10 jemgyyeti owrenish II

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Maşgalanyň esasy wezipeleri. Maşgala we çagalar” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek,

b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Nikanyñ ylymda tapawutlandyrylýan esasy görnüşlerini sanap beriñ.

2.Maşgala gatnaşyklary nähili gatnaşyklary öz içine alýar?

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Türkmen maşgalasynyň mukaddeslikleri we gymmatlyklary hakynda düşünje bermek;

2. Ýaş nesle öňdebaryjy halkara tejribesine laýyk gelýän derejede bilim bermek we terbiýelemek;

3. Giň dünýägaraýyşly ýaşlaryň bolmaklary;

4. Edepli-ekramly , ýokary hünärli adamlaryň bolmaklary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- özleriniň raýatlyk hukuklaryny we borçlaryny;

- umumyadamzat gumanistik (ynsanperwerlik) we demokratik gymmatlyklar esasyny;

- jemgyýet we sosial gurluşy, jemgyýetiň daşky gurşaw bilen arabaglanyşygy milli däp-dessurlary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- jemgyýeti kämilleşdirmäge ymtylýan adamlar bolmagy;

- watansöýüji, döwlet nyşanlaryna sarpa goýýan adamlar bolmagy;

- sosial orny we derejesi; häzirkizaman jemgyýetinde öz ornuny tapmagy.

Türkmen maşgalasynyň mukaddeslikleri we gymmatlyklary.

Türkmen maşgalasynyñ mukaddeslikleri we gymmatlyklary. Türkmenlerde ata-baba maşgala gatnaşyklary berk hem kämil bolupdyr. Maşgala mukaddes ojak hasaplanypdyr.

Türkmen halkynda är-aýalyñ bir-birine wepalylygyna, maşgala gatnaşyklarynyñ arassalygyna we berkligine uly üns berlipdir. Aýal-gyzlaryñ abraýy we namysy örän belent tutulypdyr. Gyzlary kiçijekliginden ahlak päkligi ruhunda terbiýeläpdirler.

Her bir türkmen gyzy on üç - on dört ýaşyndan başlap diñe ene-atasynyñ we doganlarynyñ däl, goñşy-golamlarynyn hem, daş-ýakyn garyndaşlarynyñ hem gözüniñ astynda, garamagynda gezipdir. Adamlar ogly üçin gelinlik saýlanlarynda, ilki bilen, gyzlaryñ, olaryñ ene-atasynyñ abraýyna, şol gyzyñ önüp-ösen maşgalasyna üns beripdirler.

Türkmen gyzynyñ wepasy, maksady nika hem maşgala hasaplanypdyr. Şonuñ üçin türkmenlerde biziñ günlerimizde hem gyza gyz maşgala diýilýär.

Türkmen maşgalasynda gyza aýratyn sarpa goýlupdyr. Gadymdan bäri gyzy aýamak we bezemek adat bolupdyr. Maşgala garybrak bolsa-da, ene-ata gyzlaryny mümkingadar bezäpdir we geýindiripdir. Türkmen maşgalasy, adatça, köp çagaly bolupdyr. Maşgala her näçe uly bolsa-da, bir gapydan girip-çykmak, bir saçakdan çörek iýmek kada bolupdyr.

In asylly däpleriñ we ahlak sypatlarynyñ biri hem perzendiñ ata-enäni hormatlamagydyr, olar barada alada etmegidir. Munuñ özi perzendiñ ene-atanyñ öñündäki mukaddes borjy diýlip hasaplanypdyr. Maşgalany berk, jebis, agzybir, bagtly maşgala edýän perzent diýlip düşünilipdir.

Yslam dinine uýýan halklaryñ biridigi üçin türkmenlerde ata-enelerini yslam dininiñ mukaddeslikleri bilen deñemek ýörgünli bolupdyr. Türkmen perzendi enesini käbe, atasyny kybla diýip hasaplapdyr. Türkmen maşgalalarynda ene-atanyñ aýdany çagalar tarapyndan hökmany berjaý edilmeli kanun kimin kabul edilipdir. Kämillik ýaşyna ýetip, öýli-işikli bolanlar öz ata-eneleriniñ kömekçisi, daýanjy we penakäri bolupdyr. Garran ene-ata barada ak ýürekden alada etmek mukaddes borç saýylypdyr.

Türkmen maşgalalarynda çagalary kiçiliginden güýçýeterli işlere gatnaşdyryp, kem-kemden zähmete uýgunlaşdyrypdyrlar. Maşgala terbiýesinde zähmetsöýerlik iñ esasy ahlak sypaty hasaplanypdyr. Aýal maşgala ojagyñ goragçysy hasaplanypdyr.

Türkmen maşgalasynda doganlyk edebiniñ şertleri kagyza ýazylmadyk kanunlar hökmünde görlüpdir. Ata ýogalsa, aga ata ornunda galypdyr. Aga agalyk etmeli, ini inilik etmeli. Maşgalada we jemgyýetde aga inisine görelde bolmaly.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Maşgala gatnaşyklary nähili gatnaşyklary öz içine alýar?

2.Maşgalanyñ esasy wezipelerine nähili wezipeler degişli?

3.Maşgalada çagalara terbiýäniñ nähili görnüşleri berilýär?

4.Türkmen maşgalalary üçin mahsus bolan esasy mukaddesliklere nämeler degişli?

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek: §2, sah22-25.

b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Türkmen maşgalasynyň mukaddeslikleri we gymmatlyklary” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Maşgala gatnaşyklary nähili gatnaşyklary öz içine alýar?

2.Maşgalanyñ esasy wezipelerine nähili wezipeler degişli?

3.Maşgalada çagalara terbiýäniñ nähili görnüşleri berilýär?

4.Türkmen maşgalalary üçin mahsus bolan esasy mukaddesliklere nämeler degişli?

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Sosial adalatlylyk we sosial deňlik meseleleri hakynda düşünje bermek;

2. Ýaş nesle dünýä ülňülerine gabat gelýän bilim bermek;

3. Milli ýörelgeler hem-de umumadamzat gymmatlyklary esasynda terbiýelemek;

4.Olarda özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanmak başarnyklaryny kemala getirmek.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- jemgyýetiň ösüş kanunlaryny, hukuk, ahlak, ykdysady, syýasy we ekologiýa medeniýetiniň esaslaryny;

- anyk maglumatlary, subutnamalary kesgitlenen ulgamy boýunça tapawutlandyrmaklygy ;

- medeniýetiň görnüşlerini we olaryň bilim, ylym we din bilen baglanyşygyny seljermekligi.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- özbaşdak pikirlenmekligi;

- bazar ykdysadyýeti we hukuk döwleti şertlerinde erkin hereket etmeklige uýgun adamlar-şahsyýetler bolmagy;

- sosial prosesleriň sebäp-netije arabaglanyşygyny beýan etmekligi.

Sosial adalatlylyk we sosial deňlik meseleleri.

Sosial adalatlylyk we sosial deñlik meseleleri. Sosial adalatlylyk barada, adamlaryñ arasynda deñligiñ bolmaklygy barada eýýäm gadymy döwürlerde ýaşap geçen akyldarlardan başlap, biziñ şu günlerimize çenli gürrüñ edilip gelinýänligine garamazdan, bu meseleler çözülmesi kyn bolan meseleler hökmünde galyp gelýär. Aslynda, olar doly derejede hiç haçan hem çözülmejek meselelerdir. Sebäbi adamlaryñ jemgyýetde dürli orunlary eýelemegi, öz durmuş derejeleri boýunça sözüñ doly manysynda deñ bolup bilmejekdigi özboluşly kanunalaýyklykdyr. Sosial deñli giñ bellibir derejede diñe adamzat taryhynyñ has irki döwürlerinde, adamlaryñ entek tokaýlarda we gowaklarda süri görnüşinde ýaşan zamanlarynda bolandygy barada käbir çaklamalar taryhçy alymlar tarapyndan öñe sürülýär. Bu çaklamalara görä, bir taýpanyñ agzalary özleriniñ bile awlan haýwanlarynyñ etini deñ paýlaşypdyrlar. Emma soñra welin, eýýäm eýeçiligiñ döremegi, zähmet bölünişiginiñ emele gelmegi, pul-haryt gatnaşyklarynyñ ýüze çykmagy ýaly sebäpler jemgyýetiñ dürli gatlaklara - barly adamlara we ýoksullara bölünmegine getiripdir. Sosial deñsizlik gadymy eýýamlardan bäri adamzat jemgyýetiniñ iñ häsiýetli aýratynlyklarynyñ birine öwrülipdir.

Jemgyýetiñ düzümine girýän adamlaryñ hemmesiniñ durmuş derejesini deñleşdirmegiñ, birmeñzeş derejä ýetirmegiñ kyn meseledigine garamazdan, adamzat jemgyýeti ömürboýy sosial deñsizligi aradan aýyrmak arzuwy bilen ýaşap gelipdir. Bu arzuw ertekä kybapdaş sosial taslamalarda, dürli ylmy garaýyşlarda we nazaryýetlerde öz beýanyny tapypdyr. Olaryñ jemgyýetçiligiñ durmuş tejribesinde ulanylanlary hem az däl. Mysal üçin, häzir dünýä kartasyndan ady aýrylan SSSR diýilýän döwletde marksizmiñ öñe süren sosial deñlik ýörelgesi esasy ýörelgeleriñ biri bolupdy. Onümçilik serişdelerine hususy eýeçilik inkär edilipdi. Jemgyýetçilik baýlygyny, gazanylan girdejileri adamlaryñ zähmetine we ukybyna görä paýlamaklyga ýykgyn edilýärdi. Gelip çykyşyna garamazdan, islendik bilimli, hünärli, ukyply adam bilimine we hünärine laýyklykda döwlet kärhanasynda ýa-da edarasynda iş bilen üpjün edilýärdi, işine görä baha berlip, dürli sylaglara mynasyp bolýardy, has ýokarrak wezipeleri eýelemeklige mümkinçilik alýardy. Saglygy goraýyş hyzmatlary tölegsizdi. Şypahanalardan, dynç alyş öýlerinden peýdalanmak hemmeler üçin diýen ýaly elýeterlidi.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.«Sosial adalatlylyk» we «sosial deñlik» düşünjeleri nämäni añladýar?

2.Sosial deñligi doly derejede amal etmek mümkinmi?

3.Döwlet tarapyndan ilatyñ haýsy toparlarynyñ sosial goraglylygy üpjün edilýär?

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek: §3, sah26-28.

b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Sosial adalatlylyk we sosial deňlik meseleleri” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.«Sosial adalatlylyk» we «sosial deñlik» düşünjeleri nämäni añladýar?

2.Sosial deñligi doly derejede amal etmek mümkinmi?

3.Döwlet tarapyndan ilatyñ haýsy toparlarynyñ sosial goraglylygy üpjün edilýär?

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Sosial üpjünçilik we hemaýat, pensiýalar we pensiýa ulgamy hakynda düşünje bermek;

2. Konsepsiýa laýyklylda bilim bermek;

3. Okuwçy ýaşlara jemgyýet hakyndaky ylmy garaýyşlaryň ösüş taryhy, jemgyýetiň gurluşy we düzümi, jemgyýetçilik durmuşynyň esasy taraplary bilen baglanyşykly düşünjeleri bermegi;

4.Olarda özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanmak başarnyklaryny kemala getirmek.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- dürli çeşmelerden sosial we ykdysady maglumatlary almaklygy;

- özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanyp;

- ýüze çykýan meseleleri integrirläp bir topluma getirmekligiň ýollaryny tapmaklygy;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanmagy;

- häzirkizaman köpçülikleýin kommunikasion serişdelerini ulanmagy;

- öz bilimini kämelleşdirmek we tebiýelemek, jemgyýetde öz ornuňy tapmagy .

Sosial üpjünçilik we hemaýat. Pensiýalar we pensiýa ulgamy.

Sosial üpjünçilik we hemaýat. Pensiýalar we pensiýa ulgamy. Dünýäniñ köp döwletlerinde bolşy ýaly, Türkmenistanda hem döwlet tarapyndan işleýän adamlar üçin zähmetiñ has oñaýly şertlerini döretmeklige we ilatyñ ýaşaýyş-durmuş derejesini gowulandyrmaklyga gönükdirilen gin göwrümli sosial goraglylyk, sosial üpjünçilik we hemaýat beriş syýasaty alnyp barylýar. Bu syýasatda sosial üpjünçilik we sosial goraglylyk babatda halkara hukugynda umumy ykrar edilen kadalar öz beýanyny dolulygynda tapýar. Türkmenistanda bu syýasatyñ iş ýüzünde amala aşyrylyşyna ýörite dolandyryş edarasy - Türkmenistanyñ Zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrligi jogap berýär.Türkmenistanda döwlet tarapyndan ilatyn çäkli mümkinçilikleri bilen tapawutlanýan bölegine degişli raýatlara, hususan-da, maýyplara, kerlere, körlere, lallara, ekleýjisiz galan garrylara hemaýatlyk edilýär. Döwlet ýaş çagaly enelere hem hemaýatlyk edýär.Türkmenistanda döwletiñ alyp barýan sosial syýasatynyñ esasy ugurlarynyñ biri ilatyñ pensiýa üpjünçiliginiñ meseleleri bilen baglanyşyklydyr. Türkmenistanda ilatyñ pensiýa üpjünçiliginiñ meseleleri bilen ýörite edara - Türkmenistanyñ Pensiýa gaznasy meşgullanýar. Bu gazna tarapyndan häzirki döwürde pensiýa üpjünçiliginiñ täze görnüşini şertli-toplaýyş usulyny iş ýüzünde giñişleýin ornaşdyrmak ugrunda degişli işler alnyp barylýar. Bu usul pensiýa üpjünçiliginiñ häzirki ulanylýan nesilleriñ raýdaşlygy we meýletin ätiýaçlandyryş diýlip atlandyrylýan usullaryndan özboluşly aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Seljeriş-toplaýyş usulyna geçmekligiñ kanunçylyk binýadyny 2012-nji ýylyñ 31-nji martynda kabul edilen «Döwlet pensiýa ätiýaçlandyrmasy hakyndaky» Türkmenistanyñ Kanuny emele getirýär. Bu Kanun şertli-toplaýyş usulyna geçmegiñ baş şerti hökmünde döwlet pensiýa ätiýaçlandyryş ulgamyny döretmegin we onuñ hereket etmeginiñ hukuk, ykdysady we guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär. Bu Kanunyñ manysyna düşünmek üçin ondaky ulanylýan «pensiýa ätiýaçlandyrmasy» düşünjesiniñ üstünde aýratyn durup geçmek gerek. «Pensiýa ätiýaçlandyrmasy» diýmek Türkmenistanyñ jemgyýetçilik durmuşynyñ ol ýa-da beýleki gurşawlarynda (ykdysady, syýasy-hukuk, ruhy-medeni we sosial) zähmet çeken raýatlar pensiýa ýaşyna ýetende (erkek adamlar - 62 ýaşda, zenanlar - 57 ýaşda), maýyplyga uçranda, ekleýjisini ýitiren halatynda olara durmuş hemaýatynyñ berilmegine gönükdirilen hukuk, ykdysady we guramaçylyk çäreleriniñ toplumydyr.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Türkmenistanda pensiýa üpjünçiliginiñ haýsy usullary ulanylýar?

2.Pensiýa üpjünçiliginiñ şertli-toplaýyş usulynyñ esasy maksady nämeden ybarat?

3.Pensiýa ätiýaçlandyrmasynyñ nähili görnüşleri tapawutlandyrylýar?

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek: §3, sah28-29.b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym:Mäňliýew.N

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary _Sadullaýew.M

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Sosial üpjünçilik we hemaýat. Pensiýalar we pensiýa ulgamy” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Türkmenistanda pensiýa üpjünçiliginiñ haýsy usullary ulanylýar?

2.Pensiýa üpjünçiliginiñ şertli-toplaýyş usulynyñ esasy maksady nämeden ybarat?

3.Pensiýa ätiýaçlandyrmasynyñ nähili görnüşleri tapawutlandyrylýar?

3. Geçilenleri sorag-jogap arkaly gaýtalap berkitmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Özbaşdak ylym hökmünde ekologiýa barada düşünje bermek;

2. Ýaş nesle öňdebaryjy halkara tejribesine laýyk gelýän derejede bilim bermek we terbiýelemek;

3. Giň dünýägaraýyşly ýaşlaryň bolmaklary;

4. Edepli-ekramly , ýokary hünärli adamlaryň bolmaklary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- özleriniň raýatlyk hukuklaryny we borçlaryny;

- umumyadamzat gumanistik (ynsanperwerlik) we demokratik gymmatlyklar esasyny;

- jemgyýet we sosial gurluşy, jemgyýetiň daşky gurşaw bilen arabaglanyşygy milli däp-dessurlary;

- dürli çeşmelerden sosial we ykdysady maglumatlary almaklygy.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- jemgyýeti kämilleşdirmäge ymtylýan adamlar bolmagy;

- watansöýüji, döwlet nyşanlaryna sarpa goýýan adamlar bolmagy;

- sosial orny we derejesi; häzirkizaman jemgyýetinde öz ornuny tapmagy.

a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.«Sosial adalatlylyk» we «sosial deñlik» düşünjeleri nämäni añladýar?

2.Sosial deñligi doly derejede amal etmek mümkinmi?

3.Döwlet tarapyndan ilatyñ haýsy toparlarynyñ sosial goraglylygy üpjün edilýär?

4.Türkmenistanda pensiýa üpjünçiliginiñ haýsy usullary ulanylýar?

5.Pensiýa üpjünçiliginiñ şertli-toplaýyş usulynyñ esasy maksady nämeden ybarat?

6.Pensiýa ätiýaçlandyrmasynyñ nähili görnüşleri tapawutlandyrylýar?

Umumylaşdyryjy sapak.

Şertli-toplaýyş usulynyñ esasy maksady her bir adama çeken zähmetine, gazanan girdejisine görä adalatly pensiýa bellemekden ybaratdyr.

Hökmany pensiýa ätiýaçlandyrmasy - munuñ özi iş berijiler (ätiýaçlandyrýanlar) tarapyndan tölenen pensiýa gatançlarynyñ hasabyna bellenilen tertipde adamlaryñ (ätiýaçlandyrylýanlaryñ) pensiýa üpjünçiligine gönükdirilen çäreleriñ jemidir. Ätiýaçlandyrmanyñ bu görnüşi ähli iş berijileri özlerindäki işleýän adamlar üçin hökmany pensiýa ätiýaçlandyrmasyna tölegleri tölemeklige borçly edýär.

Hökmany hünär pensiýa ätiýaçlandyrmasy - bu hökmany pensiýa ätiýaçlandyrmasynyñ daşyndan özleriniñ işgärlerine umumy pensiýa ýaşyndan ir pensiýa çykmaga hukuk berýän iş berijilere degişlidir. Umumy pensiýa ýaşyndan pensiýa ir çykmaklyga degişli edilýänlere harby we hukuk goraýjy edaralaryñ işgärleri, zähmetiñ aýratyn zyýanly şertlerinde işlänler degişli edilýär.

Meýletin pensiýa ätiýaçlandyrmasy barada aýdylanda bolsa, ol önden ulanylyp gelinýän usul bolup, ol meýletin pensiýa ätiýaçlandyrmasynyñ şertnamasy arkaly raýatlaryñ özleri tarapyndan tölenilýän pensiýa gatançlaryna esaslanýar. Bu usul Türkmenistanda 1998-nji ýyldan bäri hereket edip, onda toplanylan serişdeler olaryñ eýeleriniñ şahsy maýasy bolup, pensiýa ýaşyna ýetenler üçin döwlet pensiýasynyñ üstüne töleniljek goşmaça pensiýa gory hökmünde çykyş edýär. Şeýle hem ätiýaçlandyrylan şahslaryñ pensiýa toplamalary pensiýa ýaşyna ýetmezinden öñ, Türkmenistanyñ Ilaty durmuş taýdan goramak hakynda kodeksine laýyklykda, maýyplygyñ 1-nji ýa-da 2-nji toparyna degişlilere, saglyk ýagdaýy sebäpli bejergi aljaklara we Türkmenistanyñ çäginden başga bir ýurda ymykly göçüp gidýän raýatlara birwagtlaýyn doly möçberde hem tölenilip bilinýär.

Umuman jemläp aýdanymyzda, Türkmenistanda ilatyñ durmuş goraglylygy we pensiýa üpjünçiligi babatynda ýöredilýän döwlet syýasaty we bu ugurlarda durmuşa geçirilýän çäreler Hormatly Arkadagymyz Gurbanguly Berdimuhamedowyñ «Döwlet adarn üçindirl» diýen baş ýörelgesiniñ iş ýüzünde amala aşyrylyşynyñ ýene bir aýdyñ mysalydyr.

4.Öý işini tabşyrmak:

a) okap gelmek: §3, sah29-30.

b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

5. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: Mäňliýew.N

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary _Sadullaýew.M

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Umumylaşdyryjy sapak” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.«Sosial adalatlylyk» we «sosial deñlik» düşünjeleri nämäni añladýar?

2.Sosial deñligi doly derejede amal etmek mümkinmi?

3.Döwlet tarapyndan ilatyñ haýsy toparlarynyñ sosial goraglylygy üpjün edilýär?

4.Türkmenistanda pensiýa üpjünçiliginiñ haýsy usullary ulanylýar?

5.Pensiýa üpjünçiliginiñ şertli-toplaýyş usulynyñ esasy maksady nämeden ybarat?

6.Pensiýa ätiýaçlandyrmasynyñ nähili görnüşleri tapawutlandyrylýar?

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Demografik üýtgemeleriň jemgyýetçilik durmuşyna täsiri , demografiýa, ilatyň ösüşi, demografik toparlar barada düşünje bermek;

2. Ýaş nesle öňdebaryjy halkara tejribesine laýyk gelýän derejede bilim bermek we terbiýelemek;

3. Giň dünýägaraýyşly ýaşlaryň bolmaklary;

4. Edepli-ekramly , ýokary hünärli adamlaryň bolmaklary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- özleriniň raýatlyk hukuklaryny we borçlaryny;

- umumyadamzat gumanistik (ynsanperwerlik) we demokratik gymmatlyklar esasyny;

- jemgyýet we sosial gurluşy, jemgyýetiň daşky gurşaw bilen arabaglanyşygy milli däp-dessurlary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- jemgyýeti kämilleşdirmäge ymtylýan adamlar bolmagy;

- watansöýüji, döwlet nyşanlaryna sarpa goýýan adamlar bolmagy;

- sosial orny we derejesi; häzirkizaman jemgyýetinde öz ornuny tapmagy.

Demografiýa. Ilatyň ösüşi. Demografik toparlar.

Demografiýa — bu ilaty öwrenýän ylmyñ adydyr. Aslyn- da, demografiýa sözi demos — halk we grapho - ýazýaryn diýen manylary añladýan gadymy grek sözlerinden emele getirilen düşünjedir.

Demografiýanyñ esasy öwrenýän obýekti ilatdyr. Ilat - bu bellibir çäkde (bellibir obada, şäherçede, etrapda, şäherde, welaýat- da, ýurtda, sebitde we tutuş dünýäde) ýaşaýan adamlaryñ köplügidir. Bu köplük wagtyñ dowamynda sany azalyp ýa-da köpelip bilýän we düzümi üýtgäp durýan köplükdir.

Ilatyñ ösüşi. Çägiñ (mysal üçin, ýurduñ, sebitiñ) ilatynyñ sanynyñ we düzüminiñ üýtgemekligi üç sany demografik hadysa bilen baglanyşyklydyr. Has dogrusy, çägiñ ilatynyñ sanynyñ we düzüminiñ üýtgemegi, esasan, şu aşakdaky sebäplere baglydyr:

-çaga dogluşynyñ derejesiniñ ýokary ýa-da pes bolmagyna;

-ölüm hadysalarynyñ köpelmegine ýa-da azalmagyna;

-çäge göçüp gelýänleriñ (ýa-da ondan göçüp gidýänleriñ) sanynyñ köpelmegine ýa-da azalmagyna.

Aýdaly, ýurtda çaga dogluşynyñ derejesi ýokary bolup, üstesine-de, ölýänleriñ sany azalyp başlasa, ýurduñ ilatynyñ sany hem köpelýär. Ýurduñ ilatynyñ sanynyñ artmagyna bu ýurda göçüp gelýänleriñ sanynyñ artmagy hem oñyn täsir edýär.

Ilaty öwrenmeklik işi ilatyñ hasabatyny ýöretmeklik, düzüminiñ üýtgeýşini seljermeklik, onuñ geljekki ösüşiniñ meýillerini çaklamaklyk ýaly meseleleri öz içine alýar. Ilat hasabatynyñ maglumatlary demografik barlaglaryñ özenidir. Şeýle barlag- laryñ dowamynda alnan netijeler bolsa ýurduñ sosial-ykdysady ösüşiniñ baş ugurlaryny kesgitlemeklik üçin iñ wajyp we iñ zerur maglumatlardyr. Mysal üçin, ýene 20 ýyldan ýurduñ ilatynyñ düzüminde 1 ýaşdan 6 ýaşa çenli aralykdaky ýaşdakylaryñ sanynyñ näçe boljakdygy baradaky maglumatlar ýurtda we onuñ haýsy ýerlerinde näçe orunlyk mekdebe çenli ýaşly çagalar eda- ralarynyñ gerekligi dogrusyndaky maglumatlary hasaplamaga mümkinçilik berýär. Edil şonuñ ýaly-da, ýene 15 ýyldan ilatyñ düzüminde näçe sany 16 ýaşly oglanlardyr gyzlaryñ boljakdygy baradaky deslapky maglumatlar geljekde ýurtda näçeräk täze iş orunlarynyñ döredilmelidigi baradaky, näçe sany täze pasport blanklarynyñ gerek boljakdygy hakyndaky we ş.m. onlarça soraglara jogap tapmaga mümkinçilik berýär.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Demografik toparlar diýlip nähili toparlara düşünilýär?2.Ilat diýlip nähili köplüge aýdylýar?3.Ilatyñ sanynyñ we düzüminiñ üýtgemegi nähili sebäplere bagly?

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek: §4, sah 31-33.b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Demografiýa. Ilatyň ösüşi. Demografik toparlar” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Demografik toparlar diýlip nähili toparlara düşünilýär?

2.Ilat diýlip nähili köplüge aýdylýar?

3.Ilatyñ sanynyñ we düzüminiñ üýtgemegi nähili sebäplere bagly?

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1 . Türkmenistanyň demografik syýasaty barada düşünje bermek;

2. Ýaş nesle dünýä ülňülerine gabat gelýän bilim bermek;

3. Milli ýörelgeler hem-de umumadamzat gymmatlyklary esasynda terbiýelemek;

4.Olarda özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanmak başarnyklaryny kemala getirmek.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- jemgyýetiň ösüş kanunlaryny, hukuk, ahlak, ykdysady, syýasy we ekologiýa medeniýetiniň esaslaryny;

- anyk maglumatlary, subutnamalary kesgitlenen ulgamy boýunça tapawutlandyrmaklygy ;

- medeniýetiň görnüşlerini we olaryň bilim, ylym we din bilen baglanyşygyny seljermekligi.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- özbaşdak pikirlenmekligi;

- bazar ykdysadyýeti we hukuk döwleti şertlerinde erkin hereket etmeklige uýgun adamlar-şahsyýetler bolmagy;

- sosial prosesleriň sebäp-netije arabaglanyşygyny beýan etmekligi.

Türkmenistanyň demografik syýasaty .

Demografik toparlar. Jemgyýeti düzýän adamlar toparynyñ biri-birlerinden dürli alamatlar boýunça tapawutlanýandygy barada biz kitabyñ öñki bölümlerinde hem birnäçe gezek ag- zapdyk. Şol alamatlaryñ içinde adamlaryñ ýaş aýratynlygy, jynsy, maşgala ýagdaýy we ýaşaýan ýeri ýaly alamatlara aýratyn orun degişlidir. Adamlar bu alamatlar esasynda dürli ýaşdaky toparlara, aýallara we erkeklere, obalylara we şäherlilere, maşgalalylara we maşgalasyzlara bölünýär.Adamlaryñ şeýle toparlaryna ylmy dilde demografik toparlar diýilýär. Demografik toparlar sosial toparlaryñ bir görnüşi bolup, jemgyýetçilik durmuşynda ähmiýetli orny tutýan toparlardyr. Hakykatdan-da, demografik toparlaryñ hemmesi diýen ýaly jemgyýetçilik ösüşine öz täsirini ýetirip bilýän toparlardyr. Mysal üçin, ilatyñ düzüminde çagalaryñ agdyklyk etmegi döwletiñ we maşgalalaryñ çagalary iýdirip-içirmek we geýindirmek, okatmak, hünär öwretmek we terbiýe bermek bilen baglanyşykly çykdajylarynyñ artdyrylmagyny zerurlyga öwürýär. Dünýäde häzirki döwürde ýüze çykýan demografik meseleler çözülmesi añsat bolmadyk meseleleriñ hataryna girýär. Bu meseleler halkara jemgyýetçiligini barha aladalandyrýar. Ýer ýüzüniñ onlarça milliard ilaty eklemäge mümkinçiliginiñ barlygyna garamazdan, dünýä baýlygynyñ paýlanylyşy gyradeñ däldir. Dünýäniñ iñ köp ilatly sebitleri bolan Aziýa we Afrika ýurtlarynda ilatyñ sanynyñ barha artmaklygy iýmit ýetmezçiligi, işsizlik, garyplaşmak ýaly hadysalaryñ ýitileşmegine getirýär. Emma munuñ tersine, Günbataryñ ösen döwletleriniñ köpüsinde çaga dogluşynyñ derejesiniñ peselmegi netijesinde ilatyñ düzüminde garry adamlaryñ paýynyñ artmagy ýüze çykýar we ol ýurtlar işçi güýjüni daşardan çekmeklige mejbur bolýar. Häzirki döwürde Ýewropanyñ köp döwletlerinde gara işlerde ol ýurtlara göçüp Imran aziýalylar we afrikalylar işleýär. Ilatyñ düzüminde başga ýerlerden göçüp baranlaryñ sanynyñ barha artmagy Ýewropa ýurtlarynda özboluşly kynçylyklary döredýär. Göçüp baranlaryñ (emigrantlaryñ) hukuklarynyñ kemsidilmegi olar bilen häkimiýetiñ, ýerli ilatyñ arasynda bellibir dartgynlyklaryñ döremegine sebäp bolýar. Türkmenistanda döwletiñ demografik syýasaty. Turkmenistan barada aýdylanda, bu ýerde demografik meseleler ýitileşen häsiýete eýe däldir. Häzir Türkmenistanda 6 milliondan gowrak ilat ýaşaýar. Ilatyñ gürlügi her kwadrat kilometre 14 adama barabardyr. Yurduñ ilatynyñ 54%-e golaýy oba ýerleriniñ ýaşaýjylarydyr. Ýurduñ iñ köp ilatly welaýaty Mary welaýatydyr. Ilatynyñ sany boýunça iñ uly şäher Aşgabat şäheridir. Çaga dogluşynyñ derejesi soñky ýyllarda birneme peselýän hem bolsa, onuñ derejesi goñşy döwletleriñ birnäçesiniñkiden ýokarydyr.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Ilat ýazuwy näme maksat bilen geçirilýär?2.Ilat hasabatynyñ maglumatlary haýsy meseleleri çözmek üçin ulanylýar?3.Dünýäniñ ilatynyñ ösüşi üçin haýsy meýiller häsiýetli?4.Türkmenistanyñ ilatynyñ esasy görkezijilerini sanañ.

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek: §4, sah 34-35.b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Demografiýa. Ilatyň ösüşi. Demografik toparlar” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Ilat ýazuwy näme maksat bilen geçirilýär?

2.Ilat hasabatynyñ maglumatlary haýsy meseleleri çözmek üçin ulanylýar?

3.Dünýäniñ ilatynyñ ösüşi üçin haýsy meýiller häsiýetli?

4.Türkmenistanyñ ilatynyñ esasy görkezijilerini sanañ.

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Etniki umumylyklar, etniki gatnaşyklar, etniki gatnaşyklaryň medeniýeti barada düşünje bermek;

2 Konsepsiýa laýyklylda bilim bermek;

3. Okuwçy ýaşlara jemgyýet hakyndaky ylmy garaýyşlaryň ösüş taryhy, jemgyýetiň gurluşy we düzümi, jemgyýetçilik durmuşynyň esasy taraplary bilen baglanyşykly düşünjeleri bermegi;

4.Olarda özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanmak başarnyklaryny kemala getirmek.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- dürli çeşmelerden sosial we ykdysady maglumatlary almaklygy;

- özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanyp;

- ýüze çykýan meseleleri integrirläp bir topluma getirmekligiň ýollaryny tapmaklygy;

- anyk durmuş ýagdaýlarynda ýüze çykýan jemgyýet gatnaşyklaryny alnan bilimler esasynda seljermeklik ukyplaryny ýüze çykarmaklygy.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- özleşdirilen bilimleri durmuşda ulanmagy;

- häzirkizaman köpçülikleýin kommunikasion serişdelerini ulanmagy;

- öz bilimini kämelleşdirmek we tebiýelemek, jemgyýetde öz ornuňy tapmagy .

Etniki umumylyklar. Etniki gatnaşyklar. Etniki gatnaşyklaryň medeniýeti.

Etniki umumylyklar. Jemgyýetiñ sosial düzüminde iñ wajyp orunlaryñ biri milli aýratynlygy bilen tapawutlanýan adamlaryñ toparlaryna degişlidir. Adamyñ milli aýratynlygy onuñ bellibir millete ýa-da halka degişliligi bilen kesgitlenilýär. Ýer ýüzünde häzirki döwürde halklaryñ 3000-den gowragy bar diýlip hasaplanylýar.

Halklara ylmy dilde etniki umumylyklar diýilýär. Etniki umumylyklara halklaryñ içki düzümine girýän toparlar — uruglar, taýpalar we tireler hem degişli edilýär. Emma olar, köplenç, subetniki umumylyklar diýlip atlandyrylýar. Halklar taýpalara we tirelere garanyñda has uly bolup, aslynda, olar degişli taýpalaryñ birnäçesiniñ birleşmesi esasynda dörän umumylyklardyr. Halklaryñ emele gelşi, köplenç, bir ýa-da birnäçe ýakyn garyn- daşlykda duran maşgalalardan alnyp gaýdylýar. Şol maşgalalardan önen nesiller degişli uruglara bölünýär. Uruglaryñ ulalyp, tirelere öwrülmegi, birnäçe tireleriñ birigip, uly bir taýpanyñ döremegi, taýpalaryñ birleşmesiniñ netijesinde bolsa tutuş bir halkyñ emele gelmegi bolup geçýär diýlip hasaplanylýar.

Hakykatdan-da, islendik halk uzak taryhy döwrüñ dowamynda emele gelen umumylykdyr. Häzirki zaman dünýäsiniñ etniki kartasyndaky halklaryñ hemmesi diýen ýaly gadym döwürlerde dörän etniki umumylyklaryñ bir-birleri bilen gatyşyp gitmekligi netijesinde dörän umumylyklardyr. Etniki umumylyklaryñ iñ esasy görnüşi milletdir. «Millet» düşünjesiniñ ählumumy kabul edilen kesgitlemesiniñ ýoklugyna garamazdan, köplenç, millet diýlip bellibir çäkde ýaşaýan, öz milli dili, milli medeniýeti (aýdym-sazy, amaly-haşam sungaty, edebi döredijiligi we ş.m.), milli däp-dessurlary, özboluşly sosial-ykdysady durmuşy we milli añy bilen tapawutlanýan, aýratyn hem, öz milli döwleti bolan, halka aýdylýar. Emma «millet» düşünjesiniñ şeýle kesgitlemesi ylymda doly ykrar edilen kesgitleme däldir. Ylymda bir döwletiñ çäginde ýaşaýan we onuñ raýatlary bolup duran adamlaryñ hemmesine bilelikde, olaryñ etniki aýratynlyklaryna garamazdan, bir halk, bir millet hökmünde düşünilmelidigi baradaky garaýyşlar hem öñe sürülýär.

Etniki gatnaşyklar. Etniki gatnaşyklaryñ medeniýeti.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

2.Etniki gatnaşyklar diýlip nähili gatnaşyklara düşünilýär?

3.Millet diýlip haýsy alamatlary bolan halka aýdylýar?

4.Köpmilletli döwletler diýlip nähili döwletlere aýdylýar?

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek: §5, sah 35-38.

b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak, soramak:

“Etniki umumylyklar. Etniki gatnaşyklar. Etniki gatnaşyklaryň medeniýeti” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Etniki gatnaşyklar diýlip nähili gatnaşyklara düşünilýär?

2.Millet diýlip haýsy alamatlary bolan halka aýdylýar?

3.Köpmilletli döwletler diýlip nähili döwletlere aýdylýar?

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Türkmen halkynyň millet hökmünde kemala gelmeginiň aýratynlyklary barada düşünje bermek;

2. Ýaş nesle öňdebaryjy halkara tejribesine laýyk gelýän derejede bilim bermek we terbiýelemek;

3. Giň dünýägaraýyşly ýaşlaryň bolmaklary;

4. Edepli-ekramly , ýokary hünärli adamlaryň bolmaklary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- özleriniň raýatlyk hukuklaryny we borçlaryny;

- umumyadamzat gumanistik (ynsanperwerlik) we demokratik gymmatlyklar esasyny;

- jemgyýet we sosial gurluşy, jemgyýetiň daşky gurşaw bilen arabaglanyşygy milli däp-dessurlary;

- dürli çeşmelerden sosial we ykdysady maglumatlary almaklygy.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- jemgyýeti kämilleşdirmäge ymtylýan adamlar bolmagy;

- watansöýüji, döwlet nyşanlaryna sarpa goýýan adamlar bolmagy;

- sosial orny we derejesi; häzirkizaman jemgyýetinde öz ornuny tapmagy.

Türkmen halkynyň millet hökmünde kemala gelmeginiň aýratynlyklary .

Türkmen halkynyñ millet hökmünde kemala gelşiniñ aýratynlyklary. Türkmenistanyñ ilatynyñ esasy bölegini tutýan türkmen halky dünýäniñ in gadymy halklarynyñ biri ha- saplanylýar.

Taryh ylmynda türkmen halkynyñ gadymy ata-babalaryna gadymy döwürlerde häzirki Türkmenistanyñ çäginde ýaşap geçen etniki toparlar - dahlar, massagetler we parfiýalylar, onuñ çägine ir döwürlerde aralaşan oguzlar, hunlar we beýleki gadymy halklar degişli edilýär. Taryhçy alymlaryñ esasy böleginiñ pikirine görä, türkmen halkynyñ düýp özeni hökmünde gadymy oguzlar kabul edilýär. Munuñ bolsa özüne ýetesi sebäpleri bar. Birinjiden, gadymy oguzlaryñ taryhy beýan edilýän ylmy işlerde «oguzlar» düşünjesi, köplenç, «oguzlar — türkmenler» diýen görnüşde, ýagny olar şol bir halk görnüşinde berilýär. Ikinjiden, birleşip, bir bütewi türkmen halkyny emele getiren taýpalaryñ esasy böleginiñ atlary (etnonimi) oguz taýpalarynyñ atlaryna doly gabat gelýär. Üçünjiden, häzirki zaman türkmen dili gadymy oguzlaryñ diliniñ gurluşyna we düzümine laýyk gelýär.

Türkmen halkynyñ dünýäniñ gadymy halklarynyñ biridigini Türkmenistanyñ çäginde geçirilen gazuw-agtaryş işleriniñ neti- jesinde tapylan şekiller, şaý-sepler we dürli gap-gaçlar hem subut edýär. Olara mahsus bolan nagyşlaryñ köpüsi türkmen halkynyñ amaly-haşam sungatynda häzire çenli saklanyp galypdyr.

Gadymy döwürlerde ýaşap geçen oguzlardan gözbaş alyp gaýdan türkmen taýpalarynyñ orta asyrlarda Merkezi Aziýada we Yakyn Gündogarda tas imperiýa şekilli uly döwletleri (ak we gara goýunlylar, gaznawylar, seljuklar, afşarlar, gajarlar) esaslandyrypdyrlar. Mysal üçin, Türkmenistanyñ çäginden çykyp giden türkmenler orta asyrlarda häzirki Türkiýe Respublikasynyñ çäginde uly Osman imperiýasyny esaslandyrypdyrlar. Häzirki türk halkynyñ Türkmenistana öz ata watany hökmünde garaýandyklary hem hut şunuñ bilen baglanyşyklydyr. Türkiýäniñ ilatynyñ etniki düzüminde we geografik çäkleriniñ atlandyrylyşynda türkmen taýpalarynyñ atlary biziñ şu günlerimize çenli saklanyp galypdyr.

5.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Köpmilletli döwletler diýlip nähili döwletlere aýdylýar?

2.Milli syýasatyñ esasy maksady nämeden ybarat?

3.Turkmen halkynyñ millet hökmünde kemala gelşiniñ esasy aýratynlyklaryny sanap beriñ.

6.Öý işini tabşyrmak: a) okap gelmek.b)Tema degişli nutuk ýazyp gelmeklerini tabşyrmak. §5, sah 38-39.

7. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________

Sapagyñ gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öýe berlen ýazuw işleriň ýerine ýetirilişini barlamak:

“Türkmen halkynyň millet hökmünde kemala gelmeginiň aýratynlyklary” tekstini okatmak, mazmunyny gürrüň berdirmek.Ýazyp gelen nutuklaryny barlamak.

3. Okuwçylaryň bilimini dilden soramak arkaly barlamak:

a) temany labyzly okatmak we gürrüň etdirmek, b) tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Köpmilletli döwletler diýlip nähili döwletlere aýdylýar?

2.Milli syýasatyñ esasy maksady nämeden ybarat?

3.Turkmen halkynyñ millet hökmünde kemala gelşiniñ esasy aýratynlyklaryny sanap beriñ.

4. Geçilen temany jemlemek.

Okuwçylaryň jemgyýeti öwreniş dersine degişli bilýän maglumatlaryny jemlemek we täze temany öwretmäge girişmek.

5. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Milli aň we milli mentalitet (milli özboluşlylyk). Taryhy hakyda we onuň milli aňyň düzümindäki orny barada düşünje bermek;

2. Ýaş nesle öňdebaryjy halkara tejribesine laýyk gelýän derejede bilim bermek we terbiýelemek;

3. Giň dünýägaraýyşly ýaşlaryň bolmaklary;

4. Edepli-ekramly , ýokary hünärli adamlaryň bolmaklary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- özleriniň raýatlyk hukuklaryny we borçlaryny;

- umumyadamzat gumanistik (ynsanperwerlik) we demokratik gymmatlyklar esasyny;

- jemgyýet we sosial gurluşy, jemgyýetiň daşky gurşaw bilen arabaglanyşygy milli däp-dessurlary.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- jemgyýeti kämilleşdirmäge ymtylýan adamlar bolmagy;

- watansöýüji, döwlet nyşanlaryna sarpa goýýan adamlar bolmagy;

- sosial orny we derejesi; häzirkizaman jemgyýetinde öz ornuny tapmagy.

Milli aň we milli mentalitet (milli özboluşlylyk). Taryhy hakyda we onuň milli aňyň düzümindäki orny .

Milli an we milli mentalitet (milli özboluşlylyk). Her bir adamyñ öz milletini söýmekligi, öz milletiniñ medeniýetini, däp-dessurlaryny başga milletleriñkä garanyñda özüne ýakyn- lygyny duýmaklygy tebigydyr. Emma diñe öz milletiñi söýüp, başga milletleriñ medeniýetine, däp-dessuryna göwnüýetmezçilik etmek we başga milletleriñ wekillerini aç-açan kemsitmeklik milletçilik hasaplanylýar. Milletara gatnaşyklarynda milletçilik ýaly hadysanyñ döremegi köp sebäpler bilen baglanyşykly bolup bilýär. Emma şeýle hadysanyñ ýüze çykmagy köp derejede halkyñ milli añynyñ düziimi bilen baglanyşyklydyr. Halkyñ milli añynyñ özboluşlylygy barada gürrüñ edilende, köplenç, «milli mentalitet» diýen düşünjeden peýdalanylýar. Milli mentalitete halkyñ milli añyny daşky täsirlerden gorap saklaýan, has takygy, onuñ düzümine milletiñ añyndaky däpleýin, ýagny uzak wagtyñ dowamynda nesilden-nesle geçip gelýän garaýyşlara, pikirlere, ýörelgelere laýyk gelmeýän zatlaryñ girmegine garşylyk görkezýän özboluşly bir «elek» hökmünde düşünilýär. Şol «elegiñ» gözenekleri näçe dar bolsa, şonça-da milli aña milletiñ ruhy dünýäsinden daş bolan zatlaryñ aralaşmagy kynlaşýar.

Taryhy hakyda we onuñ milli añyü düziimindäki orny. Milli añyñ düzüminde esasy orun taryhy hakyda degişlidir. Taryhy hakyda öz içine halkyñ öz taryhy geçmişi bilen baglanyşykly garaýyşlaryny we oý-pikirlerini alýar. Taryhy hakydanyñ dürs bolmaklygy milletiñ taryhy baradaky edebiýatlarda taryhy geçmişiñ bolşy ýaly, dogry suratlandyrylmagy bilen baglydyr.

Halkyñ taryhy hakydasy geçmişe artykmaç ýokary baha berilýän görnüşdäki düşünjelerden halas bolmaly. Eger-de halkyñ taryhyna degişli edebiýatlarda ylmy taýdan doly subut edilmedik maglumatlara esaslanýan garaýyşlara ýol berilse, bu halkyñ ösüp gelýän ýaş nesliniñ taryhy hakydasynyñ hem dürs bolmajaklygy ikuçsuzdyr.

6.Täze temany berkitmek:a)Geçilen tema boýunça sorag-jogap alyşmak:

1.Milli gapma-garşylyklar nähili döreýär?

2.Milli añyñ düzüminde milli mentalitet nähili orny eýeleýär?

3.Taryhy hakyda diýlip nämä aýdylýar?

7.Öý işini tabşyrmak:

a) okap gelmek: §5, sah 39-40.

b) Soraglara jogap ýazyp gelmek.

8. Sapagy jemlemek we okuwçylaryň bilimlerini bahalandyrmak: Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

-Sapakda nämeler öwrendiňiz? Sapak gyzykly geçdimi?

Ýazan mugallym: ______________________________________________

Bellik:__________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary ______________________