Араб-фарс тилиндеги маалыматтар

И.Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Университети Тарых жана социалдык-экономикалык билим беруу факультети «Араб-фарси тилиндеги булактар»

Аткарган: Абдыраманов Д.М

И.арабев атындагы кМУнун студенти

План:

• Араб-фарси тилиндеги булактар
• Ибн Хордадбек- «Китаб масалик вал- мамалик»
• Кудама ибн Джаффар- «Китаб ал-харадж»
• Ал Истахри (10-к)
• Ибн Аль-Асир- Тарыхтын толук топтому»

Араб-фарси тилиндеги булактар (8-13-кк)

Орто кылымдардагы карлуктар, чигилдер, огуздар, кимак-кыпчактар сыяктуу кучтуу мамлкеттердик, уруулук биримелердин аймакка устомдук кылуу учун ири куроштору чагылдырылган. Бул булактарда Орто Азиянын, Чыгыш Туркстандын элдери жонундо баалуу тарыхый жана географиялык маалыматтар камтылган. Араб тилиндеги эмгектерде араб маданиятынын таасири жеткен аймактарда жашаган калктар жонундо орунтту маалыматтар кездешет. 10-кк фарсы тилинин таасири кучоп, коптогон эмгектер фарсы тилине которулган.

Ибн Хордадбек- «Китаб масалик вал- мамалик»

Абу-л-Касим Убайдаллах ибн Абдаллах ибн Хордадбех (820-912-13-жж) (фарсча: وبو القاسم عُبید الله بن عبد الله اِبْن خُرْدادْبِه‌ْ (خردادِه‌ْب. 8 ) .) иран тектүү географ . Анын Жолдор жана Өлкөлөр Китеби (Китаб ал-масалик ва-л-мамалик) - бизге чейин жеткен араб сүрөттөөчү география жанрынын биринчи мисалы. Халифаттын жана анын тегерегиндеги өлкөлөрдүн тарыхы жана топонимикасы боюнча көптөгөн маалыматтарды камтыйт, анын ичинде араб жана географиядагы орустар менен славяндар жөнүндө эң алгачкы эскерүүлөр камтылган.

Кудама ибн Джафар-«Китаб ал-харадж»

Кудама ибн Джафар (арабча 873-жылы туулган, 932-948-жылдары каза болгон, башкача айтканда Абу аль-Фараж) - Аббасиддердин ордосунда X кылымда жашаган кызматкер болгон. Ал вазир Абу-л-Хасан аль-Фурат убагында Багдад администрациясында көзөмөлдөө бөлүмүнүн башчысы (Мажлис аз-зимам) болуп иштеген. Кудама ибн Жафар Араб Халифатынын географиясы, тарыхы жана адабияты жөнүндө маалыматтарды камтыган "Хараж жана катчынын өнөрү жөнүндө китептин" автору катары белгилүү (экинчи тому гана калган). Кыргызстандын аймагындагы шаарлар, алардын ортосундагы аралыктар, Чуй ороонунун географиясына тиешелуу маалыматтарды корсоткон.

Ал Истахри (10-к)

• Китаб масалик ва-л-мамалик - (Мамлекеттердин жолдорунун китеби) аттуу эмгегинде, Орто Азиянын ошондой эле Фергана өлкөлөрүнүн, элдеринин, урууларынын чек аралары, соодасатык мамилелери, кол-өнөрчүлүгү жөнүндөгү кыйла так маалыматтарды берген. Жалпысынан анын эмгеги, Жер ортолук деңизинен Орто Азияга чейинки Чыгыш мамлкеттеринин тарыхына тиешелүү маалыматтарды камтыган баалуу булактардан. Автор соода-сатык мамилелери жөнүндө баяндап келип, Мавереннахрга кыргыздардын өлкөсүнөн жана Чыгыш Түркстандан алынып келинген кен-байлыктар, асыл таштар, кулдар, жыпар-мускустар тууралуу маалыматтарды келтирген. Ал Орто Азиянын жана ТеңирТоонун дубандары, калаалары, айылдары жөнүндө кыскача баяндайт. Ал Истахринин кыргыздардын жашаган аймактары, алардын соода мамилелери тууралуу маалыматтары өзгөчө кызыгууну жаратат. Автордун жазганына караганда, кыргыздар Тибеттен жана Синден (Кытай) батышта, токуз-гуздар менен кимактардын ортосундагы аймактарды байырлашкан

Ибн ал-Асир (1160-1233/34-жж)

• Китаб ал-камил фиттарих (Тарыхтын толук топтому) аттуу көп томдуу эмгек жазган. Бул тарыхый булакта Карахандардын 940-жылы Баласагунду басып алгандан кийинки бай тарыхы, XIII к. башындагы моңголдордун Орто Азияга жана Казахстанга басып кирүүсү сүрөттөлөт. Ибн ал-Асирдин араб тилинде жазылган ―Китаб ал-Камил фит.тарих – Ийисине жеткирилген тарых (же ―Кемелине жеткен тарых, ―Төрт тарабы төп келген тарых) аттуу эмгегинде, Карахандар каганатындагы жана ага коңшулаш өлкөлөрдөгү түрк элдеринин саясий тарыхына тиешелүү маалыматтар, айрым түрк этносторунун ислам динин кабыл алгандыгы жөнүндө кабар, ошол мезгилде Ысык-Көлдөгү Барсханды бийлеген бекке байланышкан жана башка маалыматтар берилген. Ибн ал-Асирдин аталган эмгеги Карахандар каганатынын саясий тарыхын изилдегендер тарабынан кеңири пайдаланылган.