8-сынып
Биология
АС ?ОРЫТУ М?ШЕЛЕРІНІ? ??РЫЛЫСЫ
Саба?ты? ма?саты: Ас?орыту м?шелеріні? ??рылысы ж?не ?ызметімен танысу, адам а?засы ?шін ма?ызына ж?не зат алмасуда алатын орнына то?талу.
Міндеттері:
Білімділігі: О?ушылар?а ас ?орыту м?шелері туралы таныстырып білімдерін жетілдіру, білімдерін шы?дау, ??ындыру. Ас ?орыту ж?йесі ??рылысыны? ерекшелігін к?рсету, ??рылысын т?сіндіру, ас?орыту бездері мен ферменттерді? р?лін ашу.
Т?рбиелілігі: Тама? ішу, оны? сапасын ж?не са?талу ж?нінде ?зін - ?зі ба?ылау да?дысын ?алыптастыру. Санитарлы? гигиеналы? да?ды?а ?йрету. Салауатты ?мір с?ру салтын насихаттау.
Дамытушылы?ы: О?ушылар?а ас ?орыту м?шелеріні? тірек - кесте сызбалармен т?сіндіріп білімдерін одан ?рі дамыту.
??рал - жабды?тар: «Ас ?орыту ж?йесі» кестесі, флипчарт, электронды о?улы?, интерактивті та?та.
Саба? типі: аралас
?діс - т?сілдері: тірек - сызба, электронды к?рсетілім, видеоролик, де?гейлік тапсырмалар
Саба? барысы:
І. ?йымдастыру кезе?і
Психологиялы? тренинг «Амандасу т?рлері»
ІІ. ?й тапсырмасын тексеру, с?рау
О?ушыларды 3 топ?а б?лу. Флипчартта 3 адам бейнесі шы?ады. Бейнені? ?стінен номерлеген 5 карточка ?ойыл?ан. Карточканы? арт?ы бетінде «адам организміне ?ажетті та?амды? заттар» жазылып т?рады. Карточканы? с?ра?тары проблемалы?, я?ни логикалы? ойлау д?режесін ба?ылау мен ба?алау ?шін негізделген. Д?рыс жауап болса карточка алынады, ал ?ате болса карточка орнында ?алады. Карточка толы? ашылу керек. Егер суретте 1 немесе 2 карточка ?алып ?ойса, онда адам организмінде сол та?амды? заттарды? жетіспеуіні? белгісі болады. Адам бейнесін толы? аш?ан топ же?імпаз болады.
1 - ші карточка с?ра?тары:
1. Адам бір т?улікте 4 мезгіл тама?тануы ?ажет. Неге? (себебі, бізді? ас?орыту ж?йемізді? жа?сы ж?мыс істеуі ?шін, организмде ?р уа?ытта ?оректік заттар болу керек)
2. Ал ?оректік заттар дегеніміз не? (н?руыздар, к?мірсулар, майлар, минералдар, т?здар, су мен витаминдер)
3. Азы?ты? заттарды?, ?оректік заттардан айырмашылы?ы неде? (??рамында н?руыздар, майлар ж?не к?мірсулар бар ?сімдіктекті ж?не жануартекті ?нім; Н?руыздар, к?мірсулар, майлар, минералды заттар, су, витаминдер, к?рделі ??деуге ?шырайтын органикалы? ?осылыстар)
4. Адамны? ?алыпты ?мір с?ріп, д?рыс ж?мыс ат?аруына, адам организммін ??растырушы бір к?ндік н?руыз м?лшері 100 - 120 гр. Осы н?руыз та?ы нелер т?зеді? (ферменттер мен гормондар)
5. Ас та?амдары ?р т?рлі болу керек? Себебін айт (?немі бір т?рлі та?амдар ішкенде оны? сі?імділігі т?мендейді ж?не адамны? тама??а деген т?беті тартпайды)
2 - ші карточка с?ра?тары:
1. Майлар ?рбір жасушаларды? тіршілігіне ?те ?ажетті та?амды? заттар болып табылады. Май ?сімдік ж?не жануарлардан алынатын та?амдар ??рамында болады. Ал май тыш?анда бола ма? (тыш?анда болады, ??мырс?ада болмайды)
2. Адам организіміндегі н?руыздар, к?мірсулар, майлар мен витаминдерді? р?лі ?андай? (н?руыз - ??рылыс материалы, майлар - энергия к?зі, ??рылыс материалы, к?мірсу – энергия к?зі, витаминдер – алмасу процесіне белсенді ?атысады)
3. Н?руыздар негізінен мал ж?не ??с етінде, ж?мырт?ада, с?тте, жа??а?та, жармада к?п кездеседі. Ал ж?ндіктерде кездесе ме? (кейбір ж?ндіктерде кездеседі, м/ы: а?аш ?уысында?ы ж?лдыз ??рттарда)
4. Ас ?орыту дегеніміз не? (тама? ?німдеріні? ед?уір ?арапайым, организмге сі?ірілетін заттар?а ?са?талу ж?не ыдырау процесі)
5. Ферменттерді? р?лі ?андай? (Н?руыз текті заттар. Олар ас ?орыту жолында заттарды ыдырататын химиялы? реакцияларды тездетеді. ?р фермент белгілі бір зат?а ?сер етеді)
3 - ші карточка с?ра?тары:
1. Организм ?абылда?ан та?ам ?р т?рлі ?згерістерге ?шырап, к?рделі ??деуден ?теді. Организмге т?скен та?амды? заттар ?алай ??деліп, ?алды? заттар сырт?а шы?арылып отырады? (?ан, лимфа ар?ылы жасушалар?а, ?лпалар?а таралады)
2. Адам организміндегі тама?ты? р?лі ?андай? (Организмні? ?алыпты тіршілік ?рекеттері ?шін жасушалары мен ?лпаларына ?немі ?оректік заттар керек)
3. Кешкілік тама?ты ?йы?таудан 2 са?ат б?рын ішу керек. Неге? (б?л уа?ыт ішінде ?арында?ы ас ?орытылып ?лгереді)
4. Суды д?рыс пайдалана білу керек. Организм ?шін су тапшылы?ы да ж?не суды арты? пайдалану да зиян. Не себепті? (суды шектен тыс к?п пайдалану б?йрек ?ызметіне к?ш т?сіріп, зиян тигізеді. Ал су тапшылы?ы адам организмімін ?лтіруге дейін барады)
5. Тама? ішіп отыр?анда кітап, газет о?ып, радио ты?дап, теледидар к?ріп, с?йлеуге болмайды. Не себепті? (кейде адам тама?тан шашалып, т?ншы?ып, ?ліп кетуі м?мкін)
С?ра? ?ою?
Неге та?амды? заттарды, ?ан?а тікелей жіберсе адам ?ліп кетеді? (м/ы: с?т немесе тауы? сорпасын) (Сырт?ы ортада?ы та?амды? заттар организмдерді ?ажетті заттармен ж?не энергиямен ?амтамасыз ету ?шін, сі?іруге дайын к?йде ену ?ажет. Тірі организмдер ?оректі химиялы? жолымен ыдыратады, олар зат алмасу?а ?атысады ж?не сі?іріледі)
ІІІ. Жа?а материалды о?у
«Денсаулы? – ?мірді? азы?ы, білім – а?ыл - ойды? дамуы»
Саба?ты? жоспары:
1. Ас ?орыту м?шелеріне сипаттама
2. Ауыз ?уысы
3. Ж?т?ынша?
4. ??еш
5. Ас?азан (?арын)
6. Аш ішек
7. То? ішек
8. ?й?ы без
9. Бауыр
Адам деніні? сау болып ?алыптасуы ?шін салауатты ?мір с?ру ?ажет. Адам организіміні? ?алыпты ?сіп, дамуы мен тіршілік ?рекеті ?шін е? негізгі жа?дай – д?рыс тама?тану. Олай болса б?гінгі саба?ымызда ас ?орыту м?шелеріні? ??рылысына то?таламыз. Тама? ?німдерін ыдырататын да, ?орытатын да универсал аппарат - ас ?орыту ж?йесі.
«Ой ?оз?ау»
Адам мен с?т?оректі жануарларды? ас ?орыту ж?йесінде ?андай ??састы?тар бар? М?ндай к?п ??састы?тар неге байланысты деп ойлайсы?дар? (С?т?оректілерді? ас?орыту ж?йесі к?рделі. Ауыз ?уысына 3 - 4 ж?п сілекей бездеріні? ?зектері ашылады. Ауыз ?уысы - ж?т?ынша?пен, ол ??еш ар?ылы ?арынмен жал?асады. ?арында?ы к?птеген ?са? бездер ?арын с?лін б?леді. Мысалы: к?йіс ?айыратын жануарларды (сиырда) ?арны к?п ?уысты. Олар 4 б?лімге б?лінеді: ?лкен ?арын (таз ?арын), ж?мырша? (та?ия ?арын), ?атпарша? (?ыры? ?атпар) ж?не ?лтабар)
Кез - келген тіршілік иесі сия?ты адам организмде ?здіксіз ж?мыс істейді. М?ны? барысында кейбір жасушалар тозып, б?зылып немесе тіршілігін жояды. Оларды? орнына д?л сондай жа?а жасушалармен толы?ып, ?алпына келеді. Б?кіл тіршілік процесстеріні? ?здіксіз ж?руіне ?уат, я?ни энергия пайдаланылады. Организмге ?орек болып, оны? тіршілігін ?амтамасыз ететін, я?ни о?ан «??рылыс материалын» да, энергияны да беретін – ас. «Ас - адамны? ар?ауы» дейді атамыз ?аза?. Адамны? денсаулы?ы, дене ?имылы, ой е?бегі, іс - ?рекеттері асты? ??рамына байланысты. Ас ?орыту – ?те к?рделі процесс. Ол ас ?орыту жолынан ж?не ас ?орыту бездерден т?рады. Ас ?орыту м?шелеріне ауыз ?уысы, ж?т?ынша?, ??еш, ас?азан (?арын), аш ішек, то? ішек жатады. Ауыз ?уысы жі?ішкеріп, ж?т?ынша??а ауысады. Ж?т?ынша?тан со? ??еш, ас?азан, ішек жал?асады. Ішекті? аш, то?, тік б?лімдері бар. Аш ішек 12 елі ішек (?лтабар), жі?ішке ішек, сербек ішек бар. То? ішек со?ыр ішекке, жиек ішек, тік ішекке б?лінеді. Бауыр мен ?арынасты без - ас?орыту бездері, олар 12 елі (?лтабар) ішекке ашылады. Ас?орыту ж?йесінде та?ам ?рт?рлі механикалы? ж?не химиялы? ?згерістерге ?шырайды. Та?ам ??рамында?ы н?руыздар, майлар, к?мірсулар суда ерімейді. Сонды?тан олар ?ан мен лимфа?а ?те алмайды. Ас?орыту м?шелерінде та?амны? шайналып ?са?талуы механикалы? ??деу делінеді. Ас ?орыту бездерінен б?лінген с?лді? ?серінен ыдырау химиялы? ?згерістерге жатады. Ас?орыту ж?йесіні? ?ызметі асты ?орыту, ?оректік заттарды сі?іру ж?не оларды? организмнен б?ліп шы?ару ?ызметтерін ж?зеге асырады.
Тірек - схема №1 «Ас ?орыту ж?йесі». Видеоролик.
Ас ?орыту ?оректі? органикалы? заттары – н?руыз, май, к?мірсулар, ас ?орыту ферменттері ар?ылы жай заттар?а ыдырауы ж?ретін физиологиялы? процесс: н?руыз амин?ыш?ыл?а, к?мірсулар глюкоза?а, май глицерин мен май ?ыш?ылдарына дейін ыдырайды. Ас ?орыту ж?йесіні? ?рбір б?лімі белгілі ?ызмет ат?арады.
Электронды о?улы?пен ж?мыс
ІV. Де?гейлік тапсырмалар
1. Кесте
№ Ас ?орыту м?шелеріні? ??рылысы Ма?ызы ?ызметі
1 Ауыз ?уысы
2 Ж?т?ынша?
3 ??еш
4 Ас?азан (?арын)
5 Аш ішек
6 То? ішек
7 ?й?ы безі
8 Бауыр
2.«М?шелерді та?ып ал» Берілген м?тінді о?и отырып, кестеге с?йкес сандарды жазы?ыз.
Бауыр ?й?ы безі Ж?т?ынша? ??еш
То? ішек Ас?азан Аш ішек
Жауаптары: 1. Ас?орыту жолыны? е? ?лкен б?лімі. 2. Ас?орыту жолыны? ?зын б?лімі. 3. Е? ірі ас?орыту безі. 4. Ас?орыту мен тыныс алуды? орта? б?лігі. 5. Гликоген жиналады. 6. Ж?т?ынша?ты ас?азанмен ?осатын м?ше. 7. Улы заттарды с?зетін а?за зертханасы. 8. Б?л б?лімні? басы «со?ырішек». 9. Та?амды сі?іретін б?лім. 10. ??рт т?різді ?сіндісі бар. 11. Ас?орыту?а да, с?л б?луге де ?атысатын м?ше. 12. Асты??ы б?лігінде ?т жат?ан м?ше.
Алгоритмдік де?гей
1. С?ра?ты суретте:
1. Орналас?ан жері ауыз ?уысы, ?зі та?амды ?нта?тау?а к?п к?мек к?рсетеді. (тіл)
2. Б?л ішекті? бір б?лігі т?йы?талып, б?йен деп аталады да, ??рт т?різді ?сінді – со?ырішек т?зеді.(то? ішек)
3. Ас ?орыту бездеріні? ішіндегі ?лкен без.(бауыр)
4. Іші ?уыс б?лшы? етті. (??еш)
2. Сандар с?йлейді:
1. 5 - 6 г (ас т?зы т?улігіне пайдаланады)
2. 2 - 3литр (ас?азан сыйымдылы?ы)
3. 1500 грамм (бауыр)
4. 4 млн (ішек б?рлері)
5. 1, 5 - 2 метр (то? ішек)
6. 8 - 15 см (со?ыр ішек)
7. 11 - 13 см (ж?т?ынша?)
8. 25 см (?лтабар)
9. 5 - 6 метр (аш ішек)
10. 60 - 80 грамм (?й?ы безі)
11. 1, 5 - 2 литр (?ш ж?п сілекей бездері)
12. 20 - 30 грамм (ж?п шы?шыт безі)
13. 14 - 15 грамм (ал?ым сілекей безі)
14. 5 грамм (тіласты бездері)
15. 8 - 10 метр (ас ?орыту м?шелеріні? ?зынды?ы)
3. Мыл?ау сурет
№1 тапсырма
Суретте бейнелеген м?шелерді ретімен жаз.
Бауыр, ?арын, ?й?ы безі, ??еш, ?т ?абы, ?й?ы без ?зегі, ?лтабар, ?т ?зегі.
№3 тапсырма
Ас?орыту м?шелеріні? атауларын жазып, ас?орыту бездерін ?ызыл т?спен ?орша?ыз.
Эвристикалы? де?гей
1. Сызы?ты? диктант
1. То? ішек ?арыннан (ас?азаннан) кейін орналас?ан
2. Аш ішекті? ?зынды?ы 5 - 6 м
3. Ас?азанны? сыйымдылы?ы – 3л
4. ?лтабар – аш ішекті? бастап?ы б?лігі
5. Бауырдан панкреатин с?лі б?лінеді
6. ??еш ас?азан?а ашылатын м?ше
7. Ауыз ?уысында сілекей бездері болмайды
8. ?арында ас 3 - 10 са?ат аралы?ында ?орытылады
Жауабы: 1 -, 2+, 3+, 4+, 5+, 6+, 7 -, 8+.
2. Тест
1. Ас?азаннан кейін ?андай м?ше орналасады?
А) аш ішек; ?) то? ішек; б) ?лтабар
2. Ас ?орыту м?шелерін белгіле?із?
А) ауыз ?уысы, ?кпе, ас?азан; ?) ж?т?ынша?, ??еш, ж?рек; б) то? ішек, ??еш, ас?азан.
3. Ас ?орыту ж?не тыныс алу м?шелері ?ай жерде ?иылысады?
А) ж?т?ынша?; ?) ауыз ?уысында; б) ??еште.
4. Адамда ас ?орыту м?шелеріні? ?зынды?ы:
А) 3 - 5м; ?) 8 - 10м; б) 15 - 18 м.
Ас?азаннан кейін ?андай м?ше орналасады?
А) аш ішек; ?) то? ішек; б) ?лтабар.
5. То? ішекті? б?лімдері:
А) аш ішек, жиек ішек, тік ішек;
?) со?ырішек, тік ішек, ?лтабар;
Б) со?ырішек, жиек ішек, тік ішек.
6. Ас ?орыту м?шесіні? б?л б?лімінде н?жіс ?алыптасады:
А) аш ішекте; ?) то? ішекте; б) ас?азанда.
7. Ол мойын омырт?аларыны? алды??ы жа?ында орналас?ан ас ?орыту м?шесі:
А) ??еш; ?) ж?т?ынша?; б) ас?азан
8. Аш ішекті? б?лімдері:
А) ?лтабар, тік ішек, аш ішек;
?) ?лтабар, аш ішек, мы?ын ішек;
Б) со?ыр ішек, жиек ішек, тік ішек.
9. Ас ?орыту м?шелерін ретімен орналастыры?ыз:
а) ауыз ?уысы, ас?азан, аш ішек, то? ішек, ж?т?ынша?, ??еш;
?) ауыз ?уысы, ж?т?ынша?, ??еш, ас?азан, аш ішек, то? ішек;
б) ж?т?ынша?, ??еш, ауыз ?уысы, ас?азан, аш ішек, то? ішек.
10. Д?м сезу рецепторлары ?айда орналас?ан?
А) ж?мса? та?дайда; ?) ?ртты? сілекейлі ?абы?ында; б) тілде.
Жауабы: 1. ? 2. Б 3. А 4. Б 5. Б 6. ? 7. ? 8. ? 9. ? 10. Б
V. Бекіту
1. Ас ?орыту м?шелерін ата?ыздар? (ауыз ?уысы, ж?т?ынша?, ??еш, ас?азан, аш ішек, то? ішек)
2. Ас ?орыту ж?не тыныс жолдары ?ай жерде ?иылысады? (ж?т?ынша?)
3. Ас ?орыту жолында ас?азаннан кейін не орналасады? (аш ішек)
4. Аш ішек б?лімдерін ата? (?лтабар (12 ішек), аш ішек, мы?ын ішек)
5. То? ішекті? ??рылысы ?андай? (со?ыр ішек, жиек ішек, тік ішек)
VI. Саба?ты ?орытындылау, ба?алау.
VII. ?йге тапсырма
389
128 103 
