Байыркы муз каптоо

Кыргызстандын физикалык географиясы

Байыркы муз каптоолор

• Муз каптоо- көп жылдар бою жаткан табигый муздардын-негизинен мөңгүлөрдүн, ошондой эле, деңиздик жана жер астындагы көп жылдык муздардын жыйындысы.

Муз каптоолордун бөлүнүшү:

• Мөңгүлөр
• Көп жылдык тоңдор

Мөңгү-жылмышуу кыймылы мүнөздүү жер бетиндеги табигый муз катмары. Мөңгүлөр бөлүнөт:

• Рельефти жабып жаткан мөңгүлөр(покровный)

• Бийик тоолуу

Көп жылдык тоңдор

• Көп жылдык тоңдор – Көп жылдык тоң – жер бетинин үстүнкү борпоң же жаракалуу чулу тоо тектеринин туруктуу терс темпретуранын таасири астында пайда болгон тоң кыртышы.

Мөңгүлөрдүн жаратылышка тийгизген таасири

• Мөңгүлөр – нымдуулуктун негизги запасы
• Мөңгүлөр аркылуу дарыялар азыктанат

Кар сызыгы-

• Кар түрүндө жааган жаан-чачындын ээрип жана бууланып кеткен бөлүгү аз болуп, кар топтолууга шарт түзүлгөн бийиктиктин төмөнкү чеги.Кар сызыгынан жогору топтолгон кардан мөңгү пайда болот

Байыркы муз каптоолор — Тянь-Шань жана Памир-Алай тоо системалары төртүнчүлүк (плейстоцен) мезгилинде мөнгү-муздуктардын катмары менен бир нече жолу капталганы белгилүү. Окумуштуулардын көп жылдык изилдөөлөрүнүн натыйжасында Тянь-Шань жана Памир-Алай тоо системалары төртүнчүлүк (плейстоцен) мезгилинин башталышынан азыркы үстүбүздөгү (голоцен) доорго чейин үч жолу муз каптоолорго учураганы аныкталган .

Пик Горького на Тянь-Шане

Биринчи муз каптоо

• Биринчи плейстоцендин башындагы муз каптоолор неогенден кийинки тектоникалык кыймылдын күчөшүнүн натыйжасында бийик тоолордун пайда болушунан жана планетадагы жалпы климаттын сууктанышынан пайда болгон. Неотектоникалык көтөрүлүү кыймылы мезозойлук пенеплендин структурасын бузбай келки бойдон тоолорду азыркы деңгээлине жакын көтөргөндүгүнө байланыштуу каптаган муз катмарлары өзгочө, Борбордук жана Ички Тянь-Шанда калкан сымал басып жаткан.

Биринчи муз каптоо

• Өрөөн мөнгүлөрү чет жакаларда эрозиялык процесстер тилмелөөгө үлгүргөн жерлерде байкалган. Сары-Жаз, Кум-Төр, Ара-Бел, Ак-Сай, Алай өрөөндөрүндө, Соң-Көл менен Чатыр-Көлдүн ойдуңдарында, бийик тоо арасындагы өрөөндөрдө байыркы эрозиялык процесстер үлгүрбөгөндүгүнүн натыйжасында анча активдүү эмес муз калкандары жайгашкан. Муз каптоодон кийинки климаттын жылууланышы жана нымдын азайышы муз калкандарынын ээришине, эрозиялык процесстердин күчөшүнө жана тоо капталдарынын андан ары тилмеленишине алып келген.

Экинчи муз каптоо

• Тектоникалык кыймылдын күчөшүнүн экинчи цикли плейстоцендин ортосундагы климаттын кезектеги сууктанышына туура келип, муз каптоонун экинчи, бул жолу мурдагыдан кеңири аймакты ээлеген доору башталган. Бул доордун муз каптоосун максималдүу муз каптоо деп аташат. Бул мезгилдеги мөңгү-муздуктар да Тянь-Шандын ички жагын калкан сыяктуу басып, кээ бир тайпак тилмелене элек бийиктиктеги өрөөндөрдө (Сары-Жаз, Ак-Сай, Суусамыр, Алай, Ара-Бел, Кум-Төр ж. б.) толтура болуп жаткан. Ошол кездеги кар сызыгы, азыркы кар сызыгынан четки кырка тоолордо 800 — 950 м ге төмөн, ал эми ички аймактарда 350-500 м ге төмөн болгон.

Экинчи муз каптоо

• Ошентип, плейстоцендин ортосундагы максималдуу аймакты ээлеген мөнгү-муздуктар тоо системаларынын борбордук бөлүгүндө калкан сымал муз талаалары түрүндө болсо, чет жакаларында татаал жана дендрит тибиндеги ири өрөөн монгүлөрү жайгашкан. Алардын этектери тоо этектерине чейин жетип, калың мореналар менен фмовиогляциалдык шагылдарды пайда кылган.

Муз каптоодон кийинки доор

• Тектонткалык кыймылдын интенсивдүүлүгү азайып, климат кайра жылуу болуп баштайт
• Мөңгүлөр эрип, чегинет., агын суулардын кубаты артып, эрозиялык тилмеленүү күчөп, рельефтин азыркы абалына жакын терең капчыгайлар пайда болот
• Ортоңку плейстоцендеги мөнгүлөр чегинип олтуруп, такыр жок болуп кеткен эмес. Бийик тоолордо сакталып калган.

Ала-Тоо. Соң-Көл жайлоосу

Үчүнчү муз каптоо

Практикалык иш

• Тапшырма :Тескей Ала Тоонун түндүк капталында байыркы муз каптоолордун жана азыркы мөңгүлөрдүн таралыш схемасы(29-бет) к/к түшүргүлө

Үйгө тапшырма:

• §2.3 окуу, суроолорго жооп берүү
• Үчүнчү муз каптоо боюнча маалымат жазуу
• к/к бүтүрүү

Кийинки сабактан көрүшкөнчө ийгилик!