиянын илим катары башаты Ж.Кювье, Ж.Сент-Иллер жана башка илимпоздор болгон.

Бул топтун эволюциясынын далилдерине төмөнкүлөр кирет:

• 1) азыркы флорада жана фаунада бир нече таксономикалык топтордун ата-бабалары болгон жана организмдердин ушул топторунун мүнөздөмөлөрүн бириктирген өткөөл формалардын болушу (жашыл эвглена, отуруктуу асцидиан, селакант, платипус, эхидна, ланцелет ж.б.). Өткөөл формалар эволюциянын үзгүлтүксүздүгүнө күбө болушат жана төмөнкүлөр жогору жакка шарт түзүшкөн;

Гомологиялык органдар

Гомологиялык органдар - түзүлүштүн жалпы планы, денедеги орду жана онтогенез процессинде келип чыгышы боюнча бири-бирине окшош жана ар кандай кызматтарды аткарган органдар. Гомологиялык органдар - дивергенциянын натыйжасы (белгилердин дивергенциясы)

Гомология

Гомология ар кандай түрлөрдө бирдей аракеттенүүчү тукум куучулук факторлордун (гомолог гендер деп аталган) жалпы ата-бабадан калгандыгы менен байланыштуу. Мисалы, бардык тетраподдордун буттарынын скелети негизги беш манжалуу схемадан алынган, бирок буттар өзүлөрү ар кандай кызматтарды аткара алышат.

Окшош денелердин болушу

• Окшош органдар бирдей функцияларга ээ, бирок башка структуралык планы, онтогенези жана келип чыгышы менен пайда болгон формациялар. Окшош органдар конвергенциянын (белгилердин жакындашуусунун) натыйжасы.

Рудименттердин болушу

• рудименттердин болушу (латын тилинен rudimentum - рудимент, фундаменталдык принцип) - салыштырмалуу жөнөкөйлөтүлгөн, өнүкпөгөн, ата-бабалардын гомологиялык түзүлүштөрүнө салыштырмалуу, эволюциялык өнүгүү учурунда организмдеги негизги маанисин жоготкон органдар. Рудименттер организмдин эмбрионалдык өнүгүүсүндө салынат, бирок толук өнүкпөйт. Алар ушул түрдүн бардык индивиддеринде кездешет. Мисалы, канаттуулардагы фибула, киттеги жамбаш куру, жырткыч жаныбарлардагы көздөр, адамдардагы сокур ичеги жана акыл тиштери ж.б.

Атавизимдердин болушу

• Атавизмдердин болушу (латын тилинен atavus - түпкү атасы), алыскы ата-бабаларда болгон, бирок эволюция процессинде жоголгон, белгилүү бир түрдүн айрым индивиддеринде пайда болгон белгилер. Мисалы, кээде киттерде, куйруктарда жана адамдардын көптөгөн эмчектеринде пайда болгон арткы буттар ж.б. Атавизмдер ата-бабалардын эволюциялык эс тутумунун көрүнүшү.

• Ч.Дарвиндин эё негизги эмгектеринин бир болгон “Табигый тандалуу жолу менен түрлөрдүн келип чыгышы” 1859-ж. 24-ноябрда 1250 даана чыгарылып, ошол эле күнү сатылат. Бул эмгеги жөнүндө Дарвин өзүнүн автобиографиясында “Менин жашоомдогу негизги эмгек” деп эскерет.
• 1868-ж. “Үй жаныбарларынын жана маданий өсүмдүктөрүнүн өзгөрүүсү” деген китебин жарыкка чыгарат.
• 60-70-жылдыры Ч.Дарвин көп жылдык байкоолордон жана эксперименттерден турган ботаникалык иштерин чыгарат.
• 1871-ж.”Кишинин келип чыгышы жана жыныстык тандоо” деген ишин жарыкка чыгарат.