Атмосфера. Атмосферанын түзүлүшү

Атмосфера.А т м о с ф е р а н ы н түзүлүшү

Дуванаева Эльмира Ташмурадовна

А д а м к о нд и ц и о не р с и з , т е л е в и з ор су з , к о м п ь ю тер с и з а д а м о ң о й э л е жашайт. Бирок аба, суу, тамак-аш ж а на у й к у а л ү ч ү н ө т ө м аа ни л үү .

Окумуштуулар “ ү чт ү н эрежесине” к өңү л бурууну сунушташат: орточо э с е п м е нен а д а м т а м а к -а ш с ы з ү ч ж у м а , су ю к т у к су з ү ч к ү н, к а т аа л к л и м а ттык ш а р тт а р д а б а ш к а л к а л оо ч у ж а й с ы з ү ч с аа т ж а на а ба с ы з ү ч м ү н ө т ж а ш а й а л а т . Бу л а д а м д ы н ж а ш оо су ү ч ү н а тм о с ф е р а н ы н ж а на а т м о с ф е р а л ы к а ба ны н м аа ни л үү ж а на з а р ы л м аа ни с и н би л д и р е т .

А т м о с ф е р а — Ж е р д и н б е т и н е н б а ш т а л ы п , к о с м о с к о б о л ж о л м е н е н 3 00 0 к м г е с о з у л г а н г а з д а л г а н с ы р т к ы к а т м а р ы.

А л Ж е р д и н ор г а н и к а л ы к д ү й н ө с ү н у л ь т р а к ы з г ы л т к ө к к ү н р а д и а ц и я с ы н ы н , а р к а н д а й т е к т е р д е н к е л и п ч ы кк а н к о с м о с т у к н у р л а р д а н ж а н а м е т е ор и тт е р д и н б о м б а л оо с у н у н т аа с и р и н е н к ор г о й т , Ж е р д ин к л и м а т ы н а п а й д а л у у т аа с и р т ий г и з и п , а н ы а ш ы к ч а муздатуудан жана ысытуудан коргойт.

Атмосфералык аба бардык тир үү жандардын дем алуусу ү ч ү н зарыл.

Атмосферада адамдар жашаган жана иштеген аба ырайынын ш а р тт а р ы к а л ы п т а н а т .

Ансыз жаан-чачын, шамал, к үү г ү м, уюлдук жаркыроо же башка метеорологиялык кубулуштар болмок эмес.

Ошондуктан адамдардын к л и м а тт ы к р е су р с т а р д ы к а н т и п п а й д а л а н ы ш ы ө з г ө ч ө м аа н и г е ээ .

К л и м а тт ы к р е су р с т а р г а т ө м ө н к ү л ө р к и р е т :

• к ү н э н е р г и я с ы ;

• аба;
• аба;

• ш а м а л э н е р г и я с ы .

Б и р э л е к л и м а тт ы к к ө р с ө т к ү ч ч а р б а л ы к и ш м е р д үү л ү к т ү н б и р т ү р ү ү ч ү н ө з г ө ч ө м аа н и г е э э б о л у п , б а ш к а б и р өө с ү ү ч ү н м аа н и л ү ү ро л ь о й н о б о й т .

Жердин атмосферасы - газдардын аралашмасы менен берилген гиганттык газ сферасы, жердин атмосферасы гана планетадагы жашоонун негизги к ө рс ө тк ү чт ө р ү н аныктайт.

Ө з ү н ү н б ү тк ү л тарыхында атмосферанын курамы дайыма ө зг ө р ү п турган жана азыркы учурда атмосфера к ор к у н у ч т а т у р а т .

А Т МОСФЕ Р А НЫН КУРАМЫНЫН Ө ЗГ Ө Р Ү Ш Ү

А т м о с ф е р а ж о к

Б а ш т а п к ы а т м о с ф е р а д а к ы ч к ы л т е к ж о к .

К и с л оро д п а й д а б о л д у

Ж Е Р Б Е Т И Н Д Е Г И Ж А Ш ОО Н У Н

Ө Н Ү Г Ү Ү Э Т А П Т А Р Ы

• Ж е р п л а н е т а с ы н ы н п а й д а

болушу

• Ж е р б е т и н д е г и ж а ш оо н у н

б е л г и л е р и н и н п а й д а б о л у ш у .

МЕЗГИЛДЕР

4, 5 -5 м и лл и а р д ж ы л м у р д а

2 , 5 -3 м и лл и а р д ж ы л м у р д а

• Т и р үү ор г а ни з м д е р д и н Ж е р бети не а к ти в д үү ээ бо л о ба ш т а ш ы

• С ү т э м үү ч ү л ө р д ү н э п о х а с ы

• Ж е р п л а не т а с ы нд а а д а м п а й д а бо л д у

• А д а м ба л а с ы ж а р а т ы л ы ш т ы

ө з г ө р т ө ба ш т а й т .

5 00 м л н. ж ы л м у р д а

а к ы р ы нд ы к м е не н а ны н с а ны к ө т ө р ү л ө т

Атмосферанын з а м а нба п с о с т а в ы

5 0 м л н. ж ы л м у р д а

2 м л н. ж ы л м у р д а

ХХ кылым Атмосферанын булганышы. Атмосферанын

к у р а м ы нд а СО2 бол уусу ну н ж о г ор у л а ш ы

Атмосфера азоттун (78,08 %), кычкылтектин (20,95 %), к ө м ү р к ы ч к ы л г а з ы н ы н ( 0 , 0 3 % ) , а р г о н д у н ( 0 , 9 3 % ) , а з ө лч ө м д ө г ү гелийдин, неондун, ксенондун, криптондун (0,01 %), озондон жана башка газдардан турган аралашма, бирок алардын б о л у ш у а н ч а д е л е к ө п э м е с .

К ө л ө м ү М а сс а с ы

Г а з

б о ю н ч а к у р а м ы б о ю н ч а к у р а м ы

% . % .

Бир жагынан- бул Антарктидадагы жана Арктикадагы м өң г ү л ө рд ү н эришине алып келиши м ү мк ү н болгон парник эффектиси. Экинчи жагынан, атмосферанын т ө м ө нк ү катмарларындагы глобалдык муздатууга алып келиши м ү мк ү н болгон ча ң дуулук жана т ү т ү нд үү л ү к. Мындан тышкары, к ү к ү р т к ы ч к ы л г а з ы к и сл о т а ж а м г ы р ы н ы н п а й д а б о лу ш у н у н с е б е б и к а т а р ы

А б а н ы н б у л г а н ы ш ы н а н ө з г ө ч ө и р и ө н ө р ж а й ш аа р л а р ы ж а п а чегишет. Бишкек шаары да “булганган” шаарлардын тизмесине к и р д и , б у л ж е р д е а б а н ы н б у л г а н г а н д ы г ы у ш у н ч а л ы к ж о г о р у б о л г о н д у к т а н , ж а ш оо ч у л а р д ы н ө з ү л ө р ү н с е з үү с ү н ө ж а н а д е н с оо л у г у н а т е р с т аа с и р и н т ий г и з е т .

А т м о с ф е р а н ы н б у л г а н ы ш ы

• б у л а т м о с ф е р а л ы к а б а г а м ү н ө з д ү ү э м е с ф и з и к а л ы к , х и м и я л ы к ж а н а б и о л о г и я л ы к

за тт а р д ы н к и р и ш и ж е а н д а г ы б у л за тт а р д ы н т а б и г ы й о р т о ч о к ө п ж ы л д ы к к о н ц е н т р а ц и я с ы н ы н ө зг ө р ү ш ү .

Атмосферанын экологиялык функциялары:

• Т е р м о р е г у л я ц и я л ы к - Же р д и т е м п е р а т у р а н ы н кескин ө зг ө р үү с ү н ө н коргойт, жер бетине жакын

жылуулуктун кайра б ө л ү шт ү р ү л ү ш ү н ө к ө м ө к болот жана климаттын калыптанышына катышат.

• Ж а ш оо н у к а м с ы з д оо ч у – ж а ш оо г о к е р е к т ү ү з а тт а р д ы н ( О , С , N ) б о л у ш у н а б а й л а н ы ш т у у б и о с ф е р а д а г ы з а тт а р д ы н а л м а ш уу с у н а ж а н а
• Ж а ш оо н у к а м с ы з д оо ч у – ж а ш оо г о к е р е к т ү ү з а тт а р д ы н ( О , С , N ) б о л у ш у н а б а й л а н ы ш т у у б и о с ф е р а д а г ы з а тт а р д ы н а л м а ш уу с у н а ж а н а

а й л а н уу с у н а к а т ы ш а т .

• Коргоочу – тир үү организмдерди зыяндуу УФ, р е н т г е н ж а н а к о с м о с т у к н у р л а р д а н к о р г о й т .

А т м о с ф е р а н ы к о р г о о к а р а ж а тт а р ы :

• технологиялык процесстерди экологиялаштыруу – аз калдыктуу технологияларды т ү з үү , жылуулук о р н о т м о л о р у н а н б о л г о н б у л г а н уу н у аза й т уу ; э н е р г и я а л ь т е р н а т и в д ү ү б у л а к т а р ы н к о л д о н у у , т р а н с п о р т

каражаттарынын болгон булганууну азайтуу.

• Зыяндуу аралашмалардан чыккан газдарды тазалоо.
• Зыяндуу аралашмалардан чыккан газдарды тазалоо.

• А т м о с ф е р а г а г а з бүркүндүлөрүнүн т а р к а л уу с у
• А т м о с ф е р а г а г а з бүркүндүлөрүнүн т а р к а л уу с у
• А т м о с ф е р а г а г а з бүркүндүлөрүнүн т а р к а л уу с у

• Санитардык коргоо зоналарын куруу, архитектуралык-пландаштыруу чечимдери.

А т м о с ф е р а л ы к б у л г оо ч у з а тт а р д ы нормалаштыруу.

Атмосфералык аба ү ч ү н сапат стандарттары белгиленген.

Б ү рк ү лг ө н газдардын стандарттары – булгоочу

б у л а к т а р ү ч ү н .

А т м о с ф е р а л ы к а б а н ы н с а п а т ы н ы н с т а н д а р тт а р ы н а П Д К л а р – у р у к с а т б е р и л г е н максималдуу концентрациялардын н о р м а т и в д е р и к и р е т .

Концентрациянын Уруксат берилген чеги (КУБЧ)

– бул (м 3 ) г а з д ы н к ө л ө м ү н ү н б и р д и г и н д е , б е л г и л ү ү б и р м е з г и л и ч и н д е а д а м д а р г а т ү з ж е кыйыр зыяндуу таасири бар максималдуу к у р а м ы н билдирет .

Мисалы, ча ң 0,5 мг/ м 3 , к ө м ү ртек кычкылы (СО)

– 3 мг/ м 3 , к ү к ү ртт ү н диоксиди SO3 – 0,085, а з о тт у н д и о к с и д и N O 2 – 0 , 0 5 ж . б . к о н ц е н т р а ц и я н ы н у р у к с а т б е р и л г е н ч е г и ( К У Б Ч ) болот. Учурда 120 химиялык зат к ө з ө м ө л д ө н ү п ж а т а т , а л а р д ы н ж а л п ы с а н ы 2000ден ашат , убакыттын ө т ү ш ү менен жа ң ы б е л г и с и з з а тт а р т а б ы л ы п а н ы к т а л г а н д ы к т а н , б у л а р а к ы р к ы с а н д е г е н ж ы й ы н т ы к ж о к .

Атмосферанын ө н ө р жай ишканаларынан булганышын а з а й т у у б о ю н ч а ч а р а л а р .

Курчап турган ч ө йр ө н ү коргоо иш-чараларынын н е г и з г и б а г ы тт а р ы б о л у п т ө м ө н к ү л ө р с а н а л а т :

• и ш т е п ж а т к а н и ш к а н а л а р д а ч ы г ы п ж а т к а н г а з д ы н б ү рк ү нд ү л ө р ү н ө н тазалоо. Иштеп жаткан

и ш к а н а л а р д ы н б а с ы м д у у б ө л ү г ү ө н д ү р ү ш т ү н а ч ы к ц и к л д е г и п р о ц е сс т е р и н к о л д о н у ш а т . М ы н д ай к ы р д аа л д а и ш т е т и л г е н г а з д а р а т м о с ф е р а г а ч ы г уу н у н а л д ы н д а т а з а л оо г о д уу ш а р б о л о т ;

• атмосферага зыяндуу газдардын б ү рк үү л ө р ү жок б о л г о н с ы р ь ё л о р д у к о м п л е к с т ү ү к о л д о н у у м е н е н ж а н а

ж а б ы к ц и к л д е р м е н е н к а л д ы к с ы з т е х н о л о г и я л а р д ы т ү з үү ;

• ички ө нд ү р ү шт ү к ч ө йр ө н ү н булганышын азайтуу;

• и ш к а н а н ы н а й м а г ы н ж а ш ы л д а н д ы р у у ж а н а с у у м е н е н к а м с ы з к ы л уу .

Иштеп жаткан ишканаларда чыккан калдык газдарды тазалоо.

t o а б а ) ж а н а м у з д а к ; тазалоонун белгилери боюнча – тазаланбай (уюшкан жана уюшулган эмес) ж а н а т а з а л оо д о н к ийи н ( у ю ш к а н ) ы р г ы т ы л г а н д а р . " width="640"

Газдын б ү рк ү нд ү л ө р ү т ө м ө нк ү принциптер боюнча классификацияланат:

• а л ы п к о ю у н у ж а н а к ө з ө м ө л д өө н ү у ю ш т у р у у б о ю н ч а - у ю ш к а н ж а н а у ю ш у л г а н э м е с ;
• * т е м п е р а т у р а с ы б о ю н ч а – ы с ы т ы л г а н ( t o г а з - ч а ң а р а л а ш м а с ы t o а б а ) ж а н а м у з д а к ;

• тазалоонун белгилери боюнча – тазаланбай (уюшкан жана уюшулган эмес) ж а н а т а з а л оо д о н к ийи н ( у ю ш к а н ) ы р г ы т ы л г а н д а р .

С а н и т а р д ы к к ор г о о з о н а с ы н ы н к ө г ө р ү п т у р г а н б а к - д а р а к т а р ы

Т и г и л и п к ө г ө р ү п т у р г а н б а к - д а р а к т а р а б а н ы к ы ч к ы л т е к м е н е н б а й ы т ы п , з ы я н д у у з а тт а р д ы н т а р к а п ж о к б о л у ш у н а с а л ы м к о ш у п , аларды жутуп жок кылып турат. Ишкананын жашылдандырылган аймагы ү ч ү н санитардык коргоо зонасынын жалпы аянтынын 60...75% б ө л үү сунушталат.

С а н и т а р д ы к к ор г о о з о н а с ы ( СК З ) .

• бул калкты зыяндуу ө нд ү р ү шт ү к факторлордун терс таасиринен коргоо ү ч ү н турак жайларды же коомдук имараттарды ө нд ү р ү шт ү к

б у л г о о б у л а к т а р ы н б ө л ү п т у р г а н т и л к е .

Санитардык коргоо зонасынын ке ң диги ө нд ү р ү шт ү н классына, зыяндуулук даражасына жана атмосферага б ө л ү н ү п чыккан заттардын к ө л ө м ү н ө (50 - 1000 м) жараша белгиленет.

Коргоочу аракеттеринин м ү н ө з ү боюнча к ө ч ө тт ө р чыпкалоочу жана и з о л я ц и я л оо ч у б о л у п б ө л ү н ө т .

• Фильтрл өө ч ү деп механикалык жана биологиялык чыпканын ролун а т к а р г а н ж е л ө т ү п т у р г а н ж а н а т ү з ү м ү б о ю н ч а а ж у р т ү р ү н д ө г ү к ө ч ө тт ө р аталат. Булар жашылдандырылган санитардык-коргоо зонасы ү ч ү н аянттын 90%ке жакынын ээлеген ү ч ү н негизги к ө ч ө тт ө р.

• И з о л я ц и я л оо ч у д е п б у л г а н г а н а б а а г ы м ы н ы н ж о л у н д а м е х а н и к а л ы к тосмо т ү з үү ч ү жыш т ү з ү л ү шт ө г ү к ө ч ө тт ө р аталат.

Аба ырайынын кадимки шарттарында бир жакка жантаюу, таркоо жана жутулуу эсебинен газ жана буу аралашмаларынын курамын

25- 35 % ке азайтат.

К өңү л

бурганы ң ыздар

ү ч ү н рахмат!