Бзэрабзэ, си АдыгэБзэ!

«Бзэрабзэ, си адыгэбзэ!»

Фи махуэ ф1ыуэ ди егъэджак1уэ лъап1эхэ, ц1ык1ухэ!

Нобэрей ди зэхуэсыр зытеухуар ди бзэ дахэ, ди бзэ 1эф1, ди бзэ шэрыуэращ.

Адыгэм и хабзэщ сыт хуэдэ 1уэхури хъуэхъук1э къыщ1идзэуи, дэри а хабзэм тету щ1эддзэнщ.

Хъуэхъу.

-Ди хьэщ1э лъап1эхэ!

Дынывохъуэхъу

Узыншагъэ быдэ фи1эну,

Фи лъэр здихьам насып здифхьэну.

Нобэ къэфк1уа гъуэгуанэм

Нэхъ гугъехь фымылъагъуу

Куэдрэ ц1ыхухэр вгъэгуф1эу

Дунейм фытетыну.

ЗэрыжаIэмкIэ, дунейм лъэпкъ миным щIигъу щопсэу. Сыт ахэр зэрызэщхьэщыкIыр, зэрызэмыщхьыр? Пэжщ, иныкъуэхэр я плъыфэкIэ зэщхькъым – хэт нэхъ цIыкIущ, хэт нэхъ инщ, хэт и щхьэцыр сырыхущ, хэт фIыцIэщ. Ауэ лъэпкъ куэдыр я плъыфэкIэ зэщхьщ. Лъэпкъхэр иджыри зэщхьэщокI я хабзэкIэ, дуней тетыкIэкIэ, ауэ зи дуней тетыкIэ зэщхь лъэпкъхэри куэдыкIейщ.

АтIэ сыт къэнэжыр? СыткIэ зы лъэпкъыр адрейм ущымыуэу къыпхухэгъэкIыну?

Къэнэжыр зыщ – зэрыпсалъэ бзэращ. Аращ лъэпкъыр зэгъэлъэпкъри, мы дунейм укъызэрацIыху Iэмалри.

Бзэр – лъэпкъыращ. Лъэпкъыр- бзэращ. Адыгэри дызыгъэадыгэр ди бзэ дахэращ.

Адыгэбзэ, анэдэлъхубзэ! Мы псалъэхэр ди гум къохуэбыл1э, дегъэин. Абы дэ зэхыдегъащ1э къыддалъхуа, ди гум щыдгъаф1э бзэ лъап1э дызэри1эр. Зи бзэр ф1ыуэ зымылъэгъуж , ар зымыщ1э ц1ыхум къыщалъхуа лъэпкъыр ф1ыуэ хуэлъэгъунукъым. Бзэмк1эщ узыщыщ лъэпкъри, абы и хабзэ дахэри, уи щ1ыналъэ хъуэпсэгъуэри зэрызэхэпщ1эр. Ц1ыхубэм ф1ыгъуэу зэригъэпэщахэм я нэхъ лъап1эщ л1эщ1ыгъуэк1эрэ къыдэгъуэгурык1уэ и анэдэлъхубзэр. Бзэм епхащ ц1ыхубэм ехъул1эныгъэу зы1эрагъэхьахэр, абы адэк1э и дунейм зэрызиужьынури аращ зэлъытар. Бзэр имы1эмэ, абы гъащ1и и1энукъым. Бзэр имы1эмэ, лъэпкъым и лъэпкъыгъэр ф1ок1уэд, ар адрейхэм яхошыпсыхьыж. Зи щхьэ, зи лъэпкъ пщ1э хуэзыщ1ыж дэтхэнэри телэжьэн хуейщ къыдалъхуа и анэдэлъхубзэм, ар и нэ, и псэу илъагъуу, и1этын хуейщ. Бзэм и гъащ1эр зи 1эмыщ1э илъыр къэзыгъэщ1а лъэпкъырщ, пэжу бгъэдэтмэ, тэмэму игъэлажьэмэ, еф1эк1уэнущ.

Нобэрей адыгэ щ1эблэм я къалэнщ къыдалъхуа бзэр, я адэшхуэхэм къащ1эна хабзэ дахэр яхъумэну, ипэк1э ягъэк1уэтэну, лей къытрамыгъэхьэну.

Адыгэбзэ (БемырзэМухьэдин)

1.Си гъатхэ дыгъэ къуэмыхьэж

Си гукъыдэж, си гурыф1ыгъуэ,

Узи1эу зыми семыфыгъуэ

Узи1эу зыми семыиж.

2.Си анэдэлъхубзэ, уэ улъэщщ,

Зи зэманыгъуэу угурыхуэщ

Ц1ыхугу дэтхэнэри къот1эщ1

Уэ ущагъабзэк1э 1эрыхуэу.

3.Уэ уаф1эжьгъейми къэбгъэщ1ащ

Зэрыдунейуэ зэджэ «Нартхэр»

Гъэ минхэр, си бзэ уэ бгъэщ1ащ

Иджыри мащ1экъым уи нат1эр.

4.Си лъэпкъым щ1эблэ къыщ1эхъуам

Насып вагъуэбэу ужьэхэпсэу

Я нэхъ тхьэмыщк1э ущыхъуам

Уре1э уэ, си адыгэбзэ!

 Бзэм мыхьэнэуэ иIэр пасэ зэманым псэуа алыдж Эзоп къигъэлъагъуэфащ. Зэгуэрым Эзоп зи пщылI Ксанф хьэщIэ гуп къыхуэкIуэнути, шхыныгъуэу щыIэм я нэхъ IэфIыр ипщэфIыну унафэ хуищIащ. Эзоп бэзэрым кIуэри бзэгу къищэхуащ, ар игъэхьэзырри Iэнэм яхуихьащ. "Мыра нэхъ шхыныфIу щыIэр?!",- къэгубжьащ Ксанф. "Аращ. Мыр псом нэхърэ нэхъыщхьэщ. Бзэгур уимыIэмэ, мы дунейм зыри щыпхуэщIэнукъым: зыри пхужыIэнукъым, унафэ пхуэщIынукъым, зыми зыри ептыфынукъым, къэпщтэфынукъым, къэпщэхуфынукъым, пщэфынукъым, къэрал пхуэухуэнукъым, хабзэхэри къыдэбгъэкIыфынукъым". Псори аразы Эзоп жиIамкIэ хъуащ.

ЕтIуанэ махуэм Ксанф Эзоп жриIащ бэзэрым кIуэуэ нэхъ Iей дыдэу щыIэр къищэхуну. Эзоп аргуэру кIуэри бзэгу къихьащ."Дыгъуасэ абы нэхъыфI щымыIэу жыпIащ, нобэ абы нэхъ Iей щымыIэу жыбоIэ", - къэгубжьащ Ксанф . "Пэж дыдэщ,- жеIэ Эзоп, - Бзэгум нэхъ Iей сыт щыIэ? Аращ зэфIэнэри, зэбийри, пцIыусри, з ауэри, бэлыхьри къезыгъажьэр. Иджыпстуи, Ксанф, укъызэрыстекIиери аращ".

Егъэпщапхъэщ а Эзоп жиIар ди адыгэ къуажэхьым:

Зэзым нэхърэ нэхъ дыджщ, фом нэхърэ нэхъ  IэфIщ,

джатэм нэхърэ нэхъ жанщ. (БЗЭ)

Дахэщ ди адыгэбзэр, гъуэзэджэщ, хьэлэмэтщ.  Ижь-ижьыж зэманым, нарт эпосым и эрэм узэIэбэкIыжмэ, нартхэм зэрахьэу щыта бзэр: адыгэбзэм и нэхъ къабзэ, и нэхъ гуапэ псалъэмакъхэращ. Апхуэдэ гупсысэкIэм дытезышэр ди псалъэжь купщIафIэхэм я закъуэкъым.

Сыт хуэдэ лъэпкъым иIэну ди хъуэрыбзэхэм хуэдэ? ЦIыкIухэр джэгуурэ зыгуэркIэ щызэщыхьэжым деж, къагъэсэбэп щIэнэкIалъэхэр? АбыхэмкIэ ауан иращI сабий зыгъэгусэрейр, джэгум хэмызагъэр, пцIыупсыр, щхьэхынэр.

- ФщIэрэ фэ абыхэм щыщ?

Щхьэхынэм зэрыщIэнакIэ:

Уцэ щхьэц бапхъэ, кхъуейжьапхъэ Iупэ.

Бжьыпэ убыд, къаубыдыр зыIэщIэкI.

КIэлъэфыр зи дагъуэ, шэджагъуэрытэдж.

ДжакIуэр зи жагъуэ, гъуагъуэр зи ныбэ.

ПцIыупсым зэрыщIэнакIэр:

Мо щIалэжьыр башыпэкIэ мавэ,

И вым уанэ трелъхьэ,

И хьэр псафэ ешэ,

И шым вакъэ щетIагъэ,

Гъэшым шыгъу хедзэ,

Шху – пIастэрывэ,

БжэIупэ вакIуэ!

И тутыныр къурыкъу,

Къэрэкъурэр и баш

Шыпхъум и щхьэр еупс,

ПцIы иупсу къекIух.

ТIу зэзэуамэ ауан зэращIыр:

Мыстрэ Мыстрэ зэзэуа,

Мыст и накIэр щIауда,

Мыстыр щтэри щIэпхъуэжа,

Мыстхэ дежкIэ дэлъэда,

Мыстхэ я хьэр къыхуилъа,

Лъейуэ пщIантIэм дэжыжа.

ЖэкIэ унэм къэкIуэжа.

Дзыгъуэ гъуэмбым иIэба

АпэситI къриха,

КIэнфетитI къищэхуа,

Езым псори ишхыжа!

ПIи, пIи ишхыжа!

Адэк1э къыпысщэну сыхуейщ  Адыгэ 1уэры1уатэм  теухуа гуп зэпеуэ.

Гупхэм я ц1эхэр:  «Лэгъупыкъу», «Дыгъэ», «Вагъуэ», «Мазэ».

Къыщ1эддзэнщ ар «Псалъэжь зэпеуэкIэ».

Псалъэжьхэр махуэ къэс бзэм къыщагъэсэбэп. Абыхэм 1ущагъ ябгъэдэлъщ, гъэсэныгъэ мыхьэнэшхуэ я1эщ. Псалъэжьхэм ди бзэр къулей, шэрыуэ ящI. Абыхэм я ухуэкIэкIэ кIэщIщ, ауэ я гъащIэр кIыхьщ.

- Гуп къэск1э псалъэжь фи пащхьэм илъщ зэхэгъэувэжын хуейуэ. Псалъэжьыр зэхыдогъэувэри и мыхьэнэр къыжыдо1э.

- Хъэзыр хъу гупыр фи 1э ц1ык1ухэмк1э фызэрыубыд. Япэ хьэзыр хъу гупым япэ дедэ1уэнщ.

Псалъэжьхэр:

«Лэгъупыкъу» гупым:

Куэд жызы1э нэхърэ, куэд зылэжь.

«Дыгъэ» гупым:

Хуэмыхум зимыгъазэурэ мазэр къуохьэж.

«Вагъуэ» гупым:

Ц1ыхугъэр пщэи къэпщэхуи хъуркъым.

«Мазэ» гупым:

Нэмыс здэщымы1эм насып щы1экъым.

2.Адэк1э пыдощэ ди зэпеуэм. «ПсынщIэрыпсалъэ зэпеуэ».

Псынщ1эрыпсалъэхэри ди 1уэры1уатэм щыщщ. Абыхэм мыхьэнэшхуэ я1эщ сабийхэм я бзэм зегъэужьынымк1э.

Гуп къэск1э псынщ1эрыпсалъэ фи пащхьэм илъщи абы тэмэму къызэреджэн хуейм хуэдэу къеджэн.

Зывгъэхьэзыри фи 1э ц1ык1ухэмк1э фызэрыубыд. Япэ хьэзыр хъу гупым япэ дедэ1уэнщ.

Псынщ1эрыпсалъэр:

1.Зазэ зигъэдэрбзэр Iэзэрэ лэныстэр игъэбзэрабзэурэ,

Дунейр зэхибзыхьащ.

2. Щак1уэ щ1алэм щ1ак1уэ щ1агъым щ1акхъуэ ныкъуэ щ1элъу щ1ихри щ1эк1ыжащ.

3. Мыщэр пэщащэу мыщэхупсейм дэпщейри

Нэхущым къепщыхыжащ.

4. Дадэ къэIэбэри къэб ныкъуэр къэп ныкъуэм ирилъхьащ,

Къыпытщэнщ адэк1 э ди зэпеуэм. «Къуажэхь зэпеуэ». 

Къуажэхьхэри ди 1уэры1уатэм щыщщ. Ахэр шэрыуэщ, къэпсэлъыгъуаф1эщ. Къуажэхьыр псалъит1у е нэхъыбэу зэгъусэу къак1уэ хабзэщ. Ахэр 1уэхугъуэ зэмыл1эужьыгъуэ куэдым теухуащ. Къуажэхьыр къапщ1эм къуажэ узот жа1эт.

Гуп къэск1э къуажэхь щырыщ гъуэрыгъуэурэ къэфщ1энущ. Гуп сызэупщ1ым къимыщ1эфмэ адрей гупхэм жэуап къат хъунущ.

Япэу «Лэгъупыкъу» гупым зыхузогъазэ:

-Зи пкъыр щ1ым щ1элъ, зи щхьэцыр дунейм телъ. (Пхъы)

-Зи губгъуэр хужь, зи жылэр ф1ыц1э. (Тхылъ)

-Зи к1эр зылъэфу, зи фэр зи бий. (Бажэ)

Абыхэм къак1элъык1уэу «Вагъуэ» гупым жэуапхэр къитынщ

-Банэ топу зи пэр т1ей. (Цыжьбанэ)

- Зи пэр папц1э, зи к1эр гъуанэ. (Мастэ)

- Зи щхьэр матэ, зи к1эр топ. (Аслъэн)

Иджы  «Дыгъэ» гупым и жэуапхэм дедэ1уэнщ.

-Зи къуэпсыр дуней псом лъэ1эс. (Дыгъэ)

-К1уэ пэтми, бжьиз зымык1у. (Гущэ)

- Дзэ уз зымыщ1э, дзэ куэд зы1ут. (Пхъэх)

Къык1элъык1уэу  «Мазэ» гупым и жэуапхэм дедэ1уэнщ.

-Дэнэ ук1уэми пк1эрымык1.(Ныбжь)

-Хэт къак1уэми ф1эхъус ирех. (Бжэ)

-Ди гуэн ц1ык1у лы изщ. (1эпхъуалъэ)

Епл1анэ зэпеуэм щ1ыдодзэ. «Нартхэр»

Гуп къэск1э нарт л1ыхъужьхэм я ц1эхэр тхын. Хэт нэхъыбэ лIыхъужьыцIэ къищ1эжми а гупыр тек1уэнущ.

Адэк1э ди зэпеуэм къыпыдощэ. «Нэщэнэ зэпеуэ».

Нэщэнэхэри ди 1уэры1уатэм щыщщ. Ахэр ижь-ижьыж лъандэрэ гу зылъата 1уэхугъуэхэм къыхэк1ащ. Ар епхащ къэхъуну- къэщ1эным. Нэщэнэхэм ц1ыхум и зэхэщ1ык1ым зрагъэужь, ар гъащ1эм нэхъыф1у щыгъуазэ ящ1.

Гуп къэск1э фи пащхьэм илъщ нэщэнэхэм я къыщ1эдзап1эр тхауэ. Абыхэм и к1эухыр къыпыфтхэж.

Зывгъэхьэзыри фи 1э ц1ык1ухэмк1э фызэрыубыд. Япэ хьэзыр хъу гупым япэ дедэ1уэнщ.

«Лэгъупыкъу» гупым:

- Уэшх нэужьым лэгъупыкъу къищ1мэ, ( уэф1 мэхъу, жа1э.)

«Дыгъэ» гупым:

- Махуэр уэму, дыгъэр гуащ1эу къепсмэ, ( мыгувэу уэлбанэ хъунущ, жа1э)

«Вагъуэ» гупым:

- Пц1ащхъуэр лъахъшэу лъатэмэ, ( уэшх къошх, жа1э.)

«Мазэ» гупым:

- Къуаргъхэр зэрызехьэмэ, ( уэлбанэ мэхъу е уэс къос, жа1э.)

Ди зэпеуэр зэхуэтщ1ыжынщ «Усэ зэпеуэ».

Гуп къэск1э адыгэбзэм теухуауэ, усэ ц1ык1у къыжы1эн.

Зывгъэхьэзыри фи 1э ц1ык1ухэмк1э фызэрыубыд. Япэ хьэзыр хъу гупым япэ дедэ1уэнщ.

Зэпеуэр зэрек1уэк1ар къызэщ1эткъуэжынщ.

Жюрим псалъэ идот.

Ди тхыдэм щыц1эры1уэ л1ы 1ущ Къэзэнокъуэ Жэбагъы жи1эгъат:

«Фиф1 фымыгъэпуд, фи 1ей фымыгъэпщк1у».

Мы псалъэхэм дыхуеущий ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэм къыдек1уэк1 хабзэф1хэр зетхьэну. Псом нэхъыщхьэр илъэс минхэм я уэсятыр лъэпкъыбзэращи, дыхуэвгъэсакъ, дывгъэхъумэ.

Нобэрей ди зэ1ущ1эр зэхуэтщ1ыжыну си гуапэщ уэрэдкIэ.

«Си адыгэбзэ»

Нобэ ди зэпеуэм къытхуеблэгъа, дызыгъэгушхуа ди хьэщ1э лъап1эхэми сабийхэми «Берычэт бесын!» вжызо1э.