7-класс мухаммед кыргыз

Сабактын темасы:

§ 18. Теңир-тоолук жана чыгыш түркстандык кыргыздар XVI кылымда - XVII кылымдын башында

§19. Сибирь кыргыздары XIII - XV – кылымдары

XV к. аягы – XVI к.башында моголдор мамлекетинин хандык тагында Юнус хандын уулу Махмуд отурган.Анын тушунда мамлекеттин борбору – Ташкент болгон. элдерге көңүл бурушкан. Мурдагы могол хандарынын ордосу – Ак-Суу шаары болгон.Аны Ахмед башкарчу.

Махмуд

Ахмед

Көчмөн

Отурукташкан

Ахмед хандын ошол убактагы өлөк-жөлөгү кыргыздар болгон.Ал дүйнөдөн өткөндө кыргыздар анын 13 жашар уулу Султан Калилди (1504-1508-жж.) падыша көтөрүшөт.Бирок, Ахмед Шейбанилер колдуу ууландырылып өлтүрүлгөндөн кийин, хан бийлигин 16 жаштагы уулу Мансур мурастаган.Чалыш жана Турпан аймактарын сактап калган,ал эми Ак-Сууда могол ханы Махмуд отурган.

1504-1508-жж. азыркы Кыргызстандын аймагында ага-инилер Махмуд хан, Мансур хан, Султан Халил, Султан Саиддин ортосунда тынымсыз чыр-чатактар болот. Бир туугандардын эрегишүүсү Чарын-Челек деген жерде өттү. Султан Халил Шейбани хандын ээлигине качып кирди, Султан Саид Кабулга кетет.

1514-ж. башы ченде Ысык-Көлгө кыргыздар көчүп келип, биримдик чыңдалган.Дал ушул учурда алар өздөрүнө Мухаммед Кыргызды хан көтөрүшөт. Мухаммед Кыргыз – кыргыздардын эмири.Ордосу Ысык-Көлдүн тескейинде, Барскоон суусунун боюнда орун алган.Ал Ата Журттун көз каранды эместигин, элинин эркиндигин коргоого көп күч жумшаган.

Бабур – Фергананын өкүмдары. Шейбанилерге каршылык көрсөткөн, бирок жеңилип калган.Ал түрк, фарсы тилдеринде ыр жазган, тарыхчы, ойчул.Омар Шейх Мырзанын уулу.

1519-ж. Индостанга жортуул жасаган. 1526-1858-жж. Улуу Моголдор мамлекетин негиздеген. 1493-1529 -жылдарды камтыган « Бабур-Нааме » эмгеги Орто Азиядагы эң зор тарыхый эмгеги болуп саналат. Мухаммед Кыргыз Сыр-Дарыя боюндагы шаарларды ээлеп алууга умтулган казак хандарына колдоо көрсөткөн.Анын кошуундары шейбанилерге каршы Анжиян, Аксы, Сайран, Ташкент, Түркстан шаарларына жортуул жасаган.

1517-ж. Могол ханы Султан Саид кыргыздарга кол салды.Айкаш Барскоон суусунун чатындагы кең жайыкта өттү. Мухаммед Кыргыз туткунга түштү.Ал бөтөн элде 5 жыл жүргөн. 1517-1522-жж. кыргыздар шейбанилердин тынчын алып, кол салып турушкан.1522-ж. Султан Саид Мухаммедди туткундан бошотот.Ага « кыргыздардын эмири » деген наамды ыйгарган.

XV к. 60-жж. орто ченинде Жети-Суунун батыш тарабында Казак хандыгы түзүлгөн. Негиздөөчүлөрү: Жочу хандын урпактары: Ордо шаары – Түркстан шаары.

Гирей султан

Жаныбек султан

Казак-кыргыз өз ара мамилелеринин өсүп-өнүгүшүндө Мухаммед Кыргыз менен Тахир хандын жана Хакназар хандын эмгеги зор. Казак-кыргыз ынтымагы шейбанилер менен моголдорго каршы түптөлө баштайт.Моголдорго каршы чыгууда Мухаммед Кыргыз колго түшөт. - 1527-ж. жазында Тахир хан Ат-Башыга келгенде кыргыз уруулары ага кошулду. - 1532-ж. көзү өткөнгө чейин ал кыргыздардын арасында жашаган.

Кыргыздар Шыгай хандын, Таукел хандын Эшим хандын тушунда дагы казактар менен бирге өз жерлерин коргоп турган.Эки элдин ынтымагы, бир туугандай өбөк-жөлөк болуусу далай жолу кармаштардан жеңишке алып келген. XVII к. – XVIII к. башы түштүк сибирь кыргыздарынын ж.б. түрк элдеринин тышкы баскынчыларга каршы көз карандысыздык үчүн күрөшүүнүн доору болду.

1609-1614-1624-жж. Сибирь кыргыздары орусиялык, сибирдик бийликтердин күчтөрүнө кол салышкан. XVII к. 30-жж. акырында Кочебай деген кыргыз бегинин ханышасы Абакай кыргыздардын орустар менен моңголдорго каршы жуңгарчыл тышкы саясий багытын улантууга таасирин тийгизген.

1663-ж. моңголдук Ложан деген алтын хандын бир жылга созулган баскынчылык жортуулу Сибирь кыргыздарына кезектеги оор жоготууну, ачарчылыкты алып келген. 1667-ж. кыргыздарды алтысардык Иренак Ишей уулу аттуу бек бийлеген. Уулдары Корчун жана Чегун болгон.1687-ж. Алтайда Чулушман өзөнүнүн башатындагы салгылашууда уулу экөө тең курман болушкан. 1707-ж. кыргыздар орус аскерлеринен жеңилген.

1703-ж. Сибирдик кыргыздарга жуңгарлар кол салганда хоорай атту этностук-социалдык бирикменин тагдырына терең из салган. XVIII к. II жарымынан тартып, хоорай аталышы унутулуп, тадар экзоэтноним колдонула баштайт.

Жуңгариядагы Сибирдик кыргыздар Цинь императору Цяньлун бийлеп турган доордо Манчжуриянын Хейлунцзян вилайетиндеги Фу-йү уездине көчүрүлүп, кийинчерээк алар фу-йү кыргыздары деп аталып калган.

Көңүл бурганыңарга рахмат!!!