10-синф ХИМИЯ. Каучук.

10-синф ХИМИЯ Мавзу:Каучук

Химия-биология ўқитувиси

Абдирахманов А.А.

Каучукнинг тарихи буюк географик кашфиётлар даврига бориб тақалади. Х. Колумб Испанияга қайтиб келганда янги дунёдан кўплаб мўъжизаларни ўзи билан бирга олиб келган. Шу билан бирга каучукни ҳам.

ҚИЗИҚАРЛИ МАЪЛУМОТЛАР

Табиий каучук баъзи ўсимликларнинг сут ширасида бўлади. У кўпроқ Бразилияда Амазонка дарёси бўйларида ўсадиган гевея дарахтидан олинади. Каучукнинг молекуляр массаси 170 000 га яқин.

Марказий Осиёда ўсадиган кўксағиз, тоғсағиз ўсимликларида учрайди.

ҚИЗИҚАРЛИ МАЪЛУМОТЛАР

Ҳиндулар гевея дарахтидан ажралиб чикадиган суюқликни ҳавода қора рангга киришини билишган ва ундан резина сифати фойдаланиб юмалоқ шарча-тўплар ясашган. Бу тўплар диний кўз қарашларда фойдаланилган.

Ва ўз навбатида модификацияланган ҳиндуларнинг бу ўйини замонавий футболнинг келиб чиқишига хизмат қилган.

ҚИЗИҚАРЛИ МАЪЛУМОТЛАР

Ҳиндулар гевея дарахти суюқлигини “каучу” – сут дарахти кўз ёшлари деб аташган(«кау» – дарахт, «учу» – йиғламоқ). Бу сўз замонавий материал – каучукнинг номи келиб чиқишига сабаб бўлган. Ҳиндулар эластик тўпдан ташқари турли буюмлар, оёқ кийимлари, болалар ўйинчоқлари кабиларни ҳам ясашган.

ТАДБИҚ ЭТИЛИШИ

1738 йили тадқиқотчи Ш. Кондамин Париж Фанлар Академиясига каучук бўлагидан олиб келди. Жанубий Америкадаги каучукдан олиндиган маҳсулотларни ўрганишни ва ундан фойдаланишни таклиф этди.

ТАБИИЙ КАУЧУК

Табиий каучук таркибида 91-96% полиизопрен углеводороди (C 5 H 8 ) n , ундан ташқари оқсил, аминокислоталар, ёғ кислотаси, каротин, оз миқдорда мис тузлари, марганец, темир ва бошқа моддалар мавжуд. Табиий каучукнинг полиизопрени стереорегуляр полимер ҳисобланади. Изопреннинг 98-100% макромолекуласи цис-1,4 ҳолатида бўлади.

ТАБИИЙ ИЗОМЕРИ

Табиий каучукнинг молекуласи 20–40 минг элементар звенолардан ташкил топган, унинг молекуляр массаси 1 дан 400 000–2 600 000 гача, у сувда эримайди, лекин баъзи органик бирикмаларда яхши эрийди.

Табиатда каучукнинг геометрик изомери – гуттаперч учрайди. У транс-1,4-полиизопрендан иборат:

ФИЗИК ХОССАЛАРИ

Табиий каучук эластик бўлгани учун ейилишга жуда чидамли. Унинг қимматли хусусиятларидан яна бири сув ва газ ўтказмаслигидир. Каучук сувда амалда эримайди. Юқори температурада каучук юмшоқ ва ёпишқоқ, совуқда эса қаттиқ ва мўрт бўлади. Каучук узоқ сақланса қаттиқ бўлиб қолади.

ХИМИЯВИЙ ХОССАСИ

Каучук молекулаларида қўшбоғлар бор, шунинг учун унга бирикиш реакцияси хос. Масалан, каучук 130-140°С температурагача олтингугурт билан қиздирилса (вулканизация қилинса), олтингугурт атомлари баъзи бир қўшбоғларга бирикади ва молекулаларини гўё бир-бирига “тикади”.

СИНТЕТИК КАУЧУК

Синтетик каучуклар орасида кенг тарқалгани бутадиенли (стереорегуляр 1,4-цис-полибутадиен) каучук

ҳамда изопрен (1,4-цис-полиизопрен) каучук

СИНТЕТИК КАУЧУК АСОСЧИСИ

Рус химиги, академик. Асосий илмий тадқиқотларини тўйинмаган углеводородларнинг полимерланиш, изомерланиш ва гидрогенланишига бағишлади. 1928 йили 1,3-бутадиенни натрий таъсирида полимеризация қилиб синтетик каучук олди.

Лебедев Сергей Васильевич

n (Н 2 С=СН—СН=СН 2 ) → (—Н 2 С—СН=СН—СН 2 —) n

Синтетик каучук мустаҳкам ва эластик бўлганлиги учун резина маҳсулотлари ишлаб чиқаришда кенг қўлланилади.

УЙГА ВАЗИФА

“ Каучукнинг қўлланилиши” мавзуси бўйича презентация (слайд ёки видеоролик) тайёрлаш.

ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАҲМАТ!